З.Алтай: Хэрэв би намд элссэн бол гишүүн болчих байсан гэх нь зохисгүй хэрэг

УИХ-ын гишүүн асан, MN-25 телеви­зийн зөвлөхЗ.Алтай­тай ярилцлаа.

 -УИХ-ын сонгууль өн­гөрөөд багагүй хуга­цаа өнгөрчээ.Та энэ хугацаанд юу хийж, ямар ажил амжуулж бай­надаа?
-Яахав дээ, сонгуу­лиас хойш тэнгэр бүрхэж, амь амьдрал байхгүй юм шиг болоод, сэтгэлээр унан, боож үхмээр санаг­даад, олс хайж давхилаа (инээв). Тэгснээ ямар УИХ-ын гишүүн биш бол­лоо гээд амьдрал дуусах гэж байгаа биш гэж бо­доод байж байна даа. Амьдрал сайхан, амьд­рах бүр сайхан шүү дээ. Хийх ажил зөндөөн бай­на. 
Мэдээж, миний хийж чадах ганц зүйл бол теле­виз. Эндээ ирээд худлаа үнэн ярин, хүн загнаад, муухай сайхан хараад л орон тооны бус зөвлөх гэдэг албан тушаал ха­шиж байна. Өнөө цагт хүнийг дэвшүүлэн эсвэл магтан зайлуулахдаа зөв­лөх гэдэг болсон юмдаг уу даа. Ажилтай ч юм шиг, ажилгүй ч юм шиг хүн л байна.
Гэхдээ хүнд хийх ажил байлгүй яах вэ. Ирж байгаа цаг, шинэ засгийн хийхээр төлөвлөж бай­гаа юмнууд нь бас ч үгүй бо­ломжийн юм болов уу гэж бодож байгаа. Бид өнгөр­сөн дөрвөн жилийн турш хүн амьтнаар шоо­луу­лан байж дуусдаггүй яриа ярь­даг байлаа. Уг нь бидний ярьсан зүйл маань хэрэг­жээсэй билээ гэж үзэгч, ард олонтойгоо санал бодлоо ху­ваалц­сан нь тэр байсан юм. Түрүүчийн парла­мен­тын үед бидний ярьсан зүйл бүрэн хэрэгжээгүй. Харин одоогийн төр бид­ний амаа цангатал ярь­сан зүйлийг ажил хэрэг болгоё гэж байгаад би их баяртай байгаа. Хэдий­гээр би төрд ороогүй ч гэсэн иргэн хүний хувьд энэ ажилд нь өөрийн хэм­жээгээрээ тус болчих юмсан гэж бодож байна. Нэг их тус болоод сүйд болдоггүй юм аа гэхэд яаж гай болчихгүйгээр өөрийн болон телеви­зийн хэдэн залуусынхаа амьдралыг аваад явчих вэ гэж л бодож сууна. Энэ бол том хариуцлага. Ир­гэн бүр өөрт ногдсон ха­риуцлагаа хал балгүй хийгээд төрд гай болж, гуйлга гуйхгүйхэн шиг явж байвал улс орон, засаг төрд тусалж байгаа том гавьяа юм ш дээ. Иймэр­хүү жишгээр л ажиллая гэж бодож байгаа. Гэхдээ хөндлөнгөөс хараад суух­гүй. Хэвлэл мэдээл­лийн байгууллага гэдэг бол тэртэй тэргүй улс төртэй хутгалддаг. Хүс­сэн ч хүсээгүй ч шүүмж­лэгчийн байр сууринаас ханддаг. Тиймээс хэл ам нь хөдөлдөггүй, байгаа байхгүй нь ч мэдэгдэхгүй гишүүдээс хэдэн хувь илүү ажилтай л боллоо гэж өөрийгөө ойлгоод байгаа шүү. 

-Тэгвэл та шинэ Засгийн га­зарт таатай хандаад байгаа юм аа даа?
-Гол нь хийнэ гэсэн ажлаа яриад тунхаглаад битгий орхио­сой л гэж бодож байна. Дөрвөн жил гэдэг бага хугацаа учир ядах­даа их зүйлийг эхлүүлчихээсэй гэж бодож байна. Эхлүүлнэ гэдгийг би үзлээ, зарим юмыг биелүүллээ, ханалаа, цадлаа гэдэг шиг ажиллах хэрэгтэй дээ. Үүнээс иргэн хүн эрч хүч авч, нийгэм, амьдрал сайхан болох нь гэдэг итгэлийг авна. Энэ бол том хөшүүрэг. 

-Гэтэл парламент маань өнөөд­рийг хүртэл бүрэн бүрэл­дэ­хүүнээрээ ажиллаж чадахгүй бай­на...
-Энэ бол цөөхөн хэдэн хүний асуудал. Ганц, хоёр хүн парла­мен­тад орсон ч яалаа, ороогүй ч яалаа. Өнөөдөр 70 гаруй гишүүн байна. Шүүх цагдаагаар яваад байгаа улсууд ном журмынхаа дагуу асуудлаа шийдээд ороод ирнэ л биз. Харин өнөөдөр тэднийг байхгүй байлаа гээд байгаа хэдэн гишүүд нь өнчин хүүхдүүд шиг нүдэндээ нулимстай байгаа гэж би ерөөсөө бодохгүй байгаа. 
Ерөөс орлоо эсвэл гарлаа гэнэ. Урвалаа бас шарвасан л гэнэ. Энэ бүхнээс хэн нь хэн бэ гэдгийг сонгосон ард иргэд нь хараад, дүгнэлтээ хийгээд л байж байгаа шүү дээ. Тиймээс үүнд би нэг их санаа зовохгүй байгаа. 
Сая манай нөгөө муу экс Ерөн­хийлөгчийг бариад аваад явчих шиг боллоо. "Нөгөө хэд нь яадаг юм бол доо, жинхэнэ хүний мөс чанар одоо харагдах байх даа. Тэр хүний буянаар төрд гараад, зүүд­лээ ч үгүй албан тушаалд очоод амьдарч байгаа юм чинь одоо л нүүр царай нь харагдана даа" гэж бодсон чинь нөгөөдүүл нь юу ч болоогүй юм шиг л суугаад байх юм. Даргын суудалд ямар дуртай, хайртай хүмүүс вэ. Тэр муу дарга нь шоронд явна уу, байна уу тэдэнд санаа зовоод байх зүйл алга аа. Хүний амьдрал ер нь ийм л байдаг юм байна ш дээ. 

Парламентад олонхийн суудал авсан нам нь сөрөг хүчинтэйгээ тохиролцоо хийгээд л асуудлыгшийдчихдэг болсон гэсэн шүүмжлэл бий. Та ч гэсэн тэгж бодож байна уу?
-Өмнөх парламентыг бодвол энэ удаагийнх нэлээд эрээвэр, хураавар боллоо. Төрийн ажлыг гацаахгүй урагш явуулахын тулд тохиролцоо, наймаа байдаг байл­гүй дээ. Ер нь бол тас гэдийгээд байх нь буруу гэж боддог. Ямар нэг хэмжээгээр бид ойлголцох л ёстой. Тиймээс ганц нэг хүний асуудал дээр ханцуй дотроо юугаа хийж наймаалцана, буянаараа л болог. Ер нь наймаалцах гэдэг зөвхөн Монголд бус дэлхийн аль ч улсад улс төрийн хүчнүүдэд байдаг л асуу­дал. Тиймээс пүү паа, ямар заваан улсууд вэ гэж хэлмээргүй байна. 
Би нам бус хүн. Аль нэг намыг дэмжиж хашгираад гүйгээд байдаг­гүй. Аль алиныг нь гөвж л байсан. Гэхдээ яагаад шинэ засаг төрийг дэмжээд байна вэ гэхээр дээр хэлсэнчлэн тэдний яриад байгаа зүйл нь, хийх гээд байгаа зүйл нь  миний сэтгэлд хүрээд байгаа учир үйл хэргийг нь л дэмжээд байгаа юм. Түүнээс бус энэ намд хайртай эсвэл тэднээс сайдын суудал горь­дож, дараагийн улс төрийн амьд­ралаа бодоод тал засаад байгаа юм алга. Эдний зөв шүү дээ, их бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх хэрэгтэй. Юунаас айгаад хулчий­гаад байдаг юм. Гэхдээ бас ард түмний нэрээр авч байгаа энэ их хөрөнгө оруулалт, зээлийг багахан шиг л идээрэй гэж хэлмээр байна. 
МАН гэж 20 гаруй хүнтэй асар том хяналтын бүлэглэл байна. Одоо харин та нар минь жинхэнэ сөрөг хүчин болоод хааш нь ч гаргахгүй барих хэрэгтэй. Гэхдээ тэглээ гээд хийх гэж байгаа бүхэнд нь битгий тээг тавиарай. Зөв хяналт, зөв сөрөг хүчин байгаарай л гэж хэлэх байна. 

Энэ удаагийн парламентын гишүүд дотроос өөрийн бодол санаагаа хүчтэйхэн хэлчих хүн ховор юм уугэсэн бодол байна. Та үүнтэй санал нийлэх үү?
-Манай муу Ганбаа л жаахан ган ган хийх юм даа. Уг нь гудам­жинд айхтар хашгирдаг хүмүүс л тийшээ орсон ш дээ. Ханцуй шам­лаж байгаад л үзэж тардаг, ам нь ард түмнийхээ төлөө хэмээн дуу­гүй байдаггүй хүмүүс саарал ор­донд орсон. Гэтэл тэд дулаан суудалд суугаад л таг болчихсонд би их гайхаж байна. Тэгвэл ерөө­сөө эх орон, ард түмний төлөө гэж хашгирч байсан хүмүүс гэж хэн байсан юм, юу юм гэж асуумаар байна. 
Манай АН-ынхан ч бас тэнэг улсууд биш л дээ. Цор цор гээд байдаг хүмүүст үзээгүй, мэдрээгүй албан тушаалыг нь амсуулж, зөөлөн суудал өгч, арга эвийг нь олохоо мэднэ л дээ. Иймэрхүү байдлаар л амыг нь таглачихлаа. Уг нь бол тэд ийм юманд таглуулах ёсгүй. Ард түмэн тэдэнд том итгэл хүлээлгэж сонгосон шүү дээ.
Одоо гудамжийг харъя. Чив чимээгүй, нам гүм байгаа биз. Гэхдээ би үүгээрээ хашгир гээгүй. Аль ч улс оронд иргэдийн дуу хоолойг хүргэх иргэний хөдөлгөөн байх ёстой. Иргэний хөдөлгөөн бол төр засагт болохгүй зүйл дээр нь шахалт дарамт үзүүлж, айлгаж байдаг маш хэрэгцээт механизм. Ийм хэрэгцээт зүйл Монголын нийгэмд үгүй болсонд маш их харамсаж байна. Нээрээ шүү, энэ бол зайлшгүй байх ёстой зүйл байсан. 

-Д.Арвин гишүүн АН-д орсон явдлыг та юу гэж бодож байна?
-Аливаа нам, хүчний удирдах дээд хурлаар ороод "Энэ намын мөрийн хөтөлбөрийг тууштай дэмжинэ, дөрвөн жилийн хуга­цаанд урваж шарвахгүй, эцсээ хүртэл дэмжинэ" гэсэн тангараг маягийн зүйл дээр гарын үсгээ зурж, сонгуульд нэр дэвшсэн байж таарна. Гарын үсэг бол тийм хамаагүй зүйл дээр зураад байдаг зүйл биш. Гэтэл сонгуульд ялалт байгуулсныхаа дараа "Над руу нэг ч хүн ярьсангүй, намайг дэм­жиж шальтай зүйл хийсэнгүй, аймаар гомдож байна. Тиймээс намаа солино" гэдэг улстөрч хүний амнаас гарах үг мөн үү. Тэр тусмаа Д.Арвин гишүүн бол тухайн үеийн МАХН, одоогийн МАН-аас олон удаа нэр дэвшиж, энэ намын ач буянаар төрийн хоолыг олон жил идсэн хүн. Гэтэл өөр намд орлоо, одоо л амьдралыг зөв ухаарч байна гэх нь муухай ш дээ. Энэ байдал нь надад өрөвдөлтэй са­нагдсан. Ядахдаа хэлж байгаа тайлбар нь арга ч үгүй юм даа гэхээр байх ёстой байсан. 

Та УИХын гишүүн байхдаа хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийн талаар ярьж, бэлтгэх ажилд ньоролцож байсан. Гэтэл сая УИХ-д өргөн баригдсан хуу­лийн төсөл нэлээд маргаан да­гууллаа. Үүнийг тахэрхэн харж байв?
-Ийм хууль гарах хэрэгтэй. Гэхдээ олон талаас нь бодмоор юм шиг байгаа юм. Тухайлбал, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын хувьцаа эзэмшигч 20 хувиас илүү хувьцаа авахгүй гэдэг зүйл орж байгаа. Энэ зөв үү, буруу юу. 
Хэвлэлийн хараат байдал гэж бий. Энэ мөн хоёр талтай юм. Нэг талаар хараат байх нь зөв. Нөгөө талаас буруу. Тэгвэл шударга хүн гэж хэн юм бэ? Сэтгүүлч болгон шударга, хүнийг гүтгэдэггүй, сэт­гүүлзүйн ёс зүйг баримталдаг гэвэл түүн шиг худал зүйл байхгүй. Тиймээс нэгэнт л мань мэтийн эзэмшил нь 20 хувь ч хүрдэггүй улсууд яагаад тухайн байгууллагыг байгуулсан юм. Битгий худалдаг­даасай, нийгэмд үнэн мэдээлэл өгөөсэй гэж хүсэх хувь хүний үзэл бодлын үүднээс л байгуулсан. Тийм байлгахын төлөө өнгөрсөн 10 гаруй жилийн хугацаанд арайхийн жаахан юм босголоо. Хэн нэгэн хүн орж ирээд л чи хэн юм, чиний үзэл бодол юу юм гээд нулимаад эхэлбэл ер нь би энд яах гэж сууж байгаа юм. Би ямар ма­наач юм уу. Тийм байж болохгүй. Тиймээс энэ бол хоёр талтай асуу­дал л гэж хэлэх байна.  

-Та ИЗНН-ын дэмжигч ги­шүүн. Одоо намынхантайгаа холбоотой байгаа юу?
-Би гишүүн биш. Зүгээр л дэм­жигч. Би чөлөөт иргэн. Ер нь бид намын хатуу гишүүнчлэлийг халах ёстой. Ингэж намаар талцдаг байдал байж болохгүй. Үүний тод жишээ нь төрийн байгуулла­гынх­ныг хоморголон ажилгүй болгож байгаа явдал. Би энэ хуулийг тухайн үеийн ангийн найз нартай­гаа нийлж өргөн барьсан. Харам­салтай нь хэлэлцээгүй. Одоо энэ парламент дөнгөж эхэлж байгаа үедээ хэлэлцээсэй гэж бодож бай­на. Намын аппаратын цөөн хэдэн хүмүүс гишүүнээрээ үлдээд бусад хүмүүсийн өвөрт намын батлах битгий хий гэж хэлмээр байна. Энэ санааг одоо МАН-ын гишүүд зөв юм байна гэж дуугарч эхэлж байх юм шиг байна лээ. Болж байна, хожимдоогүй шүү, найз нар аа. 

-Гэхдээ би үүний эсрэг зүйл асуух гээд байна. Хэрэв та аль нэг нам, тухайлбал, ИЗНН-аас өнгөрсөнсонгуульд нэр дэвшсэн бол өнөөгийн 76-гийн нэг болох байсан гэж бодож байв уу?
-Болоод өнгөрсөн зүйлийн хой­ноос гаслаад уйлаад байгаа юм алга. Болдог юм болдгоороо л боллоо. Би өөрийнхөө сонголтод итгэл үнэмшилтэй байх ёстой. Тэр хариуцлагыг би өөрөө л үүрнэ. Харин одоо бол өнгөрснийг эргэн санаад, шатар нүүж байгаа ч юм шиг  хэрэв тэгсэн бол би гишүүн болчих байсан юм байна гэх нь зохисгүй хэрэг байлгүй дээ.

Т.ГЭРЭЛМАА

З.Алтай: Хүрэн оймсны ачаар л гарч ирээ биз дээ

NTV телевизийн “Чухал яриа” нэвтрүүлэгт  УИХ-ын гишүүн асан, 25-р суваг телевизийн захирал З.Алтай оролцож илэн далангүй яриа дэлгэснийг тоймлон хүргэе.

-Та Монгол улсын нийгэм эдийн засгийн өнөөгийн байдлыг яаж харж байгаа вэ?

-Миний хувьд өнгөрсөн сонгуулиас хойш амьдралыг өөдрөгөөр хардаг болсон. Аливаа зүйлд идэвхтэй оролцох юмсан гэсэн хүсэл, одоо л нэг амьдрал сайхан болох нь, гэрэл гэгээ харагдах нь, их том бүтээн байгуулалт хийгдэх нь  гэсэн итгэл, урам зориг бий болж байна.  Одоогийн Засгийн газар зоригтой, өөдөө тэмүүлсэн, урагшаа харсан бодлогын алхмуудыг хийж эхэлж байгаад би их талархаж байгаа. Уг нь аль эрт энэ бүхэн хийгдээд үр дүнг нь амсаад явж байсан ч бид дүлэгнэсээр цаг хугацаа, бас их мөнгө алдсан. Төр бол буяны байгууллага биш. Урагшаа харж юм хийдэг, зоригтой дайчин, ард түмнээ уриалан дууддаг, нийгмээ хөтөлж авч явдаг байх ёстой.

Одоогийн  төр үүнийг хийх гээд байгааг дэмжиж байгаа. Ер нь гэр бүлдээ, цаашлаад эх орондоо нэмэр тус  больё, хэрэгтэй хүн нь байя гэвэл хүн бүр хариуцлагаа ухамсарлаж, өмнөх ажлаа сайн хийхэд болно.

-МУ-ын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга Н.Энхбаярт гурван шатны шүүхээс ял оноолоо. Үүнийг хэлмэгдүүлэлт хэмээн эсэргүүцэх нэг хэсэг байхад нөгөө талдаа хууль зөрчсөн л бол хариуцлага хүлээх ёстой гэж үзэж байна. Харин та үүнийг аль талаас нь харж байна вэ?

-Н.Энхбаяр гэдэг хүнд хийсэн сайн зүйлс олон бий. Их ч олон том ажлыг эхлүүлж, хийж хэрэгжүүлснийг монголчууд бүгд мэднэ. Гэхдээ түүнд хийхээс өөр арга байхгүй. Ингэ гэж л ард түмэн түүнийг сонгож төрийн бүхий л өндөр албан тушаалд суулгасан. Үндсэн хуульд заасан байгаа.  Ерөнхийлөгч байна уу,  иргэн  байна уу, хэн нь ч байсан хамаагүй нас хүйс, шашин шүтлэг хамаарахгүйгээр хууль адилхан үйлчилнэ гэсэн зарчим байгаа шүү дээ. Түүнээс биш УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгч байсан гээд  “харж үзье” гээд хуулийн зүйл заалтаа хэрэгжүүлдэггүй тийм нийгэм рүү орвол бид хууль гаргаад яах юм. Хуульгүй байсан нь дээр. Дэлхийн бусад бүх оронд ч адилхан. ОХУ, Франц, Америкийн ерөнхийлөгчид хууль  өөрөөр үйлчилнэ гэсэн функц хаана ч байхгүй.

Төрийн ажил хийх явцдаа алдаа гаргаад тодорхой хуулийн эрхзүйн заалтыг зөрчсөн бол хариуцлага хүлээх л ёстой. Түүнээс хэн байх нь ямар хамаатай юм бэ. Тэгээд ч энэ олон хуулийг бараг өөрөө гардаж хийсэн байх шүү.

Манай том дарга нар ярьдаг даа. “Ард иргэд ээ, та бүхэн хуулиа сахь, хуулиа биелүүл, хүн бүрт тэгш эрхтэйгээр хууль үйлчлэх ёстой” гээд индэр дээрээс байнга л хэлдэг биз дээ.

Тэгэхээр нэгэнт хэрэг хийсэн бол түүнийг нь холбогдох хууль хяналтын байгууллагаас баримтаар нотолсон бол хариуцлага хүлээлгэх л ёстой. Гэтэл энэ нам гараад ийм юм боллоо, энэ нөхөр намайг ингэлээ гэж улстөржүүлээд заваараад эхэлбэл хуультай байгаад яах юм.

 Энд хууль үйлчилдэг, тэнд үйлчилдэггүй бол хууль, цэрэг, цагдаагаар яах юм бэ. Дээр үеийн америк кинонд гардаг шиг хүн бүр гар буутай, түүгээрээ дургүй хүргэсэн хүн рүүгээ буудаад явж байя л даа. Төрт ёс гэдэг бол хуулиа эрхэмлэн сахидаг, чандлан биелүүлэхийн нэр шүү дээ. Тэр Итали, Америкийн ерөнхийлөгч, Украины ерөнхий сайд байсан эмэгтэйг хар. Энэ бол хууль хэнд ч тэгш үйлчилдэгийн том жишээ.

Шүүх эцсийн шийдвэрээ гаргасан бол түүнийг үг дуугүй хэрэгжүүлэх ёстой л гэж бодож байна. Манайхан энэ асуудлыг хэт улстөржүүлээд байна. Хуулийг улстөржүүлнэ гэдэг бол хамгийн аймшигтай зүйл. Би өчигдөр нэг сонин уншихад Н.Энхбаяр даргыг умгар жижигхэн өрөөнд хориод хэнтэй ч уулзуулдаггүй, оруулдаггүй, гаргадаггүй гэж бичсэн байна лээ. Үүнийг өрөвчхөн сэтгэлтэй юмны учир начир сайн олдоггүй хүмүүс ойлгохгүй, тийм л юм байна гэж бодно. Гэтэл бодит байдал дээр арай өөр дүр зурагтай байгаа юм.

Би саяхан биеийн байдлаас шалтгаалж хоёрдугаар эмнэлэгт хэвсэн. Гэр бүлээс нь эхлээд намын нөхөд нь орж гараад явж л байна лээ шүү дээ. Сонин дээр бичсэн шиг тэр 00-ын өрөө биш шүү, найз нар аа. Намайг худлаа ярьж байна гэвэл сэтгүүлч нарыг аваачаад үзүүлье. Ямар орчинд, ямар хоол унд идэж, ямар эмчилгээ хийлгэж байгааг ард түмэнд үзүүлчихье л дээ.

 Би гайхаад байгаа юм. Дээд шүүх эцсийн шийдвэрээ гаргачихаад байхад хэн нь эмнэлгийн тансаг өрөөнд хэвтээд байдаг. Энэ хүнийг хэн гэж дуудах ёстой вэ. Гурав дахь Ерөнхийлөгч өө гэх үү, МАХН-ын дарга аа гэх үү. Нэгэнт шүүхийн шийдвэр гарчихсан тохиолдолд ялтан шүү дээ. Цагдаагийн хуучин удирдлагуудаар жишээ авья л даа. Тэд ч мөн эрүүл мэндийн асуудалтай ялаа эдэлж байна шүү дээ. Манайхан юмыг сонин болгоод байгаад асуудал байгаа юм. Би хүний мууг үзэх гээд байгаа юм биш шүү.  Хууль хүн бүрт тэгш үйлчлэх ёстой гэдгийг л хэлэх гээд байгаа юм. Сүүлдээ энэ хүнийг гадаад явуулахгүй бол болохгүй  гэсэн мессэж гарч ирлээ. Тэгвэл бид бүгдээрээ л ийм байя л даа. Төр хүчтэй байя, ирээдүйгээр харья, бүх зүйл ном журмынхаа дагуу явья гэвэл хууль нь хүчтэй, хууль нь шударга байх ёстой. Үүнийг  иргэд нь мэдэрдэг ийм эрх тэгш орчин, нийгэм байхгүй бол төр оршин тогтноход бэрхшээл үүснэ.  

-Н.Энхбаярыг “хэлмэгдүүллээ” гэдэг шалтгаанаар МАХН-ынхан засгаас гарна гэдэг асуудал багагүй шуугиан тарьж байна. Та энэ асуудалд ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Гарга л дээ. Гарвал бүр сайн байна. Ямар үнэтэй юм. Тэд нар байхгүй бол төр дампуураад, ард түмэн амаараа шороо үмхээд байдаг тийм зүйл байхгүй шүү дээ. Эцсийн эцэст  энэ хүмүүсийн хэд нь өөрийнхөө эрдэм, ухаан чадлаараа гарсан юм.  Үнэндээ хэзээ ч хаяж болохгүй, музейд тавимаар Н.Энхбаярын  хүрэн оймсны ачаар л суугаа биз дээ. Би бол тэгж л бодож байгаа. Ингэж гарчихаад төрд гоморхоод, барьцаалаад байх нь утгагүй зүйл. Тэднийг дахин засийн эрхэнд гарч чадахгүй гэж бодож байгаа. Энэ бол тэдэнд олдсон алтан боломж. Ард түмэн дахиж тэднийг сонгохгүй шүү дээ. Гарчихвал даргадаа үнэнч юм байна, албан тушаалын араас яваагүй юм байна гэж үнэлнэ.

-Засгийн газраас гаргасан бондын асуудал ид яригдаж байна. Үүнтэй холбоотойгоор их өрийг Н.Энхбаяр тэглэсэн ч энэ үеийнхэн дахин тавьж байна гэсэн шүүмжлэл байгаа?

-Өргүй орон гэж байдаг юм уу. Юм хийхийн тулд өр тавьдаг. Энэ бол байдаг л жишиг. Хамгийн гол нь төлөгдөх нөхцөл бололцоотой. Тэр орж ирж байгаа мөнгөнөөс нь  хогийн юмнууд хуньчихдаггүй л байх ёстой.

Г.ДОЛГОРСҮРЭН

З.Алтай: ”Зөв улс нийлээд шинэ нам байгуулж яагаад болохгүй гэж”

2008-2012 оны парламентын цорын ганц бие даагч гишүүн асан З.Алтайтай уулзан ярилцлаа. MN-25 дугаар суваг телевиздээ зөвлөх хийж байгаа экс гишүүн өнөөгийн парламентад байх ёстой хүн ч байна, өмнөөс нь ичмээр ч хүмүүс байна хэмээж суусан.

-Өнгөрсөн сонгуулиар тахимаа өгсөн хүмүүс голдуу амарч байх шиг байна. Та телевизийнхээ ажилд орчихож. Дөрвөн жилийн стресс ядаргаагаа тайлахгүй яагаа вэ?

-Би зун сайхан амарсан.Хөдөө гадаа явлаа, байгалийн сайханд таашаал их авлаа. Бас ард түмэнтэйгээ уулзаж амьдрал ахуйг нь давхар харж явлаа. Тэгээд ерөнхийдөө амрах цаг хугацаа гэж байхад дуусах хугацаа гэж байх ёстой. Одоо бол телевиздээ зөвлөх маягийн ажил хийж байна. Ер нь бол залуучуудад энэ телевизийн ажлыг өгөөд итгэл үзүүлээд, ачаа үүрүүлээд явъя гэж бодож байгаа. Би л чадна, би үүсгэн байгуулсан гээд буг чөтгөр болоод хүн амьтан загнаад, муухай сайхан хараад суумааргүй байна. Ийм байдлаас хаа хаанаа салмаар байна. Надаас өөр хүн чадахгүй, надаас өөр хүн барахгүй гэсэн сэтгэлгээг болих ёстой шүү дээ, тийм ээ. Энэ миний хувийн үзэл бодол боловч улстөрчид ч тийм байгаасай. Манай парламентын одоогийн байгаа бүтэц бүрэлдэхүүнийг харахаар нөгөө хэдэн аварга, арслан, партизанууд. Яасан ч залхдаггүй юм, яасан ч уйддаггүй юм, өөр хийх ажил байдаггүй юм уу. Ёстой нээрээ тэтгэвэртээ гартлаа новширно гэдэг шиг юм болж байна шүү дээ.

-Та тэтгэвэрт гарахад арай эрт байгаа юм биш үү. Та одоо яг ер нь юу хийх вэ?

-Телевизийн зөвлөх гэдэг ажил үргэлж өдөр тутмын ажилд нь ороод байлгүйгээр ерөнхий дүн ноён нурууг нь авч явах, бас нэг программын бодлого сүлжээ элдэв юманд нь хэрэг гарвал оролцох юм. Би бас хөгширчихөөгүй байна. Тэгээд ч оюун ухаан, уран бүтээлийн ажил гэдэг насны хязгаар заадаггүй шүү дээ. Сэтгэж, ургуулан бодож чадаж л байвал чи энд яваад байвал яваад л байдаг ийм л ажил. Өөрийгөө хөгжүүлэхгүй, боловсруулахгүй, мэдээ мэдээлэл авахгүй, өөрийн болгож үзэл бодолдоо төлөвшүүлэхгүй бол хэн ч биш болно. Тийм учраас уран бүтээлч хүн үхдэггүй, тэтгэвэрт гардаггүй юм аа л гэж хэлэх гээд байна.

 

АМАА ЗУУРТАЛ ЯРЬСНЫХАА ШАЛ ЭСРЭГ ЯВААД БАЙХ ЮМ

-Харин улстөрч хүн яах ёстой вэ. Та улстөрч биздээ?

-Улстөрч арай өөр л дөө. Олон жил яваад юмыг нэг зүг рүү л чиглүүлж хардаг, өөрөөр харж чадахаа больчихвол шууд л гарч чаддаг байх хэрэгтэй. Улс төр шинэчлэгдэж, шинэ цус сэлбэж байх ёстой газар. Тэгж байж бүх юм зөв сайхан л явах ёстой. Одоо бол манай улс төр, намын тогтолцоо гацаанд ороод түгжээ болчихлоо. Үндсэндээ энэ маягаар цаашаа явахгүй дээд цэгтээ тулсан. Гэтэл үүнийг явуулах гээд энэ маягаар зүтгээд байна гэдэг бол хамгийн буруу арга. Ялангуяа орон нутгийн сонгуулийн асуудал дээр улс төрийн намуудын маргаан мэтгэлцээн их байна. Уул нь Ардчилсан намын найз нартаа би “Дуусдаггүй яриа”-гаар олон удаа ярьсан даа. Амаа зууртал ярьсан. Ерөөсөө орон нутгийн сонгуульд улс төрийн намууд оролцохоо болъё, иргэдэд эрхийг нь өгье гэхэд туйлын зөв гэж бужигнаад байсан чинь одоо 180 градус эргэсэн давхиж явах юм. Хүнд төлөвшил, үзэл бодол, түүндээ үнэнч байх гэж юм бий. Бүх юмыг улс төр, ашиг хонжоогоор харах муу шүү дээ. 800 гаруйхан хүн амтай суманд улс төрийн квотоор 20-30 хувь нь нам дагаж орно гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ. Дэндүү гэхэд дэндүү юм хийх гэж байна.

ӨНӨӨХ ГОЗОГНОСОН ОЙМСНЫ ГАВЬЯА ШҮҮ ДЭЭ

-Өнөөгийн парламент олон намын болон иргэний нийгмийн төлөөлөл орсон ёстой урьд хожид байгаагүй онц сайн парламент боллоо гээд л өөрсдийгөө магтаад байна шүү дээ?

-Яахав ээ, нэг талаар гудамжных гэнэ. Бусад нам эвсэл хөдөлгөөний төлөөлөл орсон нь туйлын сайн гэж бодож байгаа. Өөрсдөө ч энэ их хэмжээгээрээ буюу арван нэгүүлээ ороод ирнэ гэж зүүдлээгүй байх. Энэ чинь өнөөх гозогносон оймстой хөлний ач гавьяа. Дээр нь хуучин МАХН-ын үнэнч фэнүүд байна. Энэ хоёроос л сонгуулийн үр дүн гарч арван нэгүүлээ ирлээ шүү дээ. Гарч ирэх ирэхдээ сайд, дарга болоод л. Түүндээ итгэж ядаад, үнэмшиж өгөхгүй толгойгоо сэгсрээд, хацар мацраа чимхэж үзээд л наян юм боллоо шүү дээ. Нэг талаараа парламентад орсон нь сайн. Нөгөө талаараа урьд нь төрийн алба хашиж байгаагүй, хийж байгаагүй тэр хэмжээний тэнхээ мэдлэг дутмаг, үзэл бодолдоо ч үнэнч биш намаас нам руу холбирч явдаг хэсэг бусаг хүмүүс айхтар сүрхий албан тушаалд тавигдчихлаа. Ийм эрээвэр хураавар нөхөд төр бариад “Монголын төр” гэж цээжээ балбаад явна гэдэг утгагүй л дээ. Энэ бол төр улам л хүчгүй болохын шинж. Ард түмэн өөрсдөө төрд гарсан улсуудад итгэл үнэмшил бий болж хүндэлж үнэхээр бололцооны сайхан, мундаг сайхан улс гарлаа даа. Овоо шүү дээ гэж байж л улс орон хөгжинө үү гэхээс биш ээ, хөөрхийдөө өөрөөс нь долоон дор мэдлэг, боловсролтой хүмүүс гараад ирэхээр юу гэж ойлгох вэ тийм ээ. Төр уул нь ард иргэдийнхээ төлөө санаа зовох ёстой байтал эргээд сонгогчид төрийнхөө төлөө санаа зовж эхэлж байна. Энэ хэд маань биднийг баллаад хаях вий. Ээ базарваань ямар гээч амьтдыг сонгочихвоо гэцгээгээд л. Энэ бол пропорциональ гэдэг юмны, намын жагсаалт гэдэг юмны гай.

-Гозогносон оймстойхон гэснээс түүнээс эзэн парламентад нэг хүнийг оруулахгүй байгаад байна л даа. Оюунбаатар гуай “Энхбаяр дарга түр байж байгаач ээ гэж гуйсан” гэж хэлсэн байсан. Ял авсан хүн гарч ирээд сууж магадгүй гээд парламентыг нэг орон тоогоор дутуу байлгана гэдэг ер нь ямар вэ?

-Буруу шүү дээ. Би л лав Энхбаяр дарга байсан бол мөрөөрөө мөөмөө унжуулаад л дурьдатгалаа бичнэ үү, гадаадаараа аялна уу, дуртай ууландаа авирна уу амар амгалан байх байлаа. Өөрт нь хэчнээн амар байх вэ, тийм ээ. Их айхавтар эрх мэдэлтэй байсан хүн өөрийгөө газар дээр буулгаж чадахгүй байна шүү дээ. Хөрсөн дээр. Өөрийгөө жирийн иргэн гэж ойлгоход хэцүү байгаа учраас түүндээ баригдаад байна. “Би л бурхан байх ёстой” гэсэн үүднээс юманд ханддагийн хар гай л юм уу гэж би боддог. Сууж үзээгүй суудал биш, хийж үзээгүй ажил биш. Тэр байтугай л юм хийлээ шүү дээ, энэ хүн. Уг нь дэмий л байгаа юм.

ИЗНН БЯЛУУГАА ЯАЖ ХУВААХ НЬ НАДАД ХАМААГҮЙ

-Та Засгийн газрын бялуунаас хүртэж болох байсан биз дээ. Яагаад ороогүй юм.

-Би ИЗНН-ын хүн биш шүү дээ.

-Албан ёсоор биш юм уу. Таныг батлахтай гэж бодож байлаа?

-Би биш. Ерөөсөө ИЗНН-ын гишүүн биш. Улс төрийн ажилд нь ордоггүй. Би зүгээр дэмжигч шүү дээ. Батлах ч, бүртгэл ч байхгүй. Бие даагчийн хувьд ИЗНН-тай эвсье гэдэг үүднээс хандсан. Эвсэж болно биз дээ ер нь. Бие даагч яагаад нам эвсэлд эвсэж болдоггүй юм. Гэтэл манай сонгогчид үүнийг ойлгохгүй. “Энэ муу хөсрий Алтай чинь намд давхиад орчихсон явж байна, хөөе. ИЗНН-ын гишүүн болчихсон байна таминь ээ” гэх буруу ойлголт төрлөө шүү дээ. Энэ буруу ойлголтын үүднээс олон сонгогч санал өгөөгүй байхыг үгүйсгэхгүй. Бүү мэд. Нөлөө орсон байх гэж бодож байгаа. Одоо бол ИЗНН надад хамаагүй. Дотроо яаж бялуугаа хуваана, даргынхаа албан тушаалыг хэн нь авна тэдний л асуудал.

-Та бие даагчаараа сонгуульд яагаад ороогүй юм. Энэ парламентад урьд хожид байгаагүй олон бие даагч орж ирлээ?

-Бие даагчаараа орсон бол их боломжийн л байлаа шүү гэж хүмүүс их хэлж байгаа. Би чинь сонгууль болохоос сарын өмнө судалгаагаар 60 гаруй хувьтай явж байлаа. Хүмүүс “өндөр” гээд байгаа юм. Дээр нь нэмээд топ 10 улстөрчийн зургаад нь давхиж явлаа. Тэгээд сарын дотор навс унасан гэж байгаа. Энэ байж боломгүй юм гэдэг гаргалгаа хүмүүс хэлээд байгаа юм. Би хүн алаагүй, хулгай зэлгий хийгээд гардуулаагүй. Ийм байж унана гэдэг сонин юм шүү гэж. Машин чинь чамайг залилчихсан юм биш биз гэж. Надад гонгиноод байх юм алга л даа. Машинд залилуулчихлаа, түүнээс би гарах байсан гэж гэдэг ч юм уу нулимс унагах хэрэг алга. Буулаа гээд яадаг юм. Лааз өшиглөө л биз. Лааз өшиглөе гэхээр харин цаад хог түүдэг хүмүүс чинь ерөөсөө лааз үлдээгээгүй юм байна билээ шүү. Өшиглөх юм олдож өгдөггүй.

МАНАЙ АРДЧИЛЛЫН АВАРГУУД СЭЛМЭЭ ЭРГҮҮЛЭЭД ДАВХИВАЛ ЭВГҮЙ ШҮҮ, ТАМИНЬ

-Та өнгөрсөн ээлжит бус чуулган болон бусад асуудлуудыг юу гэж харж байна?

-Янз бүрийн юман дээр л уйлагнаад байх шиг байна билээ. 24 цаг ч гэх шиг. Хуучин МАХН байхдаа өөрсдөө л хийсэ хууль юм билээ. Бас нэг талаараа бодвол бодмоор л зүйл. Тангаргаа өргөчихлөө, улс төрийн хүчин бүлэг байгуулах болоогүй байна гээд хаахалзаад хэдэн сар ч тэгэхийг үгүйсгэхгүй. Тийм учраас орсон саналаа авсан бол бүлгээ байгуулаад л албан ёсоор явдаг л юм байгаа биз. Яагаад болохгүй гэж. Хаа хаанаа л юм байгаа юм байна гэж бодож байгаа. Хоёрын хооронд уйлсан удсан юм байснаас хууль муулийг нь өргөн бариад батлавал батлаад бүлэг мүлгийг нь хийгээд явна л биз дээ. Юу нь болохгүй байгаа юм. Тэгээсэй л гэж бодож байна. Ер нь энэ Засгийн газрыг гайгүй юм хийх гээд байна уу гэж хараад байгаа. Ер нь бас гайгүй хуулиуд явж байна. Их хурлын гишүүнийг эргүүлэн татах хуулийн төсөл их сайн. Аятайхан аятайхан хуулиудыг өргөн барьж байна. Би ер нь их нааштай, битгий зогсоосой гэж бодож байгаа. “Дөрвөн жил гэдэг их богинохон хугацаа шүү, найз нараа. Гялалзуулаач ээ” гэж хэлмээр байна, тэдэнд. Тэд үеийн үед л уйлагнаад “Төрийн эрх мэдэл ирээгүй. Хэрэв бид байсан бол алаад өгөх байсан юм” гэдэг байлаа. Одоо нэг алаад өгөөч ээ гэж. Гэхдээ хэт давалгаалаад сэлэм эргүүлээд бас хэсэг бусаг улсыг бужигнуулаад битгий хаяасай билээ. Манай ардчиллын аваргууд чинь нэг дүрэлзэхээрээ ассан танк шиг хамаагүй давхиж магадгүй шүү.

-Халаа сэлгээн дээр хамаагүй давхиад сэлмээ эргүүлээд эхэлсэн юм биш үү. Өдөрт л арав, хориороо солигдож байна гэх юм?

-Энэ хамгийн муу зүйл шүү дээ. Төрийн алба тогтворгүй байна гэдэг. Хэт улс төржсөн, намчирхсан байдлаар боловсон хүчинд хандана гэдэг яавч сайны цондон биш. Хуучин МАХН байх үед бас л ийм хоморголлыг хийж байлаа. Одоо өшөөгөө авах гээд байгаа юм шиг байдлаар хандаж болохгүй. Үүнийг их сайн хуульчилж өгөхгүй бол төрд итгэх итгэл, тууштай ажиллах чин сэтгэл байхгүй болж байна. Бүх юман дээр эргэлзээтэй. Магадгүй ирэх 2016 онд МАН олонх болж гарч ирээд сэлэм эргүүлээд бүгдийнх нь толгойг цавьчвал яана. Ерөөсөө ийм утгагүй байдал руу орж байгаа байхгүй юу. Буруу л гэж бодож байгаа.

АЛТАНХУЯГИЙГ ТАЛ ТАЛААС НЬ ХЭМЛЭЭД АЛАХ ГЭЖ БАЙГАА Л ДАА

-Дэд сайд нараа томилж чадахгүй удаан гацлаа. Лааз өшиглөж байгаа хүмүүс нь бүгд ормоор байдаг. Төр засгийн сандал суудал цөөдөөд л?

-Энэ бялуу хуваах гэдэг юм үндсэндээ их буруу. Өөрсдөө бол асар их шүүмжилдэг хүмүүс шүү дээ. “Дэд сайдын асуудал дээр манай нам их эсэргүүцдэг. Болиоч ээ, шал дэмий хэрэггүй албан тушаал” гээд л. Хүмүүс мартаагүй байгаа шүү дээ тэр үед ярьж байсныг нь. Алтанхуяг Ерөнхий сайд гарцаагүй байдалд ороод, баригдаж байна шүү дээ. Цаадахыг чинь бол ёстой тал талаас нь хэмлээд алах гэж байгаа. Самардаад маажаад, яаж байгаа бол. Яс бүтэн салъя, дүүрсэн хэрэг гээд бялуу хуваачихлаа л даа.

-Ардчилсан намын Засгийн газрыг олон солигдох байх гэх юм. Ардчилсан нам энэ 20 жилд төлөвшиж чадсан болов уу?

-За гайгүй байлгүй дээ. Ардын нам бас төлөвшиж чадсан юм уу гэж эсрэг асуулт тавивал тавина тийм ээ. Аль алинд нь ажил хийчихээр чадварлаг мундаг хүн зөндөө бий. Мөн овлигогүй, албан тушаалыг ашигладаг, иддэг, уудаг чөтгөрүүд зөндөө л цохиж явна билээ. Чухал чухал яамд постуудыг эзлээд суусан. Тэр нөхдөөс их л болгоомжлох ёстой. Ялангуяа ард түмэн их соргог байхгүй бол цаадуул чинь муур яаж хулгана тоншдог билээ гэдэг шиг л зүйлийг одоо үзүүлнэ шүү дээ, тийм ээ. Тэгэхээр Ардын нам маш сайн сөрөг хүчин байх ёстой. Бүх юман дээр хяналт тавьдаг. Ард түмний өмнөөс хяналт тавих том үүрэг хариуцлага байна.

-МИАТ-ээс эхлээд хувьч­лалын асуудал яригдаж эхэл­лээ л дээ. Таныг парламентад байхад ч орж ирээд л шийдэгдээгүй. Ингэж том том газруудыг хувьчлалд оруулах нь хэр зохистой юм бол?

-Төрийн өмч ер нь хэнд хэрэгтэй юм. Ер нь төрийн өмчөөс юу үлдсэн юм. Хувааж идээд хоёр намын аваргууд бүгдийг нь цохьчихсон. Одоо МИАТ, “Эрдэнэт” гэсэн цөөхөн хэдэн юм байгаа. “Эрдэнэт” нь гайгүй ашигтай байх. МИАТ гэж дампуурсан компани байна. Улсын өмч гэдэг хэний ч биш. Тэгэхээр үүнийг тодорхой хариуцсан эзэнтэй болгох ёстой. Би бол МИАТ-ийн хувьчлалыг зөв гэж бодож байгаа. 51-ийг нь улс авах юм билээ. Бусад 49-ийг нь өгчих л дөө. Тэр нь амар шүү дээ. Тэр их мөнгийг иддэг уудаг, МИАТ-ийн нэрийн өмнөөс дайны төлбөр гээд шал утгагүй дөрвөн сая ам.доллар ч билүү Японы үл мэдэгдэх компанид байршуулаад цохидог, иддэг муу зуршил байна. Ингэснээс өгсөн нь дээр биз дээ. Төрийн өмч хэний ч өмч биш, хэн ч хувааж идэж болно гэдэг бичигдээгүй хууль өнөөг хүртэл манайд үйлчилж байна.

“РИО ТИНТО”-Г ХӨӨЖ ГАРГАНА ГЭВЭЛ МОНГОЛ “БАЯРТАЙ” БОЛНО

-Оюутолгойн асуудлыг шинэ парламент сөхөж эхэллээ. Гэрээг эргэж харна гэдэг ямар сэдэл өгөх юм бол?

-Ер нь Оюутолгойг буцаана, хөөнө гэсэн МАХН-ын мөрийн хөтөлбөрт айхавтар утгатай заалт цохиж явсан шүү дээ. Тавантолгойг 100 хувь ард түмэндээ өгнө ч гэдэг юм уу. Оюутолгойг бут цохиод Фрийдландыг дүүжлүүрт зүүж байгаад боож ална ч гэх шиг аймаар аймаар юм байсан. Одоо тэгээд мөрийн хөтөлбөрт нь орж, ард түмний тархийг угаасан бүхнээ яаж хэрэгжүүлэх гээд байгаа юм. Тэгвэл Тавантолгойг 100 хувь өгөх юм уу. Хараад гайхаад л байгаа байхгүй юу. Хамтарсан л юм бол аль алиныхаа мөрийн хөталбөрийг авч Засгийн газрынхаа мөрийн хөтөлбөрийг гаргах ёстой. Нэг босгосон юмаараа хамаагүй тоглох нь юу л бол гэж. Үндсэндээ бол Монголын талаас “Оюутолгой” дээр хяналт султай, ил тод болоогүй. Тэнд чинь бас янз бүрийн хөрөнгө оруулалт нэрээр иддэг, уудаг, шахалт хийдэг замбараагүй заваан юм бий болсон байна. Энэ дээр төрийн зүгээс хүчтэй хяналт тавих ёстой. Төрөөс зайлшгүй байх ёстой. Тэр нь анх 57 дугаар тогтоолыг 20 гишүүн эсэргүүцэж байсан. Түүний нэг нь би. Гарын үсгээ зурсан. Их хурлын тогтоолын дагуу Оюутолгойн асуудлаа шийд ээ гэж тухайн үед нь тавьж байсан. Тэр 57-г задлаад үзэх юм бол Монголын тал тодорхой хэмжээгээр хяналтаа сайжруулах, 34-ийг болж өгвөл ойрын хугацаанд 50 болгох ч гэдэг юм уу хязгаарлалтууд бий. Түүнийг их зөв хийх ёстой. Түүнээс биш өнөөдөр Фрийдландыг хөөж гаргана, “Рио тинто”-г хөөж гаргана гэдэг маягаар яривал Монгол “баяртай” болно. 

-Таныг байх үед олгож эхэлсэн 21 мянган төгрөг хүүхдийн мөнгө болж хувирч байна. Мөн та нарын худлаа баахан тоо хийгээд, төсөв гаргасны чинь горыг амсаад төсөв хүндхэн байдалд орчихлоо гэсэн.

-Хүүхдэд 20 мянган төгрөг өгье. Баян байна уу, ядуу байна уу Монголын алаг үрсийг битгий алагчлаарай гэдэг юм яриад байдаг юм. Энэ чинь нэг талаасаа хавтгайруулсан халамж шүү дээ. Ядарсан зүдэрсэн улсуудад 20 мянга нь хэрэгтэй л юм байгаа биз. Гэхдээ Монголын үрсийг алагчлахгүй гээд цацдаг чинь бас л хавтгайрсан халамжийн бодлого гэж хэлэх гээд байгаа юм. Айлын орлогыг нь авч үзэж байгаад тодорхой квот тогтоогоод тэдээс доош орлоготой хүний хүүхдэд өгнө гэж болно шүү дээ. Тэгээд өгөх гээд л байгаа бол тэр боломжийн айлуудын хүүхдэд очих мөнгийг нэмээд боломжгүйд нь тараа л даа. Халамж өгөх гээд байгаа юм бол өгсөн шиг өг л дөө. Хавтгайруулан өгнө гэдэг буруу.

НАМ, НАМЫН ДАРГААСАА АЙДАГГҮЙ ХЭДЭН АЯТАЙХАН ХҮН ЦУГЛУУЛААД “ДУУСДАГГҮЙ ЯРИА”-ГАА ХИЙНЭ ЭЭ

-“Дуусдаггүй яриа” хэзээ эхлэх вэ?

-“Дуусдаггүй яриа” хэзээ эхлэх вэ гэсэн асуулт үзэгчдийн зүгээс ирж байна. Парламентад сууж байгаа гишүүдийн зүгээс ч ирж байна. Одоохондоо засаг цэгцрээдхэг. Адаглаад нэг 100 хоночихог. Ажлаа нэг тайлагначихаг, тийм ээ. Ерөнхий нэг чиг баримжаа гараад ирнэ. Тэр хойно зөв үү, буруу юу. Бид хаашаа явж байна. Урагшаа алхаад байна уу, хойшоо ухраад байна уу гэдэг асуудал дээр улс төрийн мэтгэлцээн асуудал яриа өрнүүлэх хэрэгтэй. Ямар ч байсан 100 хоногийг нь харна гэж бодож байна.

-Бүтцийн хувьд өөрчлөгдөх үү. Өмнө нь хараад байхад нам намын тэрсүү маягтай нөхдийг цуглуулсан шиг байдаг.

-Ер нь бол өөрийн гэсэн үзэл бодолтой, өөрийнхөөрөө дуугардаг, өөрийнхөө өнцгөөс хардаг нэг нам, намын даргаас айгаад шалчигнаад байхгүй тийм улс байвал зүгээр шүү дээ. Түрүүчийн бүтэц ч тиймэрхүү л байсан. Одоогийн энэ бүтцийг тийм маягаар зохион байгуулна гэж бодож байгаа. Манай “Фортуна”, Лу.Гантөмөр байж байна. Хоёулаа л нам дотроо том нөхөд. Хэнээс ч айдаггүй өөрийнхөө үзэл бодлыг дуугардаг. Тэр хоёрыг орох байх гэж бодож байгаа. Сайд болсон би том хүн болсон өөр өнцгөөс харна гэхгүй байлгүй дээ. Сайхансамбуу орно гэж авч байна билээ. Би мэдээж шалчигнаад дундуур нь сууж таарах байлгүй дээ. Дээр нь Ардын намаас ганц нэг аятайхан зөв улсыг оруулна гэж бодож байгаа. Ингээд явахад болно. “Банкны” Чук ч гэсэн орно гэж байна билээ. Тэр маягаараа явна гэж бодож байгаа. Ер нь нэвтрүүлэг бол улс төрд болж байгаа төрд хийгдэх гэж байгаа хийж байгаа алдаа оноо бүх асуудлыг төрийн том толгойтой хэдэн нөхөд хоорондоо яриад байх биш ард түмэнтэйгээ нийлээд л ярья гэх зарчмаар явагддаг. Зөв буруугаа ололцъё л доо. Энэ яриаг үр дүнтэй гэж бодож байгаа. Ер нь бол улс төрийн амьдрал дуусаагүй цагт энэ яриа дуусна гэж байхгүй.

-Засгийн газар улам хүрээгээ тэлж үеийн үед ярьдаг байдлаасаа эсрэг явчихлаа л даа. Нөгөө данхар толгой бүр даагдахааргүй томорлоо.

-Алтанхуяг сайдын хэлж буйгаар бол шинээр төсөв мөнгө гаргахгүй хуучин хэмжээндээ барина. Хүн хар халж солихгүй л гэдэг хөөрхөн юм яриад байгаа юм. Түүндээ байгаасай л билээ.

БИ ӨӨРИЙГӨӨ УЛСТӨРЧ ГЭЖ ХЭЛЭХЭЭС ИЧИЖ БАЙНА

-Та хувь улстөрчийнхөө хувьд улс төрөөс “баяртай” болчихоогүй биз дээ?

-Би өөрийгөө улстөрч гэж хэлмээргүй байна. Дөрөвхөн жил парламентад суучихаад улстөрч болсон гээд одоо нэрнийхээ доогуур “улстөрч” гэсэн титр гүйлгэх юм уу, хаашаа юм. Улстөрч гэдэг бол их олон жил улс төрд чанагдсан, ажилласан, туршлага сайтай мэргэшсэн ийм л хүн байх ёстой байх. Түүнээс над мэтийн нөхөрт тэр чинь томдох малгай шүү дээ. Өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс би ичиж байна. Яахав зүгээр төрийн ажил бол улс төрийн ажил мөн үү мөн. Дөрвөн жил ажилласан нь үнэн. Гэхдээ улстөрчийн хэмжээнд хүрээгүй гэж бодож байгаа. Энэ чинь том нэр шүү дээ. Болоогүй байна гэж. За зүгээр 2016 онд “Алтай минь баяртай. Парламентын танхим баяртай” гээд 10 жилийн хүүхдүүд шиг хонх цохиод алга болох нь хаашаа юм. Амьдрал, төр байгаа цагт байх л үнэн юм хойно. Ер нь энэ дөрвөн жилийн хугацаанд дургүй их хүргээд байвал 2016 онд тухайн үед шийдлээ гаргаад улс төр рүү эргээд орохыг үгүйсгэхгүй. Одоо юу юугүй л өөрөө уначихаад би дахиад үзнэ гээд савсагнаад байх нь хаашаа юм. Тийм учраас цаг хугацаа байна. Ер нь бол шинэ сайхан улс төрийн хүчин гаргахгүй бол одоо энэ хоёр нам үндсэндээ хөгшрөөд өгөршөөд дуусчээ. Өөр гарц хайх юм байхгүй. Дандаа л хуучин маягаар юмыг явуулах гэж үзэж байна. Ер нь бол их аятайхан зөв улсыг нийлүүлээд улс төрийн бас нэг хөөрхөн нам байгуулах талын юм бодмоор байгаа.

-Та тэр намыг байгуулахаар оролдож болно шүү дээ?

-Би ч болно. Хийгээсэй билээ, хийвэл оролцох юмсан гэсэн хүмүүс ч олон байна. Тийм учраас цаг хугацаа байна. Болох байлгүй дээ.

М.МӨНХЧИМЭГ
Эх сурвалж: "ӨДРИЙН ШУУДАН" сонин

”Сонгууль луйваргүй болно гэдэгт би итгэхгүй байна”

УИХ-ын гишүүн З.Алтайг “Ярилцах танхим”-даа урилаа. Түүнтэй сүүлийн үед олны анхаарлын төвд ороод байгаа долоодугаар сарын 1-ний хэрэг, УИХ, орон нутгийн сонгуультай холбоотой асуудлаар ярилцсан юм.


-Долоодугаар сарын 1-ний хэрэгт буруутгагдаж буй цагдаагийн экс удирд­лагуудыг шүүх ажиллагаа үргэлжилж буй. Улс төрийн намууд ч өөр, өөрийн өнц­гөөс тайлбарлаж байна л даа. Харин та энэ үйл явцыг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ?

-Долоодугаар сарын 1-нд юу болсныг Монголын ард түмэн бүгдээрээ харсан. Бүгд энэ үйл явдлын гэрч болсон. Аль нэг талбай, айлын орцонд болсон үйл явдал биш. Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатарын төв талбайд болсон. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ч бүх үйл явцыг харуулсан. Хамгийн гол нь иргэд юунаас эхэлсэн, юугаар төгссөн, үр дүнд нь юу болсон гэдгийг бүгд харсан. Энэ зөв, тэр буруу гэдгийг ч өөр, өөрийнхөөрөө шүүж бай­гаа байх. Харин эцсийн шийд­вэрийг шүүх гаргах байлгүй дээ. Би Монгол Улсын иргэний хувьд олон талаас нь харж байж энэ хэрэгт буруутай бүх хүнийг шийтгэх ёстой гэж бодож байгаа.

-Чухам хэн буруутай гэж?

-“Сонгуулийн үр дүн бу­дилаантай, хуудуутай бол­лоо. Уг нь бид гарах байсан юм” гэж намын дарга нар л хэлсэн шүү дээ. Тэд л иргэдийг “Хүрээд ир. Цуглар. Одоо л хийдэг, одоо л бужигнуулдаг цаг боллоо” гэж хэвлэл мэдээл­лийн хэрэгслээр уриалан. Яах вэ, сонгууль булхайтай бол­сон уу, үгүй юү гэдгийг шүүх нь шийдэх биз. Ямар ч байсан гэр орондоо байсан хүмүүсийг уриалан дуудаж цуглуулаад нөгөө улс төрийн хүчнийхээ эсрэг турхирсан нь үнэн. Эцсийн эцэст байдал хяналтаас гарсан. Уриалан дуудсан хэдэн улстөрч битгий хэл Монгол Улсын цагдаа ирээд тарааж хүчрээгүй. Дараа нь нөгөө хэдэн улстөрч сүүлээ хавчсан нохой шиг зугтаад алга болсон. Намынхаа бай­ранд ч байдаггүй. Утас нь ч салгаатай. Тэр үед улсын ду­гаартай портерууд чулуу авчирч тараасан байсан гэж байгаа юм. Молотовын шингэн гэдэг лонхтой шатдаг бодисыг зориудаар авчраад тараасан гэж яриад байгаа юм. Ингээд бодохоор долоодугаар сарын 1 чинь хэн нэгний төлөвлөсөн хэрэг. Иргэн хүн өөрийнхөө машинаар голын эрэг дээр очоод, чулуу цуглуулаад сууж байх уу. Тэр шингэн нь Мон­голд байдаг ч юм уу, үгүй ч юм уу. Хэн нэг нь хадгалж байгаад лонх, лонхоор нь гаргаж байшин шатаасныг шалгах л ёстой.

-Цагдаагийн экс удирд­лагуудыг шалгаж байгаа тухайд?

-Амиа алдсан таван иргэ­нийг цагдаа буудсаныг чухам ямар баримтаар нотлоод бай­гаа юм бэ. Нотлох юм байгаа юм бол шүүх хурлын үеэр ард түмэнд үзүүл л дээ. Баримтаа гаргаж ирээд хүн хэлмэгдүүлээгүй гэдгээ нотолбол ард түмэн ойлгоно. “Буруутай хүн нь цагдаа байна уу, хэн байна хамаагүй. Ялаа эдэл л гэнэ. Гэтэл хүний амь нас хохироосныг нь нотлоогүй байж хэдэн цагдааг хорьдог нь буруу. Цагдаагийн экс удирдлагуудыг ямар нэгэн нотлох баримтгүйгээр цагдан хорьж байгаа нь “Энэ хэдэн хүнийг улс төрийн золиос болгож байгаа юм биш биз” гэсэн хардлагыг төрүүлээд байгаа юм. Буудсан биш, буудах шийдвэр гаргасан, зохион байгуулсан цаад эздийг гаргаад ир л дээ. Тэдний давхар яллахад яадаг юм бэ. Яагаад хэдэн цагдаа руу дайраад байгаа юм бэ. Хамаа алга. Цагдаа нар хүн буудсан бол хэргээ хүлээнэ гэхсэн. Гэтэл хар жийптэй цагдаа нар байдаг ч юм уу, үгүй ч юм уу. Төрийн байгууллагад хар жийп хэд байдаг юм бол. Тэгээд ч хүний араас хөөгөөд зээр агнаж байгаа юм шиг буудна гэж байх уу. Үгүй л болов уу. Тиймээс л энэ бол зохион байгуулалттайгаар хийсэн хэрэг гэж иргэн хүний үүднээс хардаад байгаа юм. УИХ-ын гишүүний үүднээс биш шүү. Шүүвэл бүгдийг нь шүүгээд, ул суурьтай шийдвэр гаргаач гээд байгаа юм.

-Ерөнхийлөгч Д.Сандаг-Очир генералтай уулзсан Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд цагдаа­гийн дарга нарыг өмөөрч үг хэл­сэ­нээс үүдэн “Шүүн таслах үйл ажил­­ла­гаанд нөлөөлж байна” гэх шүүмж­лэлийг олон хүн хэлж бай­­гаа. Харин та юу гэж дүгнэж бай­гаа бол?

-Ерөнхийлөгч, Д.Сандаг-Очир гене­рал хоёрын хооронд ямар яриа өр­нөснийг мэдэхгүй. Хэвлэлээс л харсан. Д.Сандаг-Очир генерал бол үүргээ гүйцэтгэж байгаа хүн. Харин түүний дарга нь хэн юм бэ. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд биз дээ. Ерөн­хийлөгч ярих л байсан юм бол Д.Сандаг-Очир генералтай ярих ямар хэ­рэгтэй юм. Хариуцдаг сайдтай нь ярь л даа. Гэтэл нэг агентлагийн дар­­гыг өрөөндөө дуудаж авчраад “Гене­рал цолыг чинь хураана” гэж айл­гаад яах юм бэ. Юманд чинь эрэм­бэ да­раалал гэж нэг юм байна шүү дээ.

-Сонгууль болох хугацаа ойртож байна. Гэтэл сонгуулийн бэлтгэл ажил хангалтгүй байгаа бололтой. Ер нь сонгууль шударга болж чадах болов уу?

-Дэлхийн улс орнуудын иргэд “Сонгууль сайхан боллоо. Булхай, луйвар гарсангүй” гээд алга ташиж байсныг би лав мэдэхгүй юм байна. Саяхан ОХУ-д юу болов. Бүгд мэдэж байгаа. Гэхдээ сонгууль ерөнхийдөө шударга болжээ гэдэг асуудлыг хаана, хаанаа тавих ёстой. Ингэж хардаад байвал цаашид ч хэвээрээ үргэлжилнэ. Бүх зүйлийг болохгүй талаас нь харвал болохгүй л байна. Төгс шийдлийг нь олсон зүйл гэж байхгүй. Бурхан багш л ирж хар, цагаанаар нь ялгадаггүй юм бол. Шинэчлэн баталсан Сонгуулийн тухай хуульд дэвшилттэй зүйл их бий. Өнгөрсөн сонгуулийнх шиг сонгуулийн хэсгийн хороонд нам, эвслийн хүмүүс орж будилаантуулдаг, намынхаа даалгаврыг биелүүлдэг, хууль бус үйлдэл хийснийхээ төлөө мөнгө, байр авдагийг болиулсан. Мөнгө хараад нүд нь улаанаараа эргэлддэг хүмүүсийг зайлуулъя, сонгуулийн саналыг автомат машинаар тоолж үзье гэдэг чинь дэвшил. Манайд санал тоолох машины программ зэргийг ойлгох мэдлэгтэй хүн зөндөө байгаа. Тэр хүмүүсийг нэг баг болгож байгаад шалгуулж болно. Шинэ юмнаас битгий ухар л гэж би хэлэх гээд байна. Хийе гэвэл юу ч хийж болно.

-Санал тоолох машиныг оруулж ирж дуусаагүй байгаа. Ца­хим үнэмлэхийг ч хэвлэж эхлээгүй. Үүнийг бурууг намууд бие, бие­рүүгээ тохож байна шүү дээ?

-Амжихын төлөө явах ёстой. Мөнгө нь байх юм бол тэр муу хэдэн машиныг хормын дотор л оруулаад ирнэ шүү дээ. Ер нь бол наадах чинь сонгуулийн шоу. Улстөрчид ир­гэдийг, улсыг баллуурдаж, унагаж, төрд итгэх итгэлийг байхгүй болгож байдаг хөгийн амьтад шүү дээ. Улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын дар­гаар Ардын намынхан агуу их хувсгалч, коммунист хүнийг томил­чихлоо. Ийм хариуцлагатай цаг үед ийм хүнийг тус газрын даргаар то­милж байгаа нь сонгууль шударга болно гэсэн итгэлийг үгүй хийгээд л хаячихаж байгаа юм. Сонгууль бул­хай, луйваргүй болно гэдэгт би л хувьдаа итгэхгүй байгаа. Ялангуяа Л.Амарсанаа гэдэг хүн сонгуулийн бичиг баримтыг зохих журмаар нь та­раагаад, энэ ажлыг гардаад, хэл амгүй хийчихнэ гэдэгт итгэхгүй бай­­гаа. Шударга хүн зөндөө байгаа. Ард иргэдээ дэндүү басамжилсан, өөрс­дийнхөө суудлыг бодсон шийдвэр га­ргаж байгаа Ардын намынхныг бодохоор дотор муухай эвгүйрч байна.

-УИХ, орон нутгийн сонгуулийг хамтатгах эсэх дээр та ямар байр суурьтай байгаа юм бэ?

-Орон нутгийн хурлын сонгуулийг УИХ-ын сонгуультай хамт явуулах тухай шийдвэрийг аль таван жилийн өмнө шийдсэн. Тэгэхэд энэ хоёр нам хоёулаа л парламентад сууж байсан. Зөвшилцөж байгаад “Тэгье. Энэ л зөв зам” гээд хуулиа баталсан шүү дээ. Хууль гаргаад, тэр нь хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа бол маргаад байх зүйлгүй шүү дээ. Хуулиа хэрэгжүүлэх ганц л зам үлдсэн. Харин одоо нэгэнт баталсан хуулийнхаа зөв, бурууг шүүж, “УИХ, орон нутгийн сонгуулийг хамт хийнэ, хийхгүй” гэж байгаа нь өнгөрсөн хорвоо шүү дээ. Галт тэрэг нэгэнт хөдөлчихсөн. Сонгууль болоход хэдхэн сар үлдэж байгаа энэ үед дэмий юм ярьж ард иргэдийн сэтгэлийг үймүүлэх ямар шаардлагатай юм бэ. Хууль нь гарсан түүнийг хэрэгжүүл. Хүндрэл гарсан бол зохицуул. Одоо болох, болохгүйн тухай ярьж байгаа нь дэндүү марзан байна. Хууль гаргасан хүмүүс нь хуулиа биелүүлэхгүй гээд эхэлбэл ард түмэнд бид юугаа ярих юм бэ. Сонгогчдод юу гэж хэлэх юм бэ. Өөрөө, өөрийгөө баллуурддаг төр засаг, хууль сахиулагчид байдаг юм уу. Ямар ч байсан хийгээд л үзэх хэрэгтэй. Гэтэл энэ бүхнээс улс төрийн хонжоо хайж, “Манай намд ашигтай. Танай намд ашигтай” гэдэг хөгийн улс төрийн тоглоом хийх гэж байгаа бол “боль” л гэж хэлнэ. Парламентад Ардын нам үнэмлэхүй олонхи байхад энэ асуудлыг шийдсэн шүү дээ. Өөрсдийнхөө баталсан хуулийг хэрэгжүүлэхгүй байгааг нь ойлгохгүй байна.

-Үндсэн хуулийн Цэц Сонгуу­лийн тухай хуулийн 48-аас 28 руу гулсах тухай заалтыг хэлэлцэж бай­гаа. Энэ заалтыг түдгэлзүүлэх нь зөв үү?

-Би “Энэ заалтыг Цэц түдгэл­зүүлээсэй” гэж бодож байгаа. Монгол Улсын Үндсэн хуульд “Шууд сонгоно” гээд заачихсан байгаа. Бүгдээрээ хуулиа уншъя л даа. Ер нь 28 “муужгай”-гаар яах гээд байгаа юм бэ. Сонгууль өрсөлдөөгүй, намын нэрээр гарч ирчихээд “Би УИХ-ын гишүүн болчихлоо” гээд хэнхдэг цээжээ дэлдэх дэлдэх эрх тэдэнд байгаа юм уу. Хууль бус, хулгайч төрийн түшээ л гарч ирнэ. Тийм хүнийг хэн ч хүлээн зөвшөөрөхгүй. Ямар улаан нүүрээрээ УИХ-д орчихсон, гишүүний тэмдэг зүүчихсэн явж байх юм бэ. Иргэд лав хүлээн зөвшөөрөхгүй. Байж болохгүй асуудал шүү дээ.

-Энэ заалтыг түдгэлзүүлбэл юу болох бол. Сонгуулийн тухай хуулийг сонгууль болохоос зургаан сарын өмнө өөрчилж болохгүй хуультай шүү дээ?

-Сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах ямар ч боломж байхгүй. Цаг хугацаа нь ч тэгж таарч байна. Явж, явж сонгуулийг хуучин хуулиар явуулах нь л гэж харж байна. Шинэ хууль баталсан нь шоу байж л дээ. Хуулиа шинэчилсэн, сайжруулсан болж харагдаж байгаад “Найз нараа болсонгүй. Цэц дээр уначихлаа. Сонгуулийг 2008 оных шиг зохион байгуулах болж таарлаа” гэж магадгүй нь. Сонгуулийг 2008 оных шиг зохион байгуулах олон гишүүн хүсэж байгаа, хөөрхий амьтад. Гэхдээ энэ бол маш муу хувилбар. Нөгөө л муу хэлэгддэг жалга, довны депутатууд гарч ирнэ. Төсвийн мөнгийг хэрэгтэй, хэрэггүй юм руу цацна. Энэ дөрвөн жилд ард түмэн юу хожсон юм бэ. УИХ-ын 2012 оны сонгуулийг энэ маягаар явуулбал улс орон хөгжихгүй. Жалга, довны үзэл гаарна. Олсон мөнгөө хуваагаад, хийсгээд хаядаг гунигтай түүх л давтагдах юм байна.

Т.УРАНГЭРЭЛ

"Улс төрийн тойм" сонин

З.АЛТАЙ: "БИ ЦОР ЦОР Л ГЭЖ ТААРНА"

-Энэ удаагийн улсын төсвийг алдагдал ихтэй байна гэж шүүмжлүүлж байна. Та 2011 оны улсын төсвийг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ?

-Алдагдалгүй төсөв гэж улс орнуудад байдаг юм уу. Алдагдлын хувь хэмжээ хэдэн хувь бэ гэдэг л гол нь шүү дээ. Бидний магтан сайрхаад байдаг Америк хүртэл алдагдалтай төсөв баталдаг л юм байна лээ. Гэхдээ монгол төр дэндүү үрэлгэн байна. Төсөв батална гэдэг чинь ирэх жил монголчууд хоолтой ундтай байх уу, ажлын байртай байх уу, байнгын орлоготой байх уу, улс орон нь хөгжин дэвжих үү гэдэг асуудал. Ийм асуудлыг сая манай парламент шийдчихлээ. Үүний үр дүнг би их барзгар байна гэж харж байгаа. Ирэх оны төсвийн хуваарилалт, зарцуулалтыг яаж ч харсан маш үрэлгэн байна. Төсөв муу байна гэдэг ард түмний амьдрал л муу байхын нэр шүү дээ. Асар их хэмжээний мөнгийг өглөг маягтайгаар үрэн таран хийж байна. Мөнгө байна гэж Сангийн сайд хэлээд л цээжээ балбаад байгаа. Төв банк нь ч үүнийг нь давтаж яриад байна. Тэдний хэлж байгаагаар улс нь баяжаад цатгалдаад байгаа юм бол ард түмний амьдрал ямар байна вэ. Ажилгүйдэл газар аваад бүр л ядуураад байх юм. Энэ логик бодлогыг нь би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа юм.

-Үүний илрэл нь 2011 оны төсөв боллоо гэж ойлгож болох уу?

-Тийм. Төсвийн хөрөнгийн 50 хувь нь зүгээр л юм бүтээдэггүй конторын ажилчдын цалинд л явчихаж байна. Энэ нь зөв үү, буруу юу. Ийм хуваарилалтаар явбал улс орон хөгжих үү. Дээр нь нэмээд мөнгө, санхүүгийн бодлого маш буруу замаар явж байна. Дааж давшгүй хүү тавьчихаад хүнийг юм хий гээд байх юм. Гэтэл Засгийн газар, Монголбанкны мөнгөний бодлого гээд бүх юм буруугаар явж байна. Өнөөдөр мөнгө хадгалах биш, ард түмэндээ юм хийх боломжийг нь төр засаг бүрдүүлж өгөх ёстой. Энэ нь гол үүрэг нь шүү дээ.

-Одоогийн батлагдсан төсвийн үр дүн ирэх жил бидэнд юу авч ирэх бол?

-Гялайх, гялтайх юм байхгүйгээр 805 тэрбум төгрөгөөр Эрээний хэдэн хужаа нарт жаахан хөрөнгө оруулалт хийнэ. Тэгээд л дуусна шүү дээ. Энэ дөрвөн жил бол буяны ажил хийсэн дөрвөн жил бол­лоо. Нэг их сүрхий бүтээн бай­гуу­лалт энэ тэр хийсэн зүйлийг би олж харахгүй л байна. Энэ саарал ордонд 2012 оны сон­гуульд би яаж гарах вэ, яаж амлалтаа биелүүлэх вэ гэдэг л зүйл байна.Үүнээс нь үүдэн улс орны эдийн засаг, санхүү сүйрнэ үү, элгээрээ мөлхөнө үү, хэвтэнэ үү ерөөсөө сонин биш, энэ намуудад. Яаж худлаа үнэн мөнгө өгсөн дүр эсгэх вэ, 2012 оны сонгуульд бидэн шиг сайн хүн байхгүй гэдэг шоугаа эхлүүлж байна.

Одоо сонгуулийн шоу эхэлчихээд явж байна. Нэг л их ард түмэндээ хайртай хүмүүс. Тэгээд газрын хэв­лийн баялагтай холбоотой хууль батлаад орж ирэхээр өөрс­дийнхөө эрх ашигт зохицуулаад хууль баталчихдаг. Татвар их байна. Багасгана гээд л байх юм. Ингээд байвал газрын хэв­лийн баялгаас ард түмэнд юу үлдэх юм бэ. Хэдэн хувийг нь хэдэн тэрбумаар нь хэн хусах юм бэ. Үлдсэн шавхрууг нь ард түмэн идэх юм уу. Тийм л юм болж байна. Тэгээд хэлэхээр чи гудамжны нөхөр, гудамжин­даа гар, гудамжиндаа наад шоу­гаа хий гээд байх юм. Тэр гудамжинд чинь жинхэнэ ард түмэн байгаа биз дээ.

-Олонхид нь гэж та олон жил дараалан парламентад суусан нас ахисан гишүүдийг хэлж байна уу?

-Олон жил суусан хүмүүс ч байна. Шинэ улсуудын зарим нэг­нийх нь үзэл бодол хөгшир­чи­хөөд байгааг ч хэлж байна.

-Одоо сонгуулийн тогтол­цоог өөрчилнө гээд яриад бай­на. Хуулийг нь өөрчиллөө гээд энэ бүхэн цэгцрэх үү?

-Ямар хууль гарах вэ гэдгээс л болно доо. Ний нуугүй хэлэ­хэд би сонгуулийн хууль өөрчлөг­дөөд төр цэвэршинэ гэдэгт ит­гэх­гүй л байна.

-Таныхаар ирэх сонгуулиар ард түмэн л сонголтоо өөрч­лөхгүй бол гэрэл гэгээ байх­гүй гэсэн үг үү?

-Ард түмэнд эрх нь байгаа гэдгийг зөндөө л ярьсан шүү дээ. Ард түмэн үнэхээр гомд­моор л доо. Муу муухайг нь мэд­сээр байж, өөрсдийнх нь амьд­рал ахуй өдрөөс өдөрт уна­­саар байгааг мэдсээр байж энэ хэдийгээ дахиад л сон­го­чих­дог юм. Би үүнийг ерөө­сөө ойлгодоггүй. Энэ хэд нь ховс­­доод байдаг юм уу, бүү мэд.

-Уг нь 2008 оны сон­гуулиар ард түмэн МАХН тө­рөө барь, АН сөрөг хүчин бай гэсэн. Тэгсэн үүнийг нь тоолгүй хамт за­саг барьж байна. Ард түмний сонголт ч гэсэн нө­лөө­лөх­гүй болж байгаа юм биш үү?

-Яах вэ дээ, хамтрах гэдэг нэ­рийд­лээр хамтдаа идэж, ууна гэ­дэг чинь тэр ард түмний сон­голтоос давсан сонголт байна шүү дээ. Сонгуулийн үеэр юу гэж ч шоудаж болно. Гарчихсан хойно яаж өөрсдөдөө энэ албан тушаалыг авах вэ, юуг завших вэ гэдгийг л хэлэлцэнэ. Ард түм­ний эрх ашгаас давсан со­нир­хол энэ хүмүүст байгаа юм чинь ард түмнийг юу гэж бодох юм бэ.

-Энэ хүмүүсийн оронд ши­нэ хүмүүс гарах ёстой гэж ярьдаг. Шинэ хүмүүс га­раад дээрдэх үү. Хүмүүс төрд суухаараа л ашиг сонирхлын зөрчилтэй бол­лоо гэдэг биз дээ?

-Төрд байгаа энэ 76 гишүүн бүг­дээрээ хар хэрээ биш. Олон сайхан үзэл бодолтой, шударга хүмүүс байгаа. Бид нэлэнхүйд нь 76 хулгайч гээд байгаа болохоос цэвэр хүмүүс аль ч намд нь бай­гаа. Болдоггүй бүх юмыг зо­хион байгуулдаг, найруулж, бүлэглэж, хуйвалдаж хийдэг энэ аваргууд эндээс салахгүй. Эд үхэн үхтлээ эндээс салахгүй. Энэ сайхан амттай суудлаас яаж салах юм бэ. Тэд гудамжинд гараад жирийн хүмүүс шиг амьдарч чадахгүй. Тийм ажил хийж чадахгүй. Зү­гээр л цаанаас нь төрөхөд нь бурхнаас том хүн болгоод зурлагыг нь зурчихсан юм чинь. Тэр зургаараа л явна биз. Хэцүү дээ. Одоо энэ хэд чинь их ч мөнгөтэй боллоо. Их ч юмны эзэн боллоо. Баргийн юманд дийлдэхгүй шүү дээ. Эрх мэдэл байна. Мөнгө гэж агуу юмыг энэ хэд чинь сайн муу аргаар цаанаа хийчихсэн байна. Мань мэт лав дийлж чадахгүй. Энэ хэдэн олигархийг ганц дийлэх зүйл бол ард түмний ухаалаг шийдвэр. Өөрөөр дийлэх зүйл байхгүй.

-Манай парламентаас нэг хүн гарлаа гэхэд дараа­гийн­хаа хүнийг бэлтгэсэн бай­даг. Тэдний үргэлжлэл ин­гэж гарч ирээд байхаар ши­нэ хүнийг хүсэх хэрэг бай­на уу?

-Их зовлонтой. Энэ хүмүүс чинь муур багш нар шүү дээ. Муур багш нар дараагийн ха­лаагаа бэлдэнэ. Та нар энэ намуудын бага хурал, ҮЗХ-г харж байгаа биз дээ. Хэн орж байна вэ, бод л доо. Дандаа л энэ хүмүүсийн үр хүүхэд, хамаатан садан эсвэл өөрсдийнх нь бууны нохой болсон хүмүүс орж ирж байна. Залгамж халаагаа эд чинь бэлтгээд явчихсан. Ийм л хүмүүс ээлжээ хүлээгээд бидний цаг ойрхон байна гэж алгаа үрээд сууж байна.

-Таныхаар гарц нь юу юм бэ?

-Энэ намын хатуу гишүүнч­лэлийн асуудлыг болих ёстой. Хамаг дуучид нь хүртэл намын гишүүн болоод намын магтуу дуу дуулаад л явж байдаг. Хэдэн та­мирчид нь хоёр хуваагдаад тэр намын тамирчин гээд явж байдаг. Иргэд нь хоёр хувааг­даад намын батлах өвөртлөөд явдаг. Манай нам гээд л “нам дагавал ам тосдоно” гэдэг заваан юм аль хэдийнэ хэрэгжээд эхэл­чихсэн. Батлах өвөртлүүлье гэдэг шоу хийж байна. Энэ хамгийн бу­руу. Хуулиа хийх хэрэгтэй. На­мын хатуу гишүүнчлэлийг больж, иргэд өөрсдийн үзэл бодлоороо л явах ёстой. Аль нэг программыг дэмждэг байх ёстой. Ийм хуулийн төсөл явж байгаа. Гэхдээ үүнийг энэ хэд батлах нь юу л бол. Би бол үүнийг өргөн барих ёстой л гэж бодож байна.

-Монголын улс төрд Ногоон нам ч юм уу, Иргэний зориг ч юм уу өөрийн орон зайгаа бий болгох боломж байгаа юу?

-Гарч ирэхийн тулд л явах ёстой. Энэ хоёр намаас айгаад л орон зайгаа дээрэмдүүлчихсэн гээд дээрэлхүүлээд байх юм бол хэзээ ч иргэний нийгэм Монголд бий болохгүй. Үүнийг хоёр нам ч өөрсдөө хэлж байгаа. Монголд манай хоёр намаас өөр нам байх хэрэггүй. Бусад хэн юм бэ гэдгийг шууд ил тод хэлж байгаа. Тийм байж болохгүй. Монголын ард түмэн энэ хоёр намын ийм хүмүүст амьдралаа даатгачихаад явна гэвэл гутамшигтай асуудал.

-Энэ бүхнийг өөрчлөхийн тулд З.Алтай гэж хүн юу хийж чадах юм бэ?

-Би яах вэ дээ. Байдал ийм байна шүү дээ, найз нараа гэсэн мессежийг дөрөв дэх засаглал болсон хэвлэл мэдээллээр дам­жуулаад л өгч байна. Сонор сэрэмжтэй, ухаантай байгаа­рай. Энэ бүгдийг халах боломж мөнгөгүй ч гэсэн бид нарт бай­даг. Тэр нь сонгуулийн өдөр гэдгийг л хэлмээр байна. Хам­тарсан Засгийн газарт сөрөг хү­чин гэж байгаа хөөрхий амь­тан нь хуулиараа би болчи­хоод байна. Бусад нь бүгд нэгд­чихлээ.

-Д.Энхбат, С.Оюун нар сө­рөг хүчин биш юм уу?

-Нэгдчихээд байна.

-Чуулган, байнгын хороод дээр гишүүдийн ёс зүйн асуу­дал их яригдаж байна. Энэ хэрээс хэтэрлээ шүү дээ?

-Яах вэ. Ер нь улс орны амьд­ралтай холбоотой асуудал ярьж байхад уурлаж, бухимдах хэлэх хэлэхгүйгээр биенээ хэлэх зүйл гарна. Би ч нэг их сайхан зантай хүн биш. Үнэхээр болохгүй дотор ар­з­га­нуулаад байгаа юмыг хэлэхгүй байж чадахгүй. Ямар ч муу муухай үгээр хэнийг нь ч байсан хэлэхэд надад айх юм алга. Бодит үнэн л тэр юм чинь. Нэг их хүнд загнуулаад байх ч үгүй. Янз бүрийн үг хэллээ гээд би яасан ёс зүйгүй муухай амьтан бэ гэж хэлмээргүй бай­на. Би амин хувийн юм яриагүй. Авгай хүүхэн яриагүй байна. Улс орны ирээдүй, хөгжил болохгүй байна гэдэг дээр нэгнийгээ эсэн бусаар хэллээ гэдэг дээр асуу­дал үүсгэх хэрэггүй. Энэ бол ажил. Үүн дээр нэгэндээ нэг их хар буруу санаад байх хэ­рэг­гүй. Тийм зүйл дээр чи уурла, үгээ хэл гэж манай тойр­гийнхон намайг явуулсан бо­ло­хоос чи очоод аялдан да­гаад бай гээгүй. Миний үзэл бод­лын цаана намайг дэмжээд очоод цор цор гээрэй гэж тэр сонгогчид намайг явуулсан. Би цор цор гэж л таарна.

-Таныг бүх л фракцитай сүлбээтэй байдаг гэх юм би­лээ. Та аль фракцийнх юм бэ?

-Надад ямар ч фракци байх­­гүй. Адаглаад л намгүй амьт­­ныг яаж тоох юм бэ. Эд намайг голно шүү дээ. Энэ нэг амьтантай би нийлээд яах вэ гэнэ биз.

С.ЭНХЗАЯА.