Э.Мөнх-Очир: Өөрөөсөө өөр шинэ хүний дүрд тоглож Ерөнхийлөгч болох гэж үү

Өнөөдрийн миний зочин УИХ-ын гишүүн асан, МАН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүн Э.Мөнх-Очир. Удтал дуугүй байсан түүний араас хэвлэлийнхэн бид нэлээд хөөцөлдөж байсан юм. Байр сууриа бөөрөнхийлж, хэн нэг лидерийн халхавчин дор бэмбэлзэж явдаггүй, шударга шулуун араншин нь түүний нэгэн тод имиж юм. Ингээд түүнтэй хөөрөлдсөнөө толилуулъя. 


-Уулзаагүй удсан байна. Таныг олж уулзах нэлээд амаргүй бололтой. Гэхдээ улс орон даяар Ерөнхийлөгчийн сонгууль ид явагдаж байна. МАН гэдэг энэ том институц нэр дэвшигчээ тодруулахдаа улс төрийн ажиглагчдын нүдийг жинхэнэ орой дээр нь гаргасан хачирхалтай шийдвэр гаргалаа. Лиде­рийн хомсдолд орсноо хү­лээн зөвшөөрч, арга буюу ийм борог гэмээр шийд­вэр гаргав уу даа. Энэ сонголтын хаахна талд нь таны байр суурь байв аа. Таныг Удирдах зөвлөл до­торхи хамгийн “эсэргүү”, хэний ч нөлөөнд ордоггүй гишүүн гэж ажглагчид үздэг. Үнэхээр гайхаад байна л даа?
-Үнэхээр нэлээн хугацааны турш би сонин хэвлэлийнхнээс дөлж явлаа л даа. Ярилцлага өгөлгүй удсан байна. Яагаад дуугарахгүй байгаа юм бэ гэж зарим нь асууж л байдаг юм. Миний байр суурийг нэг их сонирхохгүй байгаа юм болов уу гэхээр бас үгүй юм шиг байгаа юм. Хэвлэлийнхнээс утасдаад ярилцлага  авъя л гээд байдаг. Тэгээд өөрийн тань хэлж байгаа энэ “эсэргүү” гэдэг тодорхойлолтоос болоод л сонирхоод ярилцлага авах гээд байдаг юм болов уу гэж хүртэл боддог байлаа. Өөрөө бол их зальжин асууж байна л даа. Энэ нь ч миний сонирхлыг бас татаж байна. Би өчигдөр өөрийн чинь хэвлэл, сайтуудад өгсөн ярилцлагыг бас уншлаа. Яг энэ Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой ч юм байна. Манай нутаг устай холбоотой, улс төртэй ч холбоотой, хүмүүсийн хоорондын харилцаатай ч холбоотой олон чухал зүйл­сийг өөрөө хөндсөн байна лээ. Тэгээд бодлоо. Ер нь яг ийм том олны өмнө гарч өрсөлддөг өрсөлдөөний түүхэн цаг үед өөрийгөө хүндэтгэдэг хүмүүсийн байр суурь тодорхой байх ёстой юм болов уу гэж. Ер нь ч тийм шүү дээ. Өөрөө хэлсэн байна лээ. Хүний түүх үнэн байх ёстой. Хүн түүхээ халхавчилж, нууж, түүхээсээ ичиж болдоггүй. Хүний нуусан, далдалсан түүх бол эцэгтээ хаягдсан хүү шиг шазруун зүйл байдаг. Хэзээ ч юм гараад л ирдэг. 
Тийм учраас хүний түүх тодорхой, үнэн байх ёстой гэж. Энэ үнэн. Мэдээж, нууж дарах гэсэн юм гараад л ирдэг. Нууж идсэн хөрөнгө мөнгө ч бай, өөр бусад хувийн амьдралтай холбоотой зүйлс ч бай гараад л ирдэг шүү дээ. Тэгэхээр хүн энийгээ их бодож байж улс төрд явах ёстой юм шиг байгаа юм. Манай хуучцуул ч хэлдэг. Нэр хугарахаар яс хугар гэж. Тийм болохоор монголчууд нэр төрөө эрхэмлэдэг. Энэ үүднээсээ ард түмний өмнө анх гарч ирэхдээ л хүн маш сайн бодсон байх ёстой. Тийм учраас энэ нэр дэвшээд явж  байгаа зарим нэг хүнийг хараад хуучнаа яагаад орхиод, хуучнаасаа огт өөр, цоо шинэ хүн болох гээд ингээд яваад байдаг юм бол гэж бодох юм. Манай нэр дэвшигчийн талаар нийгэмд олон л асуулт гарч ирсэн. 
Одоо ч тэр асуултууд лавширч, зарим талаар бүр ээрч байна гэж хэлж болно. Та асуулаа. МАН гэдэг энэ том улс төрийн хүчин яагаад ийм сонголт хийв ээ гэж. Мэдээж, Удирдах зөвлөл болон бусад эрх бүхий бүтцүүд дотор яригдсан. Би бол яг тэр шийдвэрийг гаргасан бага хуралд оролцоогүй. Яагаад гэвэл хүсч байсан хүн нэр дэвшээгүй. 

-Бага хурлын өмнө то­дорхой болчихсон байсан учраас оролцоогүй гэсэн үг үү?
-Тийм. Ойлгомжтой бол­­чих­сон байсан. Ямар бод­лого барих нь тодорхой л бол­чихсон байсан шүү дээ. 

-Улс төрийн намын өөрийнх нь тогтсон жаяг, жам, уламжлал гэж зүйл бий шүү дээ. Тэрийгээ алхаж гарсан шийдвэр л болчихсон. Хэрэв ийм маягаар явах юм бол улс төрийн намд дарга гэж байгаад яах юм бэ?  
-Харин тийм. Бага хурлын өмнө л хүмүүсийг хөдөө илгээгээд л, Б.Бат-Эрдэнэ аваргыг ингэнэ шүү, тэгнэ шүү гээд л эхлэхээр нь миний дургүй хүрсэн. Зохион байгуулалттай юмны эсрэг л би ер нь байнга явж ирсэн. Миний тэмцэл хайрцагласан, зохион байгуулсан юмыг сөрөх л байж ирсэн. Цаашдаа ч тийм байх болно. Мэдээж, намын гишүүний хувьд үүргээ хүлээнэ. Намынхаа төлөө ажиллана гээд гишүүд нь бодоод явж байхад урдаас зарчимгүй, тулгасан, уламжлалд нь, өөрийнх нь соёлд байгаагүй юмыг тавиад эхлэхээр л гишүүдийнх нь сэтгэл хөрөөд эхлэдэг байхгүй юу. Би ийм л гишүүдийн нэг. Ийм учраас бүх асуудалд оролцоогүй. Одоо бол дуугарахаас аргагүй болоод ирлээ. Яагаад гэвэл энэ чинь намын асуудал биш болчихоод байна. Яагаад гэвэл угаасаа Ерөнхийлөгч гэдэг хүн чинь гарч ирснийхээ дараа улс төрийн намаасаа түдгэлзээд, улс орныхоо төлөө ажилладаг байх ёстой. Тэгэхээр улс оронд, ард түмэнд маань ямар хүн очих ёстой вэ гэдэг дээр нам өөрөө асар хариуцлагатай шийдвэр гаргаж байх ёстой юм. Хэрэв улс төрийн байгууллага мөн л юм бол шүү дээ. Өнөөдөр л гэнэтхэн өөр хүн болж, өөрөөсөө огт өөр шинэ хүний дүрд тоглож явж байгаад Ерөнхийлөгч болох гээд байгаа ч юм шиг тийм хүмүүс улс орны шаардлагыг хангах юм уу. Энэ тухай л дотроо бодоод суугаад байна л даа. Удирдах зөвлөл дээр би байр сууриа зөндөө л илэрхийлдэг байсан. Гэнэтхэн л яагаад баахан шинэ хүмүүс дээд доодгүй бүх төвшинд орж ирээд амбицаа тулгадаг болчихов оо. Яагаад бид хуучнаасаа сайн жишиг, сайн соёл, сайн хүмүүсээ авч явахаа больчихов оо. Яагаад байнга л энэ намыг будлиулж, жонхуу болгож байдаг ийм бүлэглэлүүд нь асуудлыг шийдвэрлээд яваад байдаг юм бэ. Энэ бол байнга л миний асуудаг асуулт. Энийг асуусныхаа төлөө ч тэр “эсэргүү” гэдэг нэрийг зүүгээд явж байгаа байх л даа. 

-Танай намыг лидергүйт­лийн гэх том зовлонд нэрвэгдчихлээ гэж олон нийт үзэж байгаа. Үнэхээр 200-аад мянган гишүүнтэй, бараг 100 жилийн түүхтэй ийм нам насаараа хувийн амжилтынхаа төлөө явсан нэг бөхөөс өөр дэвшүүлэх хүнгүй болчихлоо гэж үү?
-Манай нам 240 мянган гишүүнтэй л дээ. 

-Өө, 240 мянга болчихсон юм уу?
-Бололгүй дээ. Манай гишүүдийн тоог дарах гээд л үзээд байдаг юм, зарим нь. 

-Таны аав Л.Энэбиш энэ намын маш том лидер байсан. Та ч хар багаасаа энэ намын амьдралд орсон хүн. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэр л дэвшээсэй гэж хүсч байсан хүн бий юү?
-Нам өөрөө дотроо ярилцаж, тунгааж, шүүлтүүрээр оруулж шийдвэрээ гаргадаг тэр чадамжаа алдчихсанд л хамаг учир байна. Ерөөсөө дотроо юмаа ярьж чадахгүй байна шүү дээ. Хэнийгээ нэр дэвшүүлэх юм. Хэн бидний итгэлийг дааж чадах юм. Хэнийгээ энэ ард түмний төлөө зүтгүүлэхээр илгээх юм. Бид энэ сэдвээрээ ерөөсөө ярилцаж чадаагүй. Худлаа л ард түмнээсээ асууж байна гээд яваад байсан. Манай намд улс орондоо танигдсан зөндөө лидер байна. Тэгж яривал өнөөдөр ард түмэн Ц.Нямдорж, Д.Лүндээжанцан гуай нарыг аргагүй л төрийн зүтгэлтнүүд юм даа гэж ярьж байгаа шүү. Б.Бат-Эрдэнэ гуай гэж хэн ч ярихгүй байна шүү. Энэ төрийн нуруу нь болон зүтгэж ирсэн улсууд шүү дээ. Энэ намын төлөө хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж ирсэн амьдрал нь байна. Тэр түүхийг зүгээр нэг ийм шийдвэрээр гишгэж болдог юм уу. Би мэдэхгүй байна, үнэндээ.  Парламентын гишүүнийхээ хувьд ч Бат-Эрдэнийг яаж энэ улсуудтай жиших юм бэ. Ц.Нямдорж шиг лидертэй жишиж болох уу. Тийм бололцоо байна уу. Та өөрөө улс төрийн сэтгүүлч хүн хэл л дээ. Мэдэж л байгаа шүү дээ. Манай гишүүд бүгд л ярьж байгаа. Одоо тэгээд яая гэхэв гээд л явцгааж байгаа байх. Би намынхаа даргыг л нэр дэвших ёстой гэж үзэж байсан. Энэ бол тогтсон ёс горим шүү дээ. Тийм учраас Ө.Энхтүвшин дарга дэвших ёстой байсан. Намын даргыг нэр дэвшээгүйд би харамсч байна. 

-Танай нам дотор хариуцлага тооцдог систем хэр ажилладаг вэ?
-2003 оноос хойш хариуцлага тооцохоо байчихсан юм. 2003,2004 оноос энэ намын дотоод хяналт гэдэг юм байхгүй болсон. Ажлаа дүгнэдэг, тайлангаа тавьдаг тогтолцоо байхгүй болсон. 

-Орон нутгийн сонгуульд гэхэд танай нам амжилтгүй оролцсон. Энэ сонгуулийг удирдсан хүмүүстэй яагаад хариуцлага тооцоогүй вэ?
-Байхгүй. Одоо цаашаа ч байхгүй. Хурлаар шийддэг номтой. Хурлаар шийдье гэхээр нөгөө л нэг ирдэг, хайрцаглагддаг хүмүүс нь ирээд хаадаг. Тийм болохоор энийг өөр л аргаар өөрчлөх цаг нь болчихсон юм шиг байгаа юм. Намынхаа хүмүүстэй яриад л байгаа. Юу болох юм бүү мэд. 
-Би танд нэг зүйлийн тухай асуулт тавих гэсэн юм.  Энэ асуултаараа би нэг намын хоёр гишүүнийг хагаралдуулах санаа өвөрлөөгүй гэдгийг та ойлгоорой. Би таны аавын хэвлэл мэдээлэл хариуцсан хувийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан хүний хувьд нэлээн сайн мэддэг. Б.Бат-Эрдэнэ аваргатай холбоотой олон түүх дурсамж ярьдаг байсан санагдах юм?
-Зөндөө бий. 

-Уг нь тийм. Гэхдээ сурталчилгааныхаа сонин дээр аймгуудтай яаж холбогдсон түүхээ бичиж л дээ. Манай нутагтай зөвхөн олимпын аваргыг хүүхэд байхад ивээлдээ авснаар учирсан гэж өгүүлжээ. Тэгээд жаахан хачин санагдаад болдоггүй. 
-Энэ хоёр хүний харилцааны тухай би мэдэхгүй бол өөр хэн мэдэх вэ гэж би бас асуумаар л байна. За, яахав. Лхамсүрэнгийн Энэбиш гэдэг тэр хүнийг мартаж гэхэд самбо гэдэг бөхийн спортоо яах юм бол. Самбо гэдэг спортыг нь энэ хүнээс асуух хэрэгтэй байхгүй юу. Өнөөдөр наадмын тэдэн удаагийн түрүү л гэж яриад яваа болохоос олон улсын дэвжээ гээд ярих юм бол самбо бөхийн спортыг л яримаар юм. Гэвч яагаад тэр спортыг энэ хүн ярихгүй байгаа юм бол гэдэг л сонин санагдаад байгаа юм. Би өөрөө яг энэ самбо бөхийн Азийн холбооны дэд ерөнхийлөгч, Монголын самбо бөхийн холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаа хүний хувьд самбогийн тамирчин байсан гэдэг утгаар нь энэ хүнийг дэмжье гэтэл хөдөлж өгөхгүй байна ш дээ. 

-Самбогийнхон нь жаахан харсан бололтой байсан?
-Харин тэднийгээ огт ярихгүй болохоор нөгөөдүүл нь гайхаад байна шүү дээ. Цөмөөрөө яах вэ гээд над руу зөндөө ярьсан, ирсэн. Тэгье, цөмөөрөө Бат-Эрдэнэ аваргыгаа дэмжих ёстой байлгүй яахав гээд хоёр ч хандлаа. Хариу байхгүй. Энэ материалууд дээр нь харлаа гарч ирэхгүй юм. Тэгэхээр одоо яах ёстойгоо мэдэхгүй л сууж байна. Бидний дуу хоолой бол хэрэггүй юм байгаа биз дээ. Энэ спортоор яваагүй юм шиг, энэ спортын төлөө зүтгэж явсан хүмүүстэй холбоогүй юм шиг яваад байгаа хүнд бид энэ спортыг буцаж аваачиж наах гээд ч яах юм билээ. Өнөөдрийг хүртэл энэ бөхийн холбоог ааваас маань хойш С.Төмөр-Очир гуай авч явж байгаад, дараа нь залгуулаад би хүлээж аваад ажиллаж байна. Ордон дотор анх уулзаад би энэ холбоог авах гэж байна гэж нэг ярьсан. “Аа, тийм үү. Чи авсан нь зөв өө” гэж хэлсэн. “Авчихлаа” гээд ахиад нэг ярьсан. “Аан, авчихав уу” гэсэн. Энэнээс цааш яриа байдаггүй. Цаагуураа дэмждэггүй. Гэтэл Х.Баттулга сайдыг хар. Хэчнээн жүдо бөхийн төлөө явж байгаа мөртлөө давхар сургууль дээрээ самбогийн хүүхдүүдийг аваад л явж байна. Энэ бол сэтгэл зүрхний л асуудал. Хэн нь ямар хүн бэ гэдгийн л илрэл. 

-Л.Энэбиш дарга маань тэмцээнд авч явж байснаа, залуухан хүүхэдтэй хэрхэн яаж учирч туслаж дэмжиж явснаа их л ярьдаг байсан.
-Тэр Энэбиш гэдэг хүнд хөөрхий Монголынхоо хэдэн сайхан залууг дэмжээд явж байна даа гээд зүтгэж байх өөрт нь сайхан байдаг байсан юм шиг байгаа юм. Нөгөөдүүл нь юу бодож явдаг байсан нь бүү мэд шүү дээ. Өөрсдөөс нь асуух хэрэгтэй л дээ. Тэр хүмүүс өөр шиг нь тэр чин сэтгэлээр биш өөр зорилгоор наалдаж явсан юм болов уу даа. Тийм ч болоод тэр түүхээ дурсамж болгож ч ярихгүй, нууж хааж яваа юм болов уу. Хүний чанарын л асуудал шүү дээ. 1997 оны оны Цагаан сар байх аа. Нам нь ялагдчихаад л байж байсан юм даг. Би байж байсан. Аварга ер нь жил болгон ирж золгодог л юм байна л даа. Тэр жил цонхоор харж байснаа “Алив малгай аваад аль. Б.Бат-Эрдэнэ ирж байна” гэсэн. “Аан, тийм үү” гээд малгайг нь аваад өгсөн. Манай байрны цонхоор угаасаа харагдана л даа. Гадаа ирээд л зогссон. Орж ирдэггүй. Манай хажуу орцонд Д.Бямбасүрэн гуайнх байдаг байсан. Тэр үед чинь АН ялчихсан. Бодвол Бямбасүрэн гуайд л золгосон байх л даа. Хараад байсан орж ирдэггүй. Г.Эрдэнэбат гавьяат, Ц.Түвшинтөгс, Б.Бат-Эрдэнэ гурав гараад л машиндаа суугаад явчихсан. Тэр өдөр аав маань хүнтэй золгоогүй. Малгайгаа авч тавьчихаад л дуугүй болчихсон. Ийм юмнуудыг хүн мартаж болдоггүй юм аа. Мартах ч ёсгүй. Миний хувьд нам маань юу гэх бол гэх нь сонин биш байна. Миний сэтгэлийг хөндсөн дурсамжууд учраас би мартдаггүй. Энэ бол миний л эцгийнхээ дэргэдээс харж, мэдэрч,  таньсан түүх байхгүй юу. Тэгэхээр хүмүүс хүнийхээ хувьд ямар хүн төрийн тэргүүн байх ёстой вэ гэдгийг л сайн бодох ёстой юм даа. 

-Сүүлд  УИХ-ын дарга болсных нь дараа бүгдээрээ л ирдэг болчихсон байсан. Харин оршуулганд аварга ирээгүйг санадаг юм.
-Хүн гэдэг амьтны чанар ямар үед яаж гарч ирдгийг би хар багаасаа мэднэ. Улс төрд зан араншин нь ямар ч байж болно. Гагцхүү энэ зүрхээрээ, дотоод хүнээрээ жинхэнэ “хүн” мөн үү, биш үү гэдгээр л хэмжиж баймаар байгаа юм даа манай ард түмэн.  

-Өнөөдөр Булганы хоёр хүн өөд өөдөөсөө хараад ярилцаад сууж байна. Өглөөнөөс хойш сэтгүүлчид утасдлаа. Танай гишүүн Ё.Отгонбаярын нэр холбогдсон дааж давшгүй их мөнгөний асуудал дэгдлээ. Юу бодож байна, ийм хэрэг үнэхээр байгаа юм уу гэсэн асуултууд ээрч байна л даа. Танд энэ талаар авсан мэдээлэл байна уу?
-Би ямар ч мэдээлэл алга. Сайтуудаас л харлаа. Их олон жил л тэгжээ, тийм юманд орооцолдсон байж болзошгүй гээд бичээд байсан шүү дээ. Шалгаад л энийг нэг тийш нь болгочих хэрэгтэй. Сүүлдээ бүр нам дотор “Аан, тэр Мөнх-Очир зохион байгуулаад байгаа юм гэнэ лээ” гэж хүртэл ярьдаг болсон. Надад ер нь ямар хамаа байх вэ дээ. Хүн мөнгөтэй байна уу, мөнгөгүй байна уу надад хамаагүй шүү дээ. Намайг  сонгуулийн өмнө Ё.Отгонбаярыг ямар нэг асуудалд холбогдсон мэтээр мэдээлэл тарааж, зохион байгуулж байна гэж нам дотор хэлж ярьж явсан л байсан. Би үнэхээр гайхдаг. Тийм гүтгэлэгт өртөж байсан хүн болохоор шалгуулаад, хурдхан холбогдолгүйгээ тогтоолгочихоосой гэж бодож байна. Ё.Отгонбаярт өөрт нь ч төвөгтэй байгаа шүү дээ. Байнга л араас нь ийм юм дагаж байх. Намайг бас гольфын талбай гэж нэг юмтай холбоод л баахан явсан. Бичээд л, яриад л байсан. Олон жил би ингэж сэрдүүлж явсан. АТГ, цагдаа нь хоёр удаа шалгаад үндэслэлгүй гэдгийг нь тогтоосон. Ийм юманд хардуулж сэрдүүлээд явах хүнд өөрт нь ямар хэцүү байдгийг би биеэрээ амссан учраас л шалгуулаад л ард нь гарах хэрэгтэй гэж хэлж байгаа юм шүү дээ. Бас мушгиад явчих вий дээ. Манай Булганыхан ч бас будлиулна шүү. Нөгөө Э.Мөнх-Очир чинь Ё.Отгонбаярыг мөнгө авсан гэж гэнээ гээд явчих вий. (инээв) Хүнийг онц хүнд гэмт хэрэгт гүтгэчихээд тэрийгээ өчнөөн жил яриад бичээд л байдаг. Тэгээд холбогдолгүй нь тогтоохоор эргэж нэр хүндийг нь цагаатгаж нэг үг цацдаггүй. Би үнэхээр биеэрээ амссан учраас л бушуухан нэг тийш нь болгоод, шалгуулаад, нотлуулаад явчих нь өөрт ядаж амар гэдгийг л хэлэх гээд байна. Нотлуулчихаад эргээд сонгогчдодоо нүүр бардам тайлбар хийх хэрэгтэй. 

-Танай нам дотор хариуцлага тооцдог систем хэр ажилладаг вэ?
-2003 оноос хойш хариуцлага тооцохоо байчих­сан юм. 2003, 2004 оноос энэ намын дотоод хяналт гэдэг юм байхгүй болсон. Ажлаа дүгнэдэг, тайлангаа тавьдаг тогтолцоо байхгүй болсон. 

-Орон нутгийн сонгуульд гэхэд танай нам амжилтгүй оролцсон. Энэ сонгуулийг удирд­сан хүмүүстэй яагаад ха­­риуцлага тооцоогүй юм бэ?
-Байхгүй. Одоо цаашаа ч байхгүй. Хурлаар шийддэг ном­той. Хурлаар шийдье гэ­хээр нөгөө л нэг ирдэг, хайрцаглагддаг хүмүүс нь ирээд хаадаг. Тийм болохоор энийг өөр л аргаар өөрчлөх цаг нь болчихсон юм шиг байгаа юм. Намынхаа хүмүүстэй яриад л байгаа. Юу болох юм бүү мэд. 

-Би танд нэг зүйлийн тухай асуулт тавих гэсэн юм.  Энэ асуултаараа би нэг намын хоёр гишүүнийг хагаралдуулах санаа өвөрлөөгүй гэдгийг та ойлгоорой. Би таны аавын хэвлэл мэдээлэл хариуцсан хувийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан хүний хувьд нэлээн сайн мэддэг. Б.Бат-Эрдэнэ аваргатай холбоотой олон түүх дурсамж ярьдаг байсан санагдах юм?
-Зөндөө бий. 

-Уг нь тийм. Гэхдээ сурталчилгааныхаа сонин дээр аймгуудтай яаж хол­богдсон түүхээ бичиж л дээ. Манай нутагтай зөвхөн олимпын аваргыг хүүхэд байхад ивээлдээ авснаар учир­сан гэж өгүүлжээ. Тэгээд жаахан хачин санагдаад болдоггүй. 
-Энэ хоёр хүний харилцааны тухай би мэдэхгүй бол өөр хэн мэдэх вэ гэж би бас асуумаар л байна. За, яахав. Лхамсүрэнгийн Энэбиш гэдэг тэр хүнийг мартаж гэхэд самбо гэдэг бөхийн спортоо яах юм бол. Самбо гэдэг спортыг нь энэ хүнээс асуух хэрэгтэй байхгүй юу. Өнөөдөр наадмын тэдэн удаагийн түрүү л гэж яриад яваа болохоос олон улсын дэвжээ гээд ярих юм бол самбо бөхийн спортыг л яримаар юм. Гэвч яагаад тэр спортыг энэ хүн ярихгүй байгаа юм бол гэдэг л сонин са­нагдаад байгаа юм. Би өөрөө яг энэ самбо бөхийн Азийн холбооны дэд ерөнхийлөгч, Монголын самбо бөхийн хол­бооны ерөнхийлөгчөөр ажил­лаж байгаа хүний хувьд сам­богийн тамирчин байсан гэдэг утгаар нь энэ хүнийг дэмжье гэ­тэл хөдөлж өгөхгүй байна шүү дээ. 

-Самбогийнхон нь жаа­хан харсан бололтой бай­сан?
-Харин тэднийгээ огт ярихгүй болохоор нөгөөдүүл нь гайхаад байна шүү дээ. Цөмөөрөө яах вэ гээд над руу зөндөө ярьсан, ирсэн. Тэгье, цөмөөрөө Бат-Эрдэнэ аваргыгаа дэмжих ёстой байлгүй яахав гээд хоёр ч хандлаа. Хариу байхгүй. Энэ материалууд дээр нь харлаа гарч ирэхгүй юм. Тэгэхээр одоо яах ёстойгоо мэдэхгүй л сууж байна. Бидний дуу хоолой бол хэрэггүй юм байгаа биз дээ. Энэ спортоор яваагүй юм шиг, энэ спортын төлөө зүтгэж явсан хүмүүстэй холбоогүй юм шиг яваад байгаа хүнд бид энэ спортыг буцаж аваачиж наах гээд ч яах юм билээ. Өнөөдрийг хүртэл энэ бөхийн холбоог ааваас маань хойш С.Төмөр-Очир гуай авч явж байгаад, дараа нь залгуулаад би хүлээж аваад ажиллаж байна. Ордон дотор анх уулзаад би энэ холбоог авах гэж байна гэж нэг ярьсан. “Аа, тийм үү. Чи авсан нь зөв өө” гэж хэлсэн. “Авчихлаа” гээд ахиад нэг ярьсан. “Аан, авчихав уу” гэсэн. Энэнээс цааш яриа байдаггүй. Цаагуураа дэмждэггүй. Гэтэл Х.Баттулга сайдыг хар. Хэчнээн жүдо бөхийн төлөө явж байгаа мөртлөө сургууль дээрээ давхар самбогийн хүүхдүүдийг аваад л явж байна. Энэ бол сэтгэл зүрхний л асуудал. Хэн нь ямар хүн бэ гэдгийн л илрэл. 

-Л.Энэбиш дарга маань тэмцээнд авч явж байснаа, залуухан хүүхэдтэй хэрхэн яаж учирч туслаж дэмжиж явснаа их л ярьдаг байсан.
-Тэр Энэбиш гэдэг хүнд хөөрхий Монголынхоо хэдэн сайхан залууг дэмжээд явж байна даа гээд зүтгэж байх өөрт нь сайхан байдаг байсан юм шиг байгаа юм. Нөгөөдүүл нь юу бодож явдаг байсан нь бүү мэд шүү дээ. Өөрсдөөс нь асуух хэрэгтэй л дээ. Тэр хүмүүс өөр шиг нь тэр чин сэтгэлээр биш өөр зорилгоор наалдаж явсан юм болов уу даа. Тийм ч болоод тэр түүхээ дурсамж болгож ч ярихгүй, нууж хааж яваа юм болов уу. Хүний чанарын л асуудал шүү дээ. 1997 оны оны Цагаан сар байх аа. Нам нь ялагдчихаад л байж байсан юм даг. Би байж байсан. Аварга ер нь жил болгон ирж золгодог л юм байна л даа. Тэр жил цонхоор харж байснаа “Алив малгай аваад аль. Б.Бат-Эрдэнэ ирж байна” гэсэн. “Аан, тийм үү” гээд малгайг нь аваад өгсөн. Манай байрны цонхоор угаасаа харагдана л даа. Гадаа ирээд л зогссон. Орж ирдэггүй. Манай хажуу орцонд Д.Бямбасүрэн гуайнх байдаг байсан. Тэр үед чинь АН ялчихсан. Бодвол Бямбасүрэн гуайд л золгосон байх л даа. Хараад байсан орж ирдэггүй. Г.Эрдэнэбат гавьяат, Ц.Түвшинтөгс, Б.Бат-Эрдэнэ гурав гараад л машиндаа суугаад явчихсан. Тэр өдөр аав маань хүнтэй золгоогүй. Малгайгаа авч тавьчихаад л дуугүй болчихсон. 

Ийм юмнуудыг хүн мартаж болдоггүй юм аа. Мартах ч ёсгүй. Миний хувьд нам маань юу гэх бол гэх нь сонин биш байна. Миний сэтгэлийг хөндсөн дурсамжууд учраас би мартдаггүй. Энэ бол миний л эцгийнхээ дэргэдээс харж, мэдэрч,  таньсан түүх байхгүй юу. Тэгэхээр хүмүүс хүнийхээ хувьд ямар хүн төрийн тэргүүн байх ёстой вэ гэдгийг л сайн бодох ёстой юм даа. 

-Сүүлд  УИХ-ын дарга болсных нь дараа бүгдээрээ л ирдэг болчихсон байсан. Харин оршуулганд аварга ирээгүйг санадаг юм.
-Хүн гэдэг амьтны чанар ямар үед яаж гарч ирдгийг би хар багаасаа мэднэ. Улс төрд зан араншин нь ямар ч байж болно. Гагцхүү энэ зүрхээрээ, дотоод хүнээрээ жинхэнэ “хүн” мөн үү, биш үү гэдгээр л хэмжиж баймаар байгаа юм даа манай ард түмэн.  

-Өнөөдөр Булганы хоёр хүн өөд өөдөөсөө хараад ярилцаад сууж байна. Өглөөнөөс хойш сэтгүүлчид утасдлаа. Танай гишүүн Ё.Отгонбаярын нэр холбогдсон дааж давшгүй их мөнгөний асуудал дэгдлээ. Юу бодож байна, ийм хэрэг үнэхээр байгаа юм уу гэсэн асуултууд ээрч байна л даа. Танд энэ талаар авсан мэдээлэл байна уу?
-Би ямар ч мэдээлэл алга. Сайтуудаас л харлаа. Их олон жил л тэгжээ, тийм юманд орооцолдсон байж болзошгүй гээд бичээд байсан шүү дээ. Шалгаад л энийг нэг тийш нь болгочих хэрэгтэй. Сүүлдээ бүр нам дотор “Аан, тэр Мөнх-Очир зохион байгуулаад байгаа юм гэнэ лээ” гэж хүртэл ярьдаг болсон. Надад ер нь ямар хамаа байх вэ дээ. Хүн мөнгөтэй байна уу, мөнгөгүй байна уу надад хамаагүй шүү дээ. 
Намайг  сонгуулийн өмнө Ё.Отгонбаярыг ямар нэг асуудалд холбогдсон мэтээр мэдээлэл тарааж, зохион байгуулж байна гэж нам дотор хэлж ярьж явсан л байсан. Би үнэхээр гайхдаг. Тийм гүтгэлэгт өртөж байсан хүн болохоор шалгуулаад, хурдхан холбогдолгүйгээ тогтоолгочихоосой гэж бодож байна. Ё.Отгонбаярт өөрт нь ч төвөгтэй байгаа шүү дээ. Байнга л араас нь ийм юм дагаж байх. 

Намайг бас гольфын талбай гэж нэг юмтай холбоод л баахан явсан. Бичээд л, яриад л байсан. Олон жил би ингэж сэрдүүлж явсан. АТГ, цагдаа нь хоёр удаа шалгаад үндэслэлгүй гэдгийг нь тогтоосон. Ийм юманд хардуулж сэрдүүлээд явах хүнд өөрт нь ямар хэцүү байдгийг би биеэрээ амссан учраас л шалгуулаад л ард нь гарах хэрэгтэй гэж хэлж байгаа юм шүү дээ. Бас мушгиад явчих вий дээ. Манай Булганыхан ч бас будлиулна шүү. Нөгөө Э.Мөнх-Очир чинь Ё.Отгонбаярыг мөнгө авсан гэж гэнээ гээд явчих вий. (инээв) Хүнийг онц хүнд гэмт хэрэгт гүтгэчихээд тэрийгээ өчнөөн жил яриад бичээд л байдаг. 
Тэгээд холбогдолгүй нь тогтоохоор эргэж нэр хүндийг нь цагаатгаж нэг үг цацдаггүй. Би үнэхээр биеэрээ амссан учраас л бушуухан нэг тийш нь болгоод, шалгуулаад, нотлуулаад явчих нь өөрт ядаж амар гэдгийг л хэлэх гээд байна. Нотлуулчихаад эргээд сонгогчдодоо нүүр бардам тайлбар хийх хэрэгтэй. 

Сэтгүүлч Б.Ганчимэг

Э.Мөнх-Очир: Намайг явчхаасай гэж бодсон хүмүүст хандаж “Битгий горьд” гэж хэлье

УИХ-ын гишүүн Э.Мөнх Очиртой ярилцлаа.

-Тэгэхээр сүүлийн үед Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын амь үхлийн ирмэгт ирсэн тухай шуугиан намжихгүй байна. Танай намын бүлэг ч энэ асуудлыг шөнө дөлөөр хэлэлцжээ...

-Үнэнийг хэлэхэд Н.Энхбаяр хүнийхээ хувьд итгэл үнэмшилтэй тэмцэл явуулж байгаа байх. Гэхдээ аливаа тэмцлийг учиртай хийх хэрэгтэй. Хууль, шүүхийн өмнө хүн бүхэн эрх тэгш байх асуудлыг төрийн өндөр албан тушаал хашиж байхдаа дандаа л ярьдаг байсан нь мэдээж. Энэ үүднээс хүн бүхэн л өөрийнхөө дүгнэлтийг хийж байгаа байх. Миний хувьд төрийн өндөр албан тушаал хашиж байсан улстөрчийн хувьд бодолтой л алхам хийж байгаа юм байлгүй гэж бодож байна.

-Танай намынхан юу гэж ярьсан юм?

-Манай намын бүлгийнхэн хоёрдугаар эмнэлгийн эмч нарыг эмчлэх үүргээ гүйцэтгэх ёстой л гэж хэлсэн. Эмч нар эмчлэх бололцоо олгож өгөөч гэсэн хүсэлт гаргасан байна лээ. Авлигын хэрэгт сэжиглэгдэж байгаа Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын буруу, зөвийг шүүхийн тулд тэр хүн амьд байх ёстой биз дээ. Нөгөө талаар хүний амь гэдэг бол юугаар ч нөхөж болшгүй эрдэнэ.Тийм учраас хүний амийг нэгдүгээрт тавих ёстой учраас иргэн Н.Энхбаярыг батлан даалтад гаргаад үргэлжлүүлэн шалгах хүсэлтүүдийг дэмжсэн шийдвэрийг манай намын бүлгээс гаргасан. Сая манай бүлгийн шийдвэр, хүсэлт биеллээ олж, иргэн Н.Энхбаяр батлан даалтад гарч байх шиг байна. Ямар ч тохиолдолд, ямар ч нөхцөлд бид хүнлэг энэрэнгүй байх зарчмаа алдаж болохгүй л дээ.

-Н.Энхбаяр өлсгөлөн зарласнаар мөрдөн байцаах ажил зогсчихлоо. Үндсэндээ авлигатай тэмцэх ажлыг гацаанд орууллаа гэсэн шүүмжлэл хэлэх хүмүүс цөөнгүй байна...

-Н.Энхбаяр даргыг баривчилснаас хойш нэлээд хэдэн хүнийг шалгасан байна лээ. Авлигатай тэмцэх ажил үргэлжлээд байгаа юм биш үү.

-Танай намаас гарсан гурван гишүүний сонголтыг та юу гэж үзэж байгаа вэ?

-1990 оноос хойш Монголд олон нам байсан. Би ч гэсэн О.Дашбалбар ахыг дагаад Үндэсний дэвшил намын гишүүн болоод явж л байлаа. 1993 онд олон нам нэгдээд эхлэх үеэр Үндэсний дэвшил нам АН-тай нийлнэ гэхээр нь батлахаа буцааж өгөөд гараад явж байсан. Тэр үе бол ардчилал, олон намын системийн эхний үе. Түүнээс хойш явсаар аавынхаа намыг, одоогийн Ардын намыг сонгосон. Ер нь бол намаас гарах, орох асуудал бол улс төрд байдаг л зүйл. Гэхдээ өнөөдрийн нөхцөлд хэн ямар дүгнэлт хийнэ, түүгээрээ л болно биз дээ.

-Далай хог новшоо эрэг рүү түрээд гаргадагтай адил манай намд цэвэрлэгээ хийгдлээ гэж танай генсек хэлсэн гэл үү?

-Тийм үү. Би ч урьд өмнө нэг ярилцлагадаа "Нам доторх идээ бээр нь шахагдаж, яр.шарх нь эдгэж байна" гэж хэлсэн шүүдээ. Намдянз бүрийн санаа. зорилгоор хүмүүс элсдэг. Өөрийнх нь хүсэл зорилго бүтэхгүй ажил төрөл нь цэгцрэхгүй санаа бодол нь тогтохгүй бол тэр хүмүүс намаас гараад явах нь нээлттэй.

-Тойрог олдоогүй учраас өөр нам руу явсан ч гэх юм...

-Ийм асуудлаас болоод нам руу дайраад, шударга царайлаад байгаа хүмүүс намд үлдэх шаардлагагүй. Ер нь ямар нэгэн юм горьдож намд байна гэж юу байдаг юм бол. Миний хувьд жишээ нь, ямар нэг юм горьдсондоо энэ намд байгаа юм биш шүү дээ. Залуу хүний хувьд эргээд харахад гишгэсэн мөр минь утга учиртай байгаасай л гэж боддог. Тиймдээ ч өөрийгөө Ардын намын нэгэн эд эс болж явдаг гэж ойлгодог. Үзэл бодол нэгт нөхөдтэйгөө явахад улс орноо хөгжүүлэх чин хүсэл минь биелнэ гэж боддог учраас л яваад байна.

-Таны тойрог тодорхой юу?

-Булгандаа л очно доо. Анх Булганаас сонгогдсон. Цаашдаа энэ нутгийн хөгжил, дэвшил, ард түмний төлөө явна. Цаашид үүний төлөө юу хийх вэ гэдгээ төлөвлөж байна. Нөгөө талаар УИХ-ын гишүүн нийт ард түмний, улс орны хэмжээний элч төлөөлөгч байх ёстой. Тиймээс нэгэн цагт удирдлагад нь ажиллаж байсан нийслэл Улаанбаатар хотынхоо төлөө явна. УИХ-д суусан хугацаандаа Улаанбаатар хотын төлөө ажил хийсэн гэж боддог. Туул, Сэлбэ голын төслийг эхлүүлсэн. Үүнийг ажил хэрэг болгохын тулд Зураг төслийн хүрээлэнгийнхэн өдөр шөнөгүй ажиллаж байна.

-МАХН руу явах гишүүдийн нэг нь таныг гэж эртнээс ярьсан шүү дээ?

-Намайг явчхаасай, тэгвэл Булганд нэг мандатын орон зай гарна гэж мөрдсөн хүмүүсийн яриа. Тэр хүмүүст хандаж Битгий горьд гэж хэлье. Үнэхээр энэ намд элэг сэтгэлтэй л юм бол нам дотроо байж шинэчлэл хийнэ үү гэхээс намаас гарчихаад "Энэ нам ийм, тийм" гээд нулимаад байх нь утгагүй. Хэрэв тийм бол тэр хүн жинхэнэ урвагч. Нэгэн үе намаа шинэчилнэ гээд нэгдсэн гишүүдийг⁽ "Элсний 13" гэж манайхан нэрлэцгээдэг. Засгийн огцруулах асуудлыг тавихдаа УИХ-д суудалтай хэдэн гишүүнээр дамжуулсан болохоос биш үүний цаана МАН- ын олон мянган жирийн гишүүн үзэл бодлоороо нэгдэж байсан юм шүү, тухайн үед.

-МАН, МАХН хоёр яваандаа нэгдэх юм биш үү?

-Тийм зүйл байхгүй. МАХН, МАН хоёр нэгдэнэ. Гэж хэзээ ч байхгүй, Үзэл бодлоороо нэгдэхгүй учраас салсан байхгүй юу.

-Танай нам мөрийн хөтөлбөртөө ямар их мөнгө амлаваа?

-Мөнгө амлаагүй шүү дээ. Иргэдийнхээ амьжиргааг дээшлүүлье гэсэн юм. Хүний амьдралыг сайжруулъя гэхээр мөнгө амлалаа гэх юм. Эсвэл амьдралыг нь дордуулах амлалт өгөх ёстой юм уу. Манай намын мөрийн хөтөлбөр бүхэлдээ монгол хүний амьдралыг сайжруулахад л чиглэсэн Амьдрал сайжраад ирэхээр аяндаа цалин, орлого өснө гэж тооцоолж байгаа. Түүнээс. бус бусад нам, улстөрийн хүчин шиг аман дээрээ орсон тоогоо амлаагүй, амлах ч боломжгүй. Хуулиар ийм боломжийг хаасан байгаа биз дээ.

-Цалинг 1.3 сая төгрөг болгоно гэдэг чинь ямар ч судалгаагүй хоосон амлалт юм биш үү?

-Судалсны үндсэн дээр тусгасан зүйл. Дээр хэлсэнчлэн улс орны амьдрал сайжраад ирэхээр захын хүн ийм цалин авдаг болно гэж тооцсон. Гэхдээ аудитын газар ийм мөнгөний тоотой заалт байх ёсгүй гээд мөрийн хөтөлбөрийн төсөлд тусгасан байсныг авсан. Хэдий тийм ч Ардын намын мөрийн хөтөлбөр хэрэгжсэн тохиолдолд цалин тийм хэмжээнд өснө л гэсэн үг шүү дээ.

Нийтлэлч
Я.Мөнгөнцэцэг
Эх сурвалж
Өдрийн сонин

Э.Мөнх-Очир:Намуудад бугшсан “Идээ бээр” хагарч байна

УИХ-ын гишүүн Э.Мөнх-Очирыг "Ярилцах танхим "-даа урьж ярилцлаа.

-Та ирэх жилийн сонгуулиар Булган аймагт дахин ялалт байгуулна гэдэгтээ бат итгэлтэй байгаа юм шиг санагдсан. Яагаад тэр вэ?

-Яагаад тэгж бодож байгаа юм бэ.

-Таны ярилцлагыг уншихад тэгж санагдсан?

-Тэгж ойлгогдож байна уу. Уг нь би сонгуульд ялалт байгуулна гэдэгтээ итгэлтэй байна гэж яриагүй. Харин хүмүүст тэгж ойлгогдсон юм байж л дээ. Чуулганы завсарлагаанаар аймагтаа очиж Э.Мөнх-Очир үнэхээр юм хийсэн үү, үгүй юү гэдгийг тайлагнах төлөвлөгөөтэй байгаа. Энэ бол сурталчилгаа биш. Надад өнөөдөр сурталчилгаа хийх шаардлага байхгүй. Сонгогчид маань намайг өөрсдийг нь төлөөлөн ажиллана гэж итгэл хүлээлгэн наашаа илгээсэн. Би энд сонгогчдоо төлөөлж ажиллах үүргээ биелүүлж байна. Хажуугаар нь нутагтаа хийх ёстой зүйлээ давхар хийж  байгаа гэж боддог.

-УИХ-ын чуулганы өчигдрийн хуралдаанаар Тавантолгойн асуудлыг хэлэлцэхэд салбар хариуцсан сайд нь байгаагүй. Ийм байдлаар асуудал хэлэлцээд үр дүнд хүрэх болов уу. Та энэ талаар ямар байр суурьтай байна?

-Бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. "Тавантолгойн тодорхой хэсгийг ард түмэнд өгчихье" гэхээр компаниуд нь дургүйцдэг. "Компаниудад өгье" гэхээр ард түмэн дургүйцэх нь мэдээж.Тиймээс эхийг нь эцээж, тугалыг нь тураахгүйн тулд Засгийн газраас Тавантолгойн асуудлыг оруулж ирсэн болов уу. Энэ нь ч сайшаалтай хэрэг. Харин энэ асуудлыг хэлэлцэж байхад салбарынх нь сайд байхгүй байсан нь харамсалтай. Хэлэлцүүлгийн үед гишүүдэд таалагдах ч зүйл гарна. Таалагдахгүй ч зүйл гарна шүү дээ. Энэ бүхнийг тайлбарлах ёстой байсан юм.

-Үүнээс үүдэн асуухад Засгийн газрын гишүүд рүү онилсон "сум" сүүлдээ Ерөнхий сайдыг чиглээд байгаа мэт харагдах болсон. Гэхдээ Ерөнхий сайд шүүмжлүүлсэн сайд нараа хамгаалж байгаа нь түүний буруу ч байж мэдэх юм?

-Зарим сайдын хийж буй ажил, үйлдэл нь хангалтгүй байна гэж үзсэн гишүүд тухайн сайдад хандаад болохгүй болохоор нь Ерөнхий сайд руу хандаж байгаа нь үнэн. Гэхдээ Ерөнхий сайд сайд нараа өмөөрч байгааг буруу гэж ярьж болохгүй шүү дээ. Тухайлбал, би өнөөдөр Ерөнхий сайд байвал багаа өмөөрөх нь гарцаагүй. Хэн ч гэсэн ялгаагүй өөрийнхөө багийг өмөөрч байж л ажлаа явуулна. Өнөөдөр би багаа өмөөрч чадахгүй бол яаж багаараа дэмжүүлж, нэг баг болж ажил хамтарч гүйцэтгэж чадах юм бэ. Тухайн хүн нь ч гэсэн намайг дэмжихгүй юм чинь ажил хийж яах юм бэ гэдэг ойлголт бий болно биз дээ. Нөгөөтэйгүүр өмөөрүүлж байгаа сайд нар нь даварч болохгүй. Үүнийг ухамсарлах ёстой л доо.

-Хэрэв Ерөнхий сайд буруу зүйл дээр толгойг нь илж, өөгшүүлээд байвал яах юм бэ?

-Мэдээж, ямар байдлаар өмөөрч байна юм. Ажлыг нь сайжруулж байна уу, эцэслэн шийдэж чадаж байна уу гэдэг асуудлууд дээр шүүмжлэх асуудал гарч болно.

-Ерөнхий сайдыг огцруулах бичиг өргөн бари оролцсон хэд хэдэн танай намд гишүүн бий. Тэдний ард хэн нэгэн бий гэх хардлага ч газар аваад байгаа. Үүнээс болоод удахгүй болох гэж байгаа Бага хурлаараа ёс зүйн дүрэмд өөрчлөлт оруулах гэж байгаа тухай яриа гарсан. Та үүнийг юу гэж үзэж байгаа вэ?

-Хүн нэг юм хэллээ гээд түүний ард хэн нэгэн бий гэж хардах нь инээдтэй хэрэг. Үүнээс болж намын ёс зүйн дүрэмд өөрчлөлт оруулна гэдэг бол утгагүй зүйл. Харин намын сахилга батыг хангуулах нь намын үйл ажиллагаатай холбоотой асуудал гэж боддог. Гаргасан дүрэм, журмыг нь мөрдөхгүй байгаа хүнийг "цаазаар авах" гээд байдаг нь харанхуй, бүдүүлэг, өрөөсгөл, бүр цаашилбал бүдүүлэг арга л даа.

Намын дүрэм, журмаа сахиулахын тулд дүрэм, журам нь сайн, энэрэнгүй байх ёстой.

Тухайлбал, гишүүддээ буруу зүйл хийж болохгүй гэдгийг нь ёс зүйн хувьд ойлгуулсан хаалт болж байх ёстой дүрэм, журам гэх үү дээ. Түүнээс биш байнга цавчихад бэлэн зэвсэг мэт хандаж болохгүй. Ер нь бол намаас явуулж байгаа бодлого, үйл ажиллагаа, бүлэг дээр танилцуулж байгаа, УИХ руу оруулж байгаа шийдвэрийн талаар нам дотроо эрүүл саруул хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг, УИХ-д байгаа гишүүддээ зөв үүрэг даалгавар өгдөг л байх ёстой.

-Зөв үүрэг даалгавар гэдэг нь юу гэсэн үг юм бол?

-Бид хамтарсан Засгийн газарт орсон гэдэг бухимдлаараа үйл ажиллагаа явуулах ёсгүй. Нөгөөтэйгүүр хамтарсан Засгийн газраа өмөөрөөд байнга муйхарлан дайраад байхын оронд ийм ажлыг хийх ёстой гэдэг үүрэг даалгавраа гишүүддээ зөв өгч, үр дүнг нь хэлэлцэх уулзалтыг хийх ёстой. Бүр цаашилбал, манай зарим гишүүнд зориулж танин мэдүүлэх чиглэлийн сургалтыг зохион байгуулсан ч болно шүү дээ. Би ч гэсэн мэдэхгүй асуудалтай тулгардаг.

Гэхдээ харьцангуй олон сайн дарга нарын гар дамжаад нухуулчихсан хүмүүс бүх л салбарын асуудлыг гадарлаад зөв, бурууг нь дэнслээд байдаг юм.

Өөрийнхөө мэргэжлээс өөр салбарыг мэдэхгүй гишүүн олон бий. Энэ тухай би Д. Лүндээжанцан гишүүнийг бүлгийн дарга болох үеэс нь л хэлж байсан. Хандлага нь ийм байдаг юм байна гээд харьцуулах мэдээлэлтэй болчихсон гишүүний ярих юм нь ч өөр болно, ярих нь ч багасах байх гэж боддог.Тиймгүйгээс л өнөөдөр хувийн асуудлаа ярьж байснаа бүлгийн асуудлыг яриад л хэсэг бүлэг болоод үзэлцээд байдаг юм болов уу гэж боддог. Тухайлбал, ОХУ-ын Буриад улсын парламентын гишүүн болгон хэлэлцэх гэж байгаа асуудлынхаа материалтай танилцчихдаг юм билээ. Тухайн материалыг уншсан бол тухайн гишүүн энэ материалд хандалт хийсэн байна гэсэн мэдээлэл гардаг байх жишээтэй. Хурлын үеэр юу ярьж байгаагаас нь хамаараад материалаа судалсан уу, үгүй юү гэдгийг мэдчих жишээтэй. Тиймээс энэ системийг нэвтрүүлэх саналыг гаргах санаатай байна.

-"Улс төрийн нам гэдэг улс төрийн байгууллага байх ёстой. Гэтэл Монголын төрийн эрхийг барьж байгаа намууд мафийн бүлэглэлүүд болчихсон байна. Бүлгийнх нь нэг гишүүн унах гэхээр бүгдээрээ хамт унахаа мэдээд нөгөөхөө авардаг" гэх яриа газар аваад байгаа. Та үүнтэй санал нэг байна уу?

-Харин ч тэр жишиг нь задарчихсан юм биш үү.

-Задарсан гэдгийг нь тодруулбал?

-Өмнө нь тийм жишиг байсан бололтой. Тодорхой хэсэг бүлэг хүмүүсийн дунд нэг нэгнийгээ хамгаална, нөгөөгийнхөө тухай мэдээлэл өгөхгүй гэдэг асуудал байдаг л даа. Үүн шиг улс төрийн намууд ажиллаж байсан үе байсан юм шиг байгаа юм. Би одоо тэгж хардаад байгаа. Яагаад тэгж байна вэ гэхээр зарим хүний албан тушаал солигдоод намдаа эзлэх байр суурь нь өөрчлөгдөөд ирэхээр энэ асуудал нь задраад байна уу гэж харж байгаа шүү. Мэдээж тогтсон байсан тогтолцоо задрахаар урьд нь байсан тогтолцоогоо өвлөж авах эсвэл шинээр бий болгох гэсэн оролдлого гарна. Одоогийн байдлаар яг л ийм байдалтай байх шиг байна.

-Завсрын үедээ байна гэж хэлж болох нь ээ?

-Тийм учраас л ийм зүйл байсан гэдэг нь илэрчхээд байгаа байхгүй юу. Хэрэв нууц хэвээрээ байсан бол хэн ч олж харж, ийм яриа гаргахгүй шүү дээ. Энэ нь байхгүй болоод хэсэг хугацаанд задрал гараад дотоод хуульдаа захирагдахаа болиод ирэхээр л ил гарчхав уу гэж бодож байгаа.

-Үүнийг МАХН-ын дарга Н.Энхбаяртай холбож тайлбарлаж болох уу?

-Заавал хувь хүнтэй холбож тайлбарлах нь зөв биш л дээ. Цаг хугацаа, тодорхой үетэй нь л холбосон нь дээр байх. Өмнөх үеийнхээ үйл ажиллагааг 37-40 насандаа өвлөж аваад гүнзгийрүүлж зохион байгуулалтад оруулчихсан байсан хүмүүсийн үе шахагдаад ирэхээрээ задарчхаж байгаа байхгүй юу. Тиймээс ганц хүнийг ярих бус нийтээр нь ярих ёстой. Харин тэд дотроо байсан зүйлийг нийгэм рүү халдварлуулчихсан байгаа юм. Нийгэмд өнөөдөр авилга гэж яригдаад байгаа зүйл нь бүлэглэлүүдийн өөрсдийгөө хамгаалсан тогтолцоо. Тухайлбал, "Чи ингэхгүй бол болохгүй шүү. Бүгд л холбоотой" гэдэг л тогтолцоо байхгүй юу. Харин өнөөдөр энэ тогтолцоо өөрчлөгдөх гээд л дуншаад байх шиг байна. Тэр бүгд нь цагдаа, шүүх, прокурорт нөлөөлөх гээд л байна. Миний бодлоор эрүүл, байх ёстой задрал явагдаж байна л гэж харж байгаа. Аав маань УИХ-ын 2001 оны намрын чуулганы нээлт дээр үүнтэй холбоотой л үг хэлэх  гэж байсан юм. "Эрүүл санхүүгийн бүлэглэлүүд төрийн  эрхийг  барих  гэж оролдлого явуулж байгаа" гэдэг өгүүлбэр байсан чуулганы нээлтийн үг нь надад бий.

Харин тухайн үед  тэр өгүүлбэрийг хэлэх гэж байгаад больсон гэдгийг нь   үгүйсгэхийнтулд тэр үеийн удирдлагууд хэсэг сенсаацалсан.

Тухайн үед Өвгөнхүү  гуай "Би зөвлөх нь байсан. Хэлэх гэж байсан үгэнд нь тийм өгүүлбэр байгаагүй" гээд л цаас үзүүлээд яриад байсан шүү дээ. Гэтэл надад хамгийн сүүлчийн хувь гэж бичсэн хувийнх нь дараагийн хувь нь байгаа юм. Нэг ёсондоо өөрчилсөн үг нь гэсэн үг. Тухайн үед байнгын хороодын дарга нараар ажиллаж байсан хүмүүст ч тэр хувь нь очсон байх ёстой. Аав маань яг нас барахаасаа өмнөх өдөр тэр хувиудыг тараалгасан байдаг юм.

-Тэгэхээр бугшсан асуудлыг аль эрт олоод харчихсан байсан байх нь ээ?

-Аль эрт эрүүл зам руу гарах гэж байсан асуудал тухайн үед хэдэн хүний дуугүй болсноос болоод засраагүй. Харин одоо дотроосоо задарч эхэлж байна. Тиймээс энэ задрал бол эрүүл үзэгдэл. Үүнтэй холбоотой Булган аймагт намайг нэр дэвшүүлэхгүй гэж бодож явдаг хүмүүс одоо ч гэсэн тэр хэвээрээ л байж л байна. Гэхдээ манай нутгийнхан бүгдийг мэдэж байгаа байх аа.

-Тэгвэл өнөөдөр энэ задралын үр дүнг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд    Ц.Нямдорж урьдчилан тооцоолчхоод хаашаа чиглүүлэх . вэ гэдгийг шийдээд байгаа дүр зураг ажиглагдаад байгаа. Тэгэхээр энэ чинь жинхэнэ утгаараа задрал биш юм биш үү?

-Хэрэв тийм зүйл ажиглагдаад байгаа бол Ц.Нямдорж сайд чинь их хүчтэй хүн юм биш үү. Тэгвэл сайн л байна шүү дээ. Нэг нь энэ задралыг нь эрчимжүүлж өгөөд зөв тийш нь залаад шударга ёсыг тогтооё гэж байгаа бол үүнийг дэмжинэ. Яагаад болохгүй гэж. Өнөөдөр идээ, бээр шиг бугшсан зүйлийг гаргаж хагалаад эрүүлжүүлье гэж байгаа бол сайн л байна шүү дээ. Аливаа нийгэмд эрчтэй зүйл хэлээд аддаа мадгийг нь залруулаад явдаг хүн нэг байтугай нэлээн хэд байх ёстой болов уу.

-Ардын намынхан ирэгний хөдөлгөөнийхний элсүүлж эхэл сэн. Б.Лхагважав элссэн. Одоо С.Ганбаатар элсэх сураг гараад байгаа. Энэ үйл явцыг юу гэж харж байгаа вэ?

-Нийгэмд танигдсан хүмүүсийг намдаа элсүүлэх нь улс төрийн намуудын үйл ажиллагааны нэг хэлбэр. Үүнийг хийж чадаагүй намуудын хохь л болж байгаа юм. Энэ хүмүүс гадаа яриад нам дотор байгаа хүмүүсээс илүү ард түмэнд таалагдаад байгаа зүйл байхгүй. Гадаа хөмсөг зангидаад ярьж байсны оронд миний хажууд суучхаад ханцуйгаа шамлаад, хөлсөө гоожуулаад ажлаа хий л дээ гэж хэлье. С.Ганбаатар оройтож байна. Хурдхан шийдээ гаргаад манай намд элс л гэмээр байна. Намд элсээд Үйлдвэрчний эвлэлийн холбоогоо- удирдаад явж яагаад болохгүй гэж. Харин ч тухайн байгууллагынхаа бодлогыг намын бодлогод оруулж ирээд явбал ажлаа жинхэнэ утгаар нь хийнэ гэсэн үг.

-Нийгмийн ардчиллын хүрээлэнгээс алдагдсан судалгаанд Ардын намын рейтинг буурсан тухай дурьдсан байсан. Үүнийг юутай холбоотой гэж бодож байна?

-Ийм судалгаа хийсэн гэдгийг хэн ч хараагүй шүү дээ. Гэхдээ тийм яриа гарсан байсан. Тэгж ярьж байгаа хүмүүс нь зорилготой л байх. Намаас судалгаа алдсан уу гэдгийг би мэдэхгүй. Гэхдээ Б.Одхүү даргыг сольсныг бодоход дотор нь ямар нэгэн зүйл болсон болов уу гэж хардаад байгаа. Бага хурлаар бүх зүйл тодорхой болох байх. Гэхдээ рейтинг унасан байлаа ч яагаад унаад байна гэдгийг ярих ёстой юм. Намын нэр сольсон, намд байсан зарим хүн Ардын намыг янз бүрээр хэлж байна, дээрээс нь намын гишүүд ч элдвийн асуудалд орооцолдож байгаатай бүх зүйл холбогдоно. Гэхдээ сонгууль болоход бид юу хийсэн байх вэ, мөрийн хөтөлбөрөө яаж гаргах юм, сайн хүн гэдгээ яаж батлах вэ гэдэг л чухал. Үүнийгээ хийчхээд сонгогчдодоо таниулчихсан байхад тэр судалгаа үнэн байсан ч асуудал биш гэж бодож байна.
-Ярилцсанд баярлалаа. Танд амжилт хүсье.

Нийтлэлч
Р.Сарангоо
Эх сурвалж
Улс төрийн тойм сонин

Э.Мөнх-Очир: Н.Энхбаярыг МАН-ын Бага хурлын гишүүнээс сая л хаслаа шүү дээ

УИХ-ын гишүүн Э.Мөнх-Очиртой ярилцлаа.

-Та өчигдөр байнгын хороон дээр сэтгүүлчдийн эсрэг нэлээд дайраад авав даа?

-Үгүй ээ. Харин ч сэтгүүлчдийн талд байсан шүү дээ. Мэдээллийн хэрэгслийг хаах хэрэгтэй, эрүү үүсгэх ёстой гэж ярьсан хүмүүс байсан. Тэр нь би биш. Хүнийг нотолгоогүйгээр гүтгэж гүжирдчихээд “Энэ бол улстөрчдийн буруу” гээд сууж таарахгүй. Хэрэв тэгвэл тухайн байгууллагыг хаах хэмжээнд хүрэхүйц торгох ёстой. Хамгийн гол нь хэвлэлийн байгууллага хэн нэгний хуудуутай асуудлыг бичих гэж байгаа бол баримт нотолгоотой байх хэрэгтэй.

Нэр дэвшигч гурил айлд гурил өглөө гэж бодъё.

Түүнийг нь хэвлэлийнхэн бичлээ. Тэгвэл яаж нотолгоожуулах юм. Гурил өгч байгааг нь дүрс бичлэгт буулгачихдаг. Тэр нь шүүх дээр очоод нотолгоо болж, тухайн мэдээллийн хэрэгсэл үнэн бодитой бичсэн нь тогтоогддог байх асуудлыг хуулиараа бид зохицуулаад өгчих хэрэгтэй. Хэн нэг нөхрийн өгч байгаа мэдээллийн үнэн худлыг нягталж, баталгаатай нотолгоогүй байвал хэвлэхээсээ татгалздаг байх ёстой. Үүнийг харгалзахгүй нийтэлбэл хуулийн дагуу хариуцлага хүлээх учиртай. Би үүнийг л ярьсан. Үүнээс болоод З.Алтай гишүүн бид хоёр маргасан. Гэхдээ энэ бол ажлын явцад гардаг л маргаан.

-Улстөрчид л бузар булайг хийдэг гэдэг нь үнэн байх шүү?

-Энэ талаас нь харж болохгүй шүү дээ. Улстөрчид захиалга өгсөн учраас гээд бичээд байвал хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл юу болж хувирах юм бэ.

-Гэхдээ сонин хэвлэл шударга шүүмжлэл бичихэд гүжирдлээ гээд торгох юм биш биз дээ?

-Тийм зүйл биш л дээ.

-Хэвлэлийн байгууллага яагаад луйвар хийсэн нэр дэвшигчээс илүү торгуулах ёстой гэж?

-Долоон сая төгрөг л биз дээ. Харин луйвар хийсэн нэр дэвшигч торгуулна дээрээс нь сонгуулиас хасагдана шүү дээ. Тэгэхээр хэн нь илүү хохирч байна.

-Төсөв баталчихлаа. Та энэ удаагийн төсвийг юу гэж дүгнэж байна. Нэлээд танах шиг боллоо?

-Төсвийн зардлыг багасгахад буруу зүйл байхгүй.

-Танах нь ч яахав. Тэр мөнгөө гишүүд тойрог руугаа хуваарилаад авчихаж байгаа юм биш үү. Үндсэндээ гишүүдийн гэж яригддаг мөнгө гурван тэрбум болсон юм уу?

-Улсын төсөв хөрөнгө оруулалтад зарцуулагдах ёстой. Энэ хөрөнгө оруулалтыг улсдаа тэгш хуваарилахын тулд аймгуудад мөнгө өгөх хэрэгтэй биз дээ. Үүний буруу юу байгаа юм, ойлгохгүй байна. Гишүүд төсөв баталж байгаа юм чинь хаашаа мөнгө хуваарилах вэ гэдгээ ярихгүй өөр яах юм. Түүнийг нь тойрогтоо мөнгө авах гэлээ гээд бөөн хэл ам болцгооно, ингэж болохгүй шүү дээ. Асуудлыг эрүүлээр хармаар байна. Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр ч байна. Гишүүдийн амласан зүйл ч бий. Яагаад үүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллаж болохгүй гэж.

-Таван толгойн хувьцааг худалдах нь буруу гэж та үзээд байгаа юм уу?

-Таван толгойн хувьцааг худалдвал Монголд мөнгөтэй хүн хичнээн байгаа билээ. Таван толгойн хувьцааны ихэнхийг гадагшаа алдчих болов уу гэж бодоод байна.

-Дотоодын компаниуд авч болно биз дээ?

-Болно. Гэхдээ тэдний ард гадныхан байгаа гэдгийг санах хэрэгтэй. Том хөрөнгө оруулалт яриад байгаа боловч бүгд гадны зээлтэй яваа шүү дээ.

-Таван толгойн хувьцааг худалдаж бэлэн мөнгө болгох хүсэлтэй иргэд олон байгаа. Энэ цаг хэзээ ирэх бол гэж хүлээж байсан нь нууцгүй. Ийм үе одоо ирж байгаа юм биш үү?

-Уг нь бол иргэд хувьцаагаа борлуулахгүй байвал насан туршдаа амьдралынхаа баталгааг бүрдүүлнэ. Өнөө маргаашаа хараад хувьцаагаа худалдчихвал хэдхэн хоног идээд дуусна биз дээ.

-”Орхон-говь” төслөөс болж Л.Гансүх сайдтай үзэлцээд байсан. Юу болсон бэ?

-Ингэж зууралдсаны эцэст Дэлхийн банкнаас туслаад энэ төслийг явуулахаар болсон.

-Засгийн газрын ажлыг дүгнэхэд жил хүрэхгүй хугацаа үлдлээ. Хангалттай ажиллаж чадаж байгаа болов уу. Та юу гэж бодож байна вэ?

-Засгийн газрын ажил удаан байна. Таван толгойн асуудал дэндүү орой орж ирлээ. Гэхдээ хийсэн ажлыг дүгнэхэд зургаан сар дутуу байна. Төсвийг нь батлаад өгчихлөө. Тэгэхээр үлдсэн хугацаанд эрчтэй ажиллах биз.

-Сая танай нам Бага хурлаа хийлээ. Нэлээд аядуу өнгө аястай болсон юм биш үү?

-Аядуу гэдэг нь сайн уу, муу юу.

-Үзэл бодол, үйл ажиллагааны хувьд нэг л хайрцаглагдчихсан…

-Нам бол хайрцаглаж байх ёстой юм шүү дээ. Ямар ч асуудалд тодорхой шийд гарах хүртэл бид ярилцдаг. Миний хувьд нам дотроо нэлээд болохгүй зүйл ярьдаг хүн. Гэхдээ энэ бүхнийг нэгтгээд намын дарга багцалсан бол түүнээс илүү юм яриад явах ямар шаардлага байх вэ.

-Ирэх сонгуульд МАН-д хүчтэй өрсөлдөгч гараад ирчихсэн нь асуудал болоод байгаа юм биш үү?

-Ямар өрсөлдөгч.

-Яагаав МАХН?

-Ээ элээ минь. Үгүй байлгүй дээ. МАХН-ынхан хөдөө орон нутгаар яваад уулзалт хийж байгаа. Гэвч уулзалтын танхимдаа 20 хүн цуглуулж чадахгүй байгаа намыг ямар хүчтэй өрсөлдөгч гэх вэ дээ. Тийм болохоор сонгуульд тэднээс айгаад байх юм алга. Асуудлыг үнэнээр нь тайлбарлахаар төөрөлдөөд байгаа ахмадууд ойлгосон. Яагаад гэвэл манайхан ухаантай.

-Гэхдээ МАХН-аас айсандаа Н.Энхбаяр даргыг нь дарж авах гээд байгаа юм биш үү?

-Н.Энхбаяр дарга бол хүчтэй улстөрч мөн. Гэхдээ хийж байгаа зүйл нь буруу. Үнэхээр тийм сайн байх гэсэн юм бол МАН-даа үлдэх ёстой байсан юм.

-Танайхан гадуурхсаар байгаад хөөгөөд явуулчихаагүй гэж үү?

-Яаж гадуурхсан юм. Н.Энхбаярыг МАН-ын Бага хурлын гишүүнээс нь сая хаслаа шүү дээ. Өнгөрсөн даваа гаригт л тэр МАН-ын Бага хурлын гишүүн байхаа болилоо. Энэ хүртэл түүнд гарц байсан шүү, МАН-даа эргээд ирэх. Гэвч өөр нам байгуулаад МАН-ыг уландаа гишгэн, муулаад яваа хүнийг яалтай билээ.

-Таныг МАХН руу явж мэдэх нөхдүүдийн нэг гэж хардаг л даа?

-Намайг сайн мэдэхгүй байна. Н.Энхбаяр даргыг сонгуульд ялагдахад нь уулзсан болохоор хардаад байж магадгүй. Тэр чинь бас сайн улстөрч хүн. Зүгээр нэг луйварчин гэдэг утгаар нь харж болохгүй.

-Нийслэлийн МАН-ын хорооны даргын суудлыг өгөхгүй бол МАХН-д орно гэж таныг яриад яваа гэх юм билээ…

-Надад тийм лай үүрэх сонирхол байхгүй. Бодоод үз л дээ.

Нийтлэлч
Я.Мөнгөнцэцэг
Эх сурвалж
Өдрийн сонин

Э.Мөнх-Очир:Хувь хүмүүс нь өөрсдөө уучлалтаа гуйцгаа

 УИХ-ын гишүүн Э.Мөнх-Очиртой ярилцлаа.

-УИХ ард түмнээсээ уучлал гуйх ёстой юм биш үү, та яагаад эсэргүүцээд байгаа юм бэ?

-Юуны түрүүнд буруутныг нь тогтоох ёстой шүү дээ. Өнөөдөр шүүх, мөрдөн байцаалтын асуудал ил гарсны дараа буруутан нь өөрөө уучлалаа гуйх ёстой.

-Гэхдээ таван хүний амь эрсэдсэн шүү дээ?

-Тавын таван хүнийг тэр гэдэг хүн алсан гэдгийг би сонсоогүй. Тийм шийдвэр гарсан уу. Хэн нэгэн түүнийг уншсан уу.

-Хүний эрхийн комиссын дүгнэлт баталгаа биш гэж үү?

-Хүний эрхийн комисс бол шүүх биш. Хүнийг буруутгадаг ганц байгууллага байдаг нь шүүх. Түүнээс бус Хүний эрхийн комиссын шийдвэр эцсийнх биш. Монгол Улсын төрийг буруутгая гэж байгаа бол алдана.

-Яагаад?

-Монгол Улсын төр энд хамаагүй. Харин төрд орж ирэхээсээ өмнө ийм зүйл хийгээд, гүйцэтгээд,турхираад, бий болохыг хийж явсан хүмүүс нь уучлалт гуйх гээд байгаа бол хувь хүмүүс нь өөрсдөө уучлалтаа гуйцгаа.

-Х.Тэмүүжин гишүүнийг хэлээд байна уу?

-Мэдэхгүй. Хэн нь гуйх гээд байгаа юм.

-Тухайн үед тушаал өгч иргэдээ буудуулсан хүнийг иргэд мэдэж байгаа байлгүй дээ?

-Хаана байна. Тийм тушаал гарсан гэдэг нь аль байна. Чиний хажууд С.Баяр юм уу, Ц.Мөнх-Оргил юм уу хэн нэг нь бууд гэж хэлэхийг сонссон, харсан юм уу. Хэн ч мэдэхгүй ш дээ. Гэтэл өнөөдөр түүнээс болж төрөөр уучлалт гуйлгах гэж байдаг болохгүй асуудал.

Нийтлэлч
Т.Гэрэл
Эх сурвалж
Өдрийн сонин