“Би улс төрд удаан байна гэж зүтгэхгүй”

УИХ-ын гишүүн, Иргэний Зориг-Ногоон намын дарга Д.Энхбатыг “Ярилцах танхим”-даа урилаа. Түүнтэй УИХ-ын 2012 оны сонгууль болон цаг үеийн бусад асуудлын талаар ярилцсан юм.


-Иргэний Зориг-Ногоон нам гурван дарга, хоёр дэд дар­­гатай болсон. “Намдаа ши­нээр элссэн хүмүүст албан тушаал амласан учраас ийм шийдвэр гаргасан” гэж хар­дах хүмүүс ч бий. Харин та ямар тайлбар өгөх вэ?

-Их буруу яриа. Иргэний Зориг нам, Ногоон нам нэгдэх шийдвэрийг яг жилийн өмнө гаргасан. Гэсэн ч энэ үйл явц ил, далд шалтгаанаар саатсаар өдийг хүрсэн. Энэ хооронд нам албан ёсоор, хуулийн дагуу нэгдээгүй ч баг болоод ажиллаж байсан. Харин хэдхэн хоногийн өмнө бид намынхаа гэрчилгээг авсан. Тиймээс ч намынхаа салбаруудыг нэгт­гэх, удирдлагуудыг сонгох аж­лыг эхэлж байгаа юм. Дээ­рээс нь Хүний төлөө намыг бай­гуулаад ажиллаж байсан Х.Бат-Ялалт манай намд нэгд­сэн. Түүнийг намынхаа нэг дэд даргаар сонгосон. Цааш­даа аймаг, дүүргийн намын удирдлагууд хурлаа хийгээд явах байх. Гэхдээ орон нутагт намын дотоод сонгууль явуу­лахгүй байхаар шийдсэн. Сон­гууль удахгүй болох гэж байгаа учраас сонгуулийн ажил­даа шууд орох юм. Намд ши­нээр элсэж байгаа хүмүүст ал­бан тушаал өгсөн зүйл байхгүй. Хамгийн гол нь манай намд шинэ хүмүүс гарч ирж байгаа юм.

-ИЗ-НН-д Х.Бат-Ялал­таас өөр хүн гишүүнээр элс­сэн үү. Та нэгэнтээ “Манай намд олон хүн элсэнэ” гэж хэлж байсан?

-Гишүүн элсүүлэх про­цесс цаашид явагдана. Одоо­гоор хараахан эхлээгүй бай­гаа. Элсэх хүсэлтэй хү­мүүс ирж байгаа. Гэхдээ бид нам­даа шинэ гишүүн элсүү­лэх кампанит ажил зо­хион бай­гуулахгүй. Манай нам хатуу гишүүнчлэлээс тат­гал­заж бай­гаа. Ардын нам, Ардчилсан намынхан шиг хавт­гайруулж гишүүн элсүү­лэ­хээс татгалзаж байгаа юм.

-Та “УИХ-ын 2012 оны сон­гуу­лиар ашиглах санал тоо­лох ма­шиныг АНУ-д ашиг­ласан. Прог­раммд нь ал­даа гарсны улмаас сон­гууль будилаантсан” гэж бичсэн байх аа?

-АНУ-ын Флорида мужийн орон нутгийн сонгуульд ашиг­ласан санал тоолох машины программд алдаа гарч сонгуулийн дүн будилаантсан нь илэрсэн юм билээ.

Дээрх машиныг үйлдвэрлэгч нь манай улсад сон­гуулийн санал тоолох машин ний­лүүлж байгаа “Dominion Voting Systems” компани. Үүнээс болж сон­гогдох ёсгүй байсан хүн ялж, тэр шийдвэр нь батлагдсан. АНУ-д ч нэлээд шуугиан тарьж л дээ. Би энэ компанийнхантай уулзаж, ярьсан.

-Юу гэж байх юм?

-“Программыг нь гуравдагч ком­пани хийсэн. Орон нутгийн удирд­лагууд нь программаа өөр хүмүүсээр хийлгэсэн. Тийм учраас хариуцлагаа ч тухайн компанийнхантай тооцож байгаа” гэж байна лээ.

-Монголд ийм зүйл болохгүй гэх баталгаа бий юү?

-Сонгуулийн санал тоолох цахим систем орж ирж байгаа нь зарч­мын хувьд зөв. Санаа зовоож бай­гаа зүйл нь “Санал тоолох ма­шиныг ажиллуулах хүмүүсийг яаж хянах вэ” гэдэг байна. Манаачийг яаж манах вэ гэсэн үг ч байдаг шүү дээ. Сонгуулийн ерөнхий хороо бо­лон бусад төрийн байгууллагад ажил­лаж байгаа хүмүүсийг хянах тог­тол­цоо Монголд байна уу гэвэл, үгүй. Компьютерийн программыг сер­ти­фикатжуулдаг тогтолцоо ч Мон­голд байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, АНУ-ын компани зөв программ бичээд өглөө гэхэд түү­нийг нь Ховд аймгийн Булган суманд хэрэглэсэн гэсэн баталгаа байхгүй гэсэн үг. Үүнээс гадна санал тоолох машинаар гаргасан тоонд аудит хийх тогтолцоо ч алга. Машин зөв тоолж болно. Харин тэр зөв тоог буруу болгоод биччихэж болно. Машинаар тоолж гаргасан тоо мөн гэдгийг баталж чадахгүй. Хувь хүмүүс шалгаж болно л доо. Би л гэхэд мэргэжлийн хүн учраас шалгаж чадна. Гэхдээ Монгол орон даяар тараасан 2500 машиныг нэг хүн шалгаж чадахгүй. Нэг битгий хэл арван хүн ч чадахгүй. Тиймээс л санаа зовоож байна.

-Та сонгуулийг зохион байгуу­лах төрийн албан хаагчдад ит­гэхгүй байна аа даа?

-УИХ-ын 2012 оны сонгуулийг төрийн албан хаагчдын хүчээр зохион байгуулахаар болсон. Харин тэдгээр төрийн албан хаагчийг ямар шалгуураар, яаж сонгож байгаа нь ойлгомжгүй юм. Магадгүй 2008 оны сонгуулийг будилаантуулсан хүмүүс энэ сонгуулийг зохион байгуулах гээд бэлтгэл ажлаа хийж байвал яах вэ. Шүүх өнөөдөр цагдаагийн экс дарга нарыг шүүж байна. До­лоодугаар сарын 1, цагдаагийн экс дарга нар хэрэгт холбогдсон нь сонгуулийн дараах асуудал. Яг сон­гуулийг будилаантуулсан нь тойрог, хэсгийн хороонд ажиллаж байсан хүмүүс. Гол буруутай хүмүүс нь ямар ч хариуцлага хүлээгээгүй байгаа. Тэд энэ сонгуулийг зохион байгуулах уу, үүнийг хэн хянаж байгаа вэ гэдэг нь мөн тодорхойгүй байна.

-Улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын даргаар Ардын на­мын Ерөнхий нарийн бичгийн дар­гын зөвлөхөөр ажиллаж байсан Л.Амарсанааг томилсон. Энэ бас л хардлага төрүүлж байгаа юу?

-Энэ бол улаан цайм хард­лага төрүүлж байгаа. Улс төрийн намууд Монголын төрийн системээр тоглодгоо болих хэрэгтэй. Ардын намын эрх ашгийг хамгаалахын тулд Монголын төрийг үймүүлж бо­лохгүй. Иргэний бүртгэл, мэдээллийн чиглэлээр төрд олон жил ажилласан хүн Улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын даргаар очих ёстой байсан. Гэтэл нэг намын томилгоогоор энэ бүхнийг шийдэж байгаа юм. Энэ бол Монголын төрийн хамгийн эмзэг асуудал болоод байна.

-Сүүлийн үед “Намууд шүүх, цагдааг хүртэл өмчиллөө” гэж ярих болсон. Та үүнтэй санал нийлэх үү?

-Тийм. Эрх баригч намууд Сон­гуулийн ерөнхий хороо төдийгүй цагдаа, шүүхийг хоёр хуваагаад тог­лож байгаа. Өмгөөлөгчдөөр ч тоглож байна. Дээд шүүхийн шүүгчид хүртэл улс төрийн захиалгаар ажилладаг бол­сон. Өөрөөр хэлбэл, төрийн инс­титуциудыг намын эрх ашгийг хамгаалах зэвсэг болгон ашиглаж байна. Бие, биеэ алах зэвсэг шүү. Монголын төрийг самарч байна. Тийм учраас улс төрийн намын эрх мэдлийг эрс багасгах асуудлыг манай нам гаргаж тавина. УИХ-ын 2012 оны сонгуулиар бид ялбал намуудын эрх мэдлийг багасгана.

-Яаж?

-Намын бүлгүүд төрийн албан хаагчдыг, сайд нарыг, Ерөнхий сай­дыг хүртэл дуудаж уулздаг болсон. Тэдэнд ийм эрх байхгүй. Намын бүлэг бол УИХ-ын бүрэлдэхүүнд ажил­ладаг нэг хэсэг болохоос бие даасан байгууллага биш. Тиймээс улс төрийн намуудад улс төр, УИХ-ын үйл ажиллагаанд оролцох эрхийг нь өгөөд бусад асуудалд оролцдогийг болиулах хэрэгтэй. Нам иргэдэд төрийн эрх барихад нь гүүр болох үүрэгтэй. Тэгээд л гүйцээ. Гэтэл одоо Монголд цөөнхийн засаг тогтчихоод байгаа юм. Хүмүүс олигархийн засаг ч гэж ярьдаг. Цөөнхийн засаг цөөнхийн намаас тогтдог. Төрийг олон түмний төр болгохын тулд улс төрийн намуудыг олон түмний нам болгох хэрэгтэй.

-Ийм боломжийг эрх барьж байгаа намууд өгөх болов уу?

-Өнөөдөр бол тийм боломж өгөхгүй. Ардын нам, Ардчилсан нам ямар байх нь хамаагүй. Иргэний Зориг-Ногоон нам ямар ч байсан олон түмний нээлттэй нам болно. Түүний дараа улс төрийн шинэ нам хэрхэн нээлттэй, шударга ажиллаж байгааг хараад намуудаас дэмжих хүн гарч ирэхийг үгүйсгэхгүй.

-Хаврын чуулган эхэллээ. Одоо намууд “УИХ, орон нутгийн хурлын сонгуулийг хамтад нь явуулна, явуулахгүй” гээд маргалдаж эхэлнэ. Таны хувьд хэрхэх ёстой гэж үзэж байгаа вэ?

-Би Ардын намын гишүүдэд нэг үг хэлдэг юм. Тэр нь “Орон нутгийн хурлын болон УИХ-ын сонгуулийг хамт явуулна гэсэн шийдвэрийг хэн баталсан юм бэ” гэдэг. Энэ шийдвэрийг Ардын нам олонхи байхдаа 2007 онд баталсан. Өөрсдөө хууль баталчихаад одоо гомдоллоод байж болохгүй. Хуулиас болж будилаан гараагүй. УИХ-ын 2008 оны сонгуулийн дараа “Сонгуулийн тухай хуулиа өнөө, маргаашгүй шинэчлэн батална” гэж ярьсаар байтал дөрвөн жил болсон. Хуулиа хоёр жилийн өмнө баталсан бол Орон нутгийн хурлын сонгуулийн тухай хуулиа янзалж, сонгуулийн бэлтгэлийг ч хангаж амжих байлаа. Маргаан үүсэх шалтгааныг намууд өөрсдөө бий болгосон. Орон нутгийн хурлын сонгуулийн бэлтгэлийг хангаагүй нь ч тэдний буруу. Тийм учраас одоо хүчин төгөлдөр мөрдөж байгаа хуулийн дагуу хоёр сонгуулийг хамтад нь явуулахаас өөр арга байхгүй. Хуулиа л дагна шүү дээ. Өөр яах юм.

-Цэцийн дүгнэлтийн тухайд?

-“Сонгуулийн тухай хууль Үнд­сэн хуультай зөрчилдөж” байна гэсэн Цэцийн дүгнэлтийг дэмжиж бай­гаа. Сонгуулийн тухай хуулийн ажлын хэсэгт ажиллаж байхдаа ч “Нэг хүн сонгуульд хоёр удаа орол­цож болохгүй” гэдгийг хэлж байсан. Тойрог дээр өрсөлдөөд ялагд­сан ч намын жагсаалтад багтаад га­раад ирэхийг хэлж байна л даа. Гэтэл жагсаалтын төгсгөлд нэр нь бичигдсэн хүмүүс сонгуульд огт оролцохгүй болно гэсэн үг. Ийм байж болохгүй.

-Намын нэрээр парламентад суух нь ч хууль зөрчиж байгаа юм биш үү?

-Үүнд эргэлзэж байгаа. Мон­гол Улсын Үндсэн хуульд “Шууд сонгоно” гэсэн заалт бий. Энэ нь хэн нэгнээр дамжуулж биш өөрөө сонгоно гэсэн утгатай. Тэр хүн намын нэрсийн жагсаалтыг дугуйлахдаа 28 хүнийг багаар нь сонгож байна л гэсэн үг. Тиймээс хууль зөрчихгүй. Шударга тогтолцоо юм.

-Сүүлийн үед Ардчилсан нам, Ардын намынхан үүнээс гадна олон зүйл дээр санал зө­рөл­дөх боллоо. Өөр намын даргын хувьд юу гэж дүгнэж байгаа вэ?

-Монголчууд, сэтгүүлчид нэг зүйлд битгий хууртагдаасай гэж боддог. Одоо маргалдаж байгаа намууд сонгуулийн дараа бие, биедээ учиргүй хайртай болно. Үнэхээр өрсөлдөөд байгаа зүйл байхгүй. Яах вэ. Бие, биедээ гомдож, юмаа булаацалдаж байж болох юм. Гэхдээ зарчмын өөр байр суурь бол байхгүй. Ардын нам, Ард­чилсан намд байгаа тодорхой хү­мүүс намаараа талцаагүй. Харин бү­лэг­лэлүүдээрээ талцаж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, Ардын нам бо­лон Ардчилсан намынхан орсон нэг бүлэг нь нөгөө бүлэгтэйгээ зөр­чилдөж байна гэсэн үг. Энэ бол хоёр на­мын хоорондох асуудал биш. Нам дамжсан бүлэглэлүүдийн зөрчил. Аль нь ч дийлсэн Монголын нийгэмд сайн зүйл авчрахгүй. Зарчмаа дагах­гүй бол хэзээ нэгэн цагт ийм л зүйл болдог. Тооцоогүй хоёр найзын дунд тодорхой хугацааны дараа мөн­гөний хэрүүл болдогтой л адил. Тийм учраас л Монголын ард түмэн “Нэг нь төрийн эрхээ барь. Нөгөө нь сөрөг хүчин бол. Ямар нэг зөв­шилцөл байх ёсгүй” гээд байгаа юм. Одоо бол болдог юм болдгоороо л болж байна.

-Цаашид хэрхэх бол?

-Ингээд заваараад байвал за­ваа­­раад л байна. Тиймээс энэ сон­гуулиас хойш засгаа барих нь ба­риад явсан нь дээр. Ойлгомжтой байх хэрэгтэй шүү дээ. Ардын на­мын дарга С.Бат­болд өнөөдөр “Бид хамтарсан Зас­гийн газрын мө­рийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа” гэж ярьдаг. Харин Ард­чил­сан намынхан өөрсдийнх нь мө­рийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж бай­гаа хүмүүстэй заргалдаад байдаг. Үнэхээр ойлгомжгүй байгаа биз дээ. Засаг барьж байгаа нам, сөрөг хүчин хоёр хэзээ ч нэг мөрийн хөтөлбөртэй байж болдоггүйн жишээ энэ. Гэхдээ харин ч гайгүй байна гэж хэлж болно шүү.

-Яагаад?

-Хэрэлдэхэд бэлэн хүмүүс цаана чинь зөндөө байгаа. Х.Баттулга, Ц.Нямдорж хоёр л олны анхааралд ор­чихлоо. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгс­лээр гараагүй маргаантай, будилаан­тай олон хэрүүл байж л байгаа.

-Мөрийн хөтөлбөр гэснээс “Ард­чилсан нам, Ардын намынхан амлалтаа биелүүлээгүй” гэдэгтэй санал нийлэх үү. Нэг сая төгрөг, хувьцаа өгөөгүй байгаа шүү дээ?

-Засгийн газар иргэдэд 21 мянган төгрөг өгөхийн тулд Монгол­банкнаас 60 тэрбум төгрөг зээлсэн. Одоо Хятадуудад “Нүүрсээ зарна” гэж хэлээд урьдчилж зээл авч байна. Энэ амлалтаа биелүүлж байгаа хэрэг мөн үү. Монгол хүн бүрийг Хятад улсад өртэй болгочихоод “Ам­лалтаа биелүүлж байна” гэх нь хэр зохимжтой вэ. Бид Монгол Улсын байгалийн баялгийг олборлож дэл­хийн зах зээлд гаргаад олсон ашгаас нь хувь хүртэх тухай ярьж байсан. Харин Хятадаас авсан зээлээс хувь хүртэх тухай яриагүй. Энэ яав ч бай­галийн хишиг биш. Ардын нам, Ардчилсан намынхны хувь хишиг тараах бодлого үнэхээр дампуурч байна. Монгол Улсын үндэсний эрх ашиг, тусгаар тогтнолд ч маш хор­той. Бид хэдхэн хоногийн өмнө Монголын хоёр дахь томоохон нүүрсний үйлдвэр “Саусгоби сэндс”-ийг Хятадад 823 сая ам.доллараар зарсан. Түүнээс хэд дахин том Тавантолгойг ердөө 2-3 дахин үнэтэй мэтээр яриад байгаа. Бид өрөнд ороод, баялгаа харийнханд өгөөд байж болох уу. Хятадаас мөнгө зээлэхийн тулд нүүрсээ зах зээлийн үнээс гурав дахин хямд өгч байгаа. Ийм улс төрийн бодлого байж болдог юм уу, үгүй юү.

-Үүнийг хэрхэн өөрчлөх ёстой юм бэ?

-УИХ-ын 2012 оны сонгуулиар парламентад аль болох олон нам орж ирээсэй. Энэ хоёр нам хуулийг сайхан болгохыг хүлээнэ гэвэл, худ­лаа. Нэг хэсэг нь гудамжинд, нөгөөх нь Төрийн ордонд хуйвалддаг битгий байгаасай. Монгол Улсын парламент хоёр намынх биш 2.7 сая хүнийх байгаасай. Тэгээд дотроо ярья, учраа олъё. Нэг нь засагт тогтож үлдэхийн тулд баруун, солгойгүй өр тавьж, хуурдагаа болиосой. Монголд баялаг байгаа. Байхгүй учраас биш байгаа юмаа авч чадахгүй байгаа учраас Монгол ядуу. Иргэний хувиар нэг үг хэлье. Монголд хоёр намын тогтолцоо үнэхээр явахгүй. Хуйвалдаад болох­гүй байна. Монголын улс төр тогт­воржих, төлөвших хараахан бо­лоогүй. Тиймээс ч парламентын хаалгыг хаах цаг болоогүй гэсэн үг. Өнөөдөр байгаа улстөрчдийг бүгдийг нь солих юм сан гэж ард түмэн хү­сэж байгаа. Тэгэхэд улстөрчид “Хэ­дүүлээ одоо хаалгаа хаая. Шинэ хүн огт оруулахгүй байя” гээд бай­даг. Хүүхдийн живх, улстөрч хоё­рыг байнга солих хэрэгтэй. Эсрэг то­хиолдолд өмхийрдөг юм. Би ч гэсэн улс төрд нэг их удаан байя гэж зүтгэхгүй. Харин байгаа хугацаандаа хийх юм аа хийнэ. Гэхдээ УИХ-ын 2012 оны сонгуульд өрсөлдөнө. Парламентыг нээлттэй болгоход хувь нэмрээ оруулна.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Т.УРАНГЭРЭЛ

"Улс төрийн тойм" сонин

Д.ЭНХБАТ: "ИРЭХ СОНГУУЛИАС ӨМНӨ ХОЁР НАМ БҮР БАЛИАРТАНА"

УИХ-ын гишүүн Д.Энхбатыг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

-Элдэв оршилгүйгээр асуухад, та бүхэн Нэгдсэн намыг албан ёсоор хэзээ байгуулах вэ?

-Бид Монголд эрүүл, улс төрийн шинэ хүчин байгуулах ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Ийм хүчнийг хамтран байгуулъя гэж Иргэний зориг намд манай намынхан уриалсан. Тэд бидний саналыг хүлээн авч, Улс төрийн зөвлөл нь дэмжсэн гэсэн мэдээлэлтэй байна. Мэдээж хэрэг, энэ асуудлыг бүгдээрээ шууд дэмжчихгүй. Хоёр нам их хурлаа хуралдуулж, нэгдсэн саналд хүрэх ёстой. Ногоон намын бага хурал саяхан хуралдаж “Эрүүл, улс төрийн шинэ хүчин байгуулж, хамтарч ажиллах алхмыг хэрэгжүүлье” гэсэн даалгаврыг намын дарга надад өгсөн юм. Ажил үүний дагуу явж байна. Ногоон нам, Иргэний зориг намаас хамтарсан ажлын хэсэг байгуулах байх. Тэр үед дотоод процедур, намын нэр, туг, үзэл баримтлалын талаар ярилцана. Хэрэв бид тохиролцож чадвал их хурлаараа эдгээрийг хэлэлцэхээр төлөвлөсөн. Гэвч хоёр намынхан дээрх асуудлуудаар тохиролцож чадахгүй бол нэгдэхгүй ч байж болно шүү дээ.

-Хоёр нам нэгдсэн тохиолдолд эрх мэдэл, эрх ашгийн хуваарилалтаа хэрхэн хийх вэ. УИХ-ын гишүүн С.Оюуныг намын даргаар сонгох гэж байгаа гэлүү?

-Энэ талаар урьдчилж ярилцаагүй. Өөрөөр хэлбэл, намын дарга, туг, тэмдэг, дүрмийн тухайд юу ч яриагүй.

Намын дарга нь хэн ч байж болно. Учир нь улс төрийн шинэ хүчнийг хэн авч явж чадах вэ гэдэг бол маш том асуулт. Түүнээс биш Д.Энхбат, С.Оюун хоёрын асуудал биш.

-Тийм л дээ. Гэхдээ танай намын жирийн гишүүд “Иргэний зориг намд С.Оюунаас өөр хүн “харагдахгүй” байна” гэдэг. Иргэний зориг намынхны хувьд ч ялгаагүй “Ингэхэд Ногоон намд Д.Энхбатаас өөр хэн байгаа юм бэ” гэлцдэг шүү дээ. Иймэрхүү яриаг та нэг биш удаа сонссон л байх?

-Үгүй ээ, ер нь бие биедээ таалагдахгүй бол нэгдэх албагүй. Тэгж ярьж байгаа хүмүүст ингэж хэлмээр байна. “Хоёр нам заавал нийлэх албагүй” гэж. Үнэхээр нэгдье гэвэл нэг нэгнээ гоочлох хэрэггүй. Миний хувийн бодол их энгийн. Эрүүл бөгөөд улс төрийн гуравдагч хүчнийг байгуулах нь монголчуудад хэрэгтэй. Харин Д.Энхбат, С.Оюун хоёрт хэрэгтэй юү, аль эсвэл хоёр намынханд хэрэгтэй юү гэдэг нь дараачийн асуудал. Бид Монголын улс төрийг өөр байгаасай гэж хүсдэг. Өөр байлгахын тулд өөрсдөө өөр байх учиртай биз дээ. Тэгэхгүйгээр бусадтай адил хэрүүл хийж, хоорондоо зууралдаад бие биенээ муу хэлээд байвал улс төрийн шинэ хүчин байгуулж чадахгүй. Ийм л хатуу байр суурьтай байна.

-Уг нь олон нийт Ардчилсан намын эрүүл үзэл бодолтой зарим хүнд их найдаж байлаа. Гэвч сая хуралдсан ҮЗХ-ны хурал намдаа, бас иргэдийн сэтгэхүйд хувьсгал хийх нь бүү хэл олны элэг доог болсон. Тиймээс та бүхэн улс төрийн ямар шийдэл гаргаж, зоримог үйлдэл хийх нь сонин байна?

-Нэлээд нарийн ярилцана аа. Ямар ч байсан Ардын нам, Ардчилсан намын араас орсон, монголчуудын хүсээгүй, авлигад идэгдсэн, засгийн эрхэнд хууль бусаар гардаг улс төрийн хүчин болохыг бид хүсэхгүй. Зөвхөн УИХ-ын гишүүн болж, албан тушаал сонирхдог хүмүүс байсан сан бол хэн нэгэн маань аль нэгэн намд элсч, өөр замаар явчихаж болох л байсан. Гэвч “Тэднээс огт өөр замаар явъя” гэж байгаа учраас түүнийхээ төлөө л явна. Ногоон нам, Иргэний зориг нам механик аргаар нэгдэх ёсгүй. Бид улс төрийн цоо шинэ платформ гаргах ёстой. Улс төрийн нээлттэй, гишүүдтэйгээ ойр ажилладаг бүтэц бий болгох хэрэгтэй. Тиймээс дотоод ардчиллынхаа талаар сайн бодох нь чухал. Яагаад гээч. Бидний байгуулах гэж буй улс төрийн хүчин Ардын нам, Ардчилсан намаас огт өөр байхаас гадна Ногоон нам, Иргэний зориг намаас ч өөр байх юм. Тэгэхээр хоёр намынхан зөвхөн хоорондоо нэгдэх тухайд яриагүй байгаа биз дээ. “Монголчуудын итгэлийг даах улс төрийн шинэ оршин тогтнолын бяцхан үрийг суулгая” л гэж бодсон хэрэг. Үүнийг хийж чадахгүй бол нэгдэх хэрэг байхгүй.

-С.Оюун гишүүний хувьд, эвсч, хамтрахын ид шидийг ч бишгүй үзсэн байх. Басхүү горыг нь цөөнгүй амссан улстөрч. Зарим зүйл дээр урьдчилж тохиролцъё гэдэг үүднээс тантай энэ тухай ярьсан уу?

-Бид хоёрын дунд өрнөсөн яриаг би сонинд дэлгээд яах вэ. Хүмүүс С.Оюуныг “Хэд, хэдэн намтай эвсч, хамтарч, ийм, тийм болж байсан” гэж муулдаг л юм. Миний хувьд, тэднээс өөр байр суурьтай байна. Ер нь С.Оюун биш, зүгээр сууж байсан хүмүүс буруутай. С.Оюун бусад намынхантай хамтарч ажиллах гэж бүх талаар оролдсон. Гэвч түүнийх нь төлөө түүнийг буруутгаж болохгүй шүү дээ. Ногоон намын тухайд байдал маш энгийн. Дэлхий дахинд улс орнуудын Ногоон намууд маш хүчтэй болж байгаа. Германд бараг ¹2 улс төрийн хүчин болж гарч ирж байна. Үүнээс юу гэж дүгнэж болох вэ гэвэл, Ногоон нам хүн төрөлхтөний захиалга, ногоон үзэл бодол хэмээгч нь монголчуудын зүрх сэтгэлд ямагт байдаг. Тиймээс бид үүнд нь тохируулж, зөв ажиллах ёстой. Улс төрийн платформ маань ч ойлгомжтой. Манай нам Иргэний зориг намтай нэгдсэнээр иргэн ба байгаль орчны чиглэлээр явуулдаг үйл ажиллагаа маань улам бэхжинэ. Ногоон нам бол иргэн төвтэй нам. Иргэний зориг намтэй нэгдэх гэж буйн гол шалтгаан энэ ч байж болох юм.

-Нэгдсэн нам хэмээн тодотгож хэлэхэд та үгүйсгэсэнгүй. Тэгэхээр та бүхэн улс төрийн шинэ хүчнээ Нэгдсэн нам гэж нэрлэхээр эцэслэн шийдчихсэн хэрэг үү?

-Өө, үгүй. “Нэгдсэн” гэдэг үгийн тухайд манай хоёр нам нэгдэх талаар л ярьж байгаа юм. Бид хоёр намынхаа бүтэн нэрээр нэрлэхээр шийдсэн. Тэгээд ч “Намын нэрээр маргахаа больё. Том нам болсны дараа гишүүд маань өөрсдөө шийдэг” гэж үзэж байна. Хоёр намын нэгдлийн тухай ярьж байгаа хүмүүс заавал шинэ нэр бодож олоод маргалдах хэрэггүй. Иргэний зориг-Монголын Ногоон нам гэсэн урт нэрээрээ байж л байг. Тэртэй тэргүй энэ нам нэг цул, нэг хамт олон болно. Харин нэг жилийн дараа намынхаа нэрийг өөрчлөх эсэхээ өөрсдөө шийдэг дээ.

-Үзэл баримтлалын хувьд зөрчилдөх зүйл гарахгүй гэж үү?

-Иргэний зориг намынхан өөрсдийгөө “Либераль үзэл баримтлалтай” гэдэг. Ногоон намын тухайд, дэлхийн олон оронд зүүний чиглэлийнх байдаг. Онцлог нь бид үзэл баримтлалыг догматик байдлаар сахидаггүй. Бизнесийн салбарт либераль үзэл баримтлал давуу талтай. Байгаль дэлхий, бүх нийтийн эрх ашгийн төлөө зүүний үзэл баримтлалыг сахигчид их сайн ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл, бизнесийн асуудлыг зүүний үзлийн дагуу, байгаль дэлхийн талаар либеральчаар шийдвэрлэж болдоггүй. Харин дэлхийн Ногоон намууд амьдралд илүү прагматик ханддаг. Бизнесийн асуудалд либеральч, байгаль дэлхийн тухайд бүх нийтийн эрх ашгийг хамгаалдаг гэсэн үг. Тухайлбал, Туул голыг хувийн бизнесийн эрх ашгийн үүднээс хэзээ ч харж болохгүй. Богд хан уулыг хувийн өмч хөрөнгийн хэмжээнд ярих нь утгагүй. Тийм учраас дэлхийн Ногоон намууд үзэл баримтлалд хэзээ ч захирагддаггүй. “Заавал консерватив, заавал либераль байна” гэж бид ярьдаггүй. Ногоон намынхан өөрсдийгөө “Амьдралын нам” гэдэг. Амьдрал хэзээ ч нэг үзэл бодлоор явдаггүй. Ногоон нам дэлхийд хүчирхэгжиж буйн гол шалтгаан нь хүмүүс тогтсон үзэл бодлоос залхсан байна шүү дээ. Ер нь юм болгоныг либеральчилж болохгүй. Манай нам төвийн үзэл баримтлалтай учраас Иргэний зориг намтай зөрчилдөх зүйл гарахгүй гэж бодож байна. Бид тус намтай битгий хэл Ардын намтай олон асуудлаар давхцана. Ардчилсан намтай ч мөн адил. Тэгээд ч Монгол орны байгаль, уул, ус, экологийн сэдвээр улс төрийн намууд зөрчилдөнө гэж би бодохгүй байна.

-Хоёр намын нэгдэл, бас УИХ-ын 2012 оны сонгуулиас та бүхэн томоохон үр дүнг хүлээж байгаа байх. Хоёр жилийн дараах дүр зургийн та хэрхэн төсөөлж байна вэ?

-Монголын сонгогчид 2004, 2008 оны сонгуулиас их зүйлийг ойлгосон байх. “Хоосон амлалт, хэт улстөржилт, хийрхэл огт хэрэггүй юм байна. Эдийн засгийн бүлэглэлүүдийг хуйвалдааны замаар дагах ёсгүй юм байна. Хоосон мөнгөнд итгэх хэрэггүй. Уул уурхайн баялгаар цөм амьдарна. Бүгдээрээ ажил хийхгүйгээр тэтгэвэр аваад сууна гэж мөрөөдөх хэрэггүй юм байна. Туйлшрах ч учиргүй. Маш энгийн зарчим ярьж, зөв яваа хүмүүстэй л ажиллах ёстой болохоос бус гэнэт гарч ирчихээд “Та нарт нэг сая төгрөг өгье. Бүгдийг нь тэжээе” гэж байгаа нь хэрэггүй гэдгийг хүмүүс ойлгосон. Ер нь улс орны амьдралыг 20 жил үймүүлж байгаа хүмүүсээс монголчууд маань салах цаг боллоо. Өөрөөр хэлбэл, улстөрчдийг солих нь зөв. Гэлээ гээд “Ногоон намыг заавал сонго” гээгүй шүү. Монголчуудыг өнгөрсөн аравны туршид ядууралд оруулсан, Улаанбаатар хотыг утаатай нь хутгаж, газрын наймааг цэцэглүүлэн байгаль дэлхийг бусинуулсан хүмүүст хариуцлага тооцох ёстой. Тэдний оронд гарч ирж, ард түмний төлөө ажиллаж чадах шударга, мэдлэг, мэргэжилтэй хүн зөндөө байгаа.

-Харамсалтай нь энэ бүтэшгүй санаа л даа…

-Яагаад?

-Таны хэлсэнчлэн, бас иргэдийн шүүмжилдэгчлэн өнөөх газрын наймаачид, луйварчид, хутган үймүүлэгчдийн дараа үеийнхэн, бүр тодруулбал, тэдний хүүхдүүд төрд ажиллахаар ээлжээ хүлээж байна шүү дээ. Ардын намын ээлжит их хурлын үеэр энэ дүр зураг маш тодорхой харагдсан?

-Тэгвэл Ардын намыг сонгохгүй л байна биз. Тэгээд боллоо шүү дээ.

-Үгүй, харин яаж. Сонгууль болгоноор олонхи болдог эрх баригч хүчнийг дийлэхгүйг та бүхэн мэдэж байгаа биз дээ?

-Эцсийн эцэст, монголчууд наад бодлоос чинь салах хэрэгтэй. Монголчуудын толгой дээр Ардын нам гараад гагнагдчихсан юм уу. Сольж л орхиг.

-Энэ чинь хамтарсан засаглалын эрин үе байх аа. Хоёр намынханд бие биенээсээ салах хүсэл одоохондоо алга?

-Хамтад нь аваад хаячихгүй юу. Ардын нам, Ардчилсан намын үзэн ядсандаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Ерөөсөө улстөрчдийг сольж байх хэрэгтэй. Улстөрчид, памперс хоёрыг үе, үе солихгүй бол өмхийрдөг. Тийм учраас соль. Хариуцлага тооц. Ядуурлыг бууруулж, хүмүүсийг ажилтай болгон авлигыг зогсоож чадаагүй тэд юунд гомдох юм бэ. Тэдэнд эрх мэдлийг өгсөн үү гэвэл 20 жилийн туршид өглөө. Хар машин унуулсан уу, унуулсан. Дарга болгосон уу, болгосон. Гэтэл түмний төлөө юу ч хийгээгүй байж “2012 онд дахин сонгож өгөөч” гэвэл инээдтэй биз дээ. Ард түмэн тэдэнд “Одоо боллоо” гэж хэлэх ёстой.

-Эл дол болсон элдэв амлалтад иргэд дасчихсан, өөрсдөө улстөрчдөөс олон зүйл нэхдэг, хардаг учраас тэгж хэлж чадахгүй. Та ч гэсэн энгийн иргэн Энхбат байсан бол тийм л байх байсан болов уу?

-Тийм бол болиг л дээ. Хулгай хийж, хүмүүсийг ядууруулж байгаа хүнийг сонгож л байгаа юм бол араас нь бухимдаад хэрэггүй. Миний хувьд, сонгогчдод “Тэднийг нүүрэн дээр нь улаан цайм хатуу хэл” гэдэг. Ер нь хулгайчийг сонгочихоод “Хулгай хийчихлээ” гэж гаслаад хэрэггүй л байхгүй юу. Би үүнийг зөвхөн Ардын нам, Ардчилсан намынханд хамаатуулж хэлээгүй. Ногоон намынхан ч гэсэн засгийн эрхэнд 12 жил гарчихаад ядуурлыг бууруулж чадахгүй бол хөөгөөд явуулчих хэрэгтэй. Энэ бол зарчим.

-Ардчилсан намынхан зарчимдаа захирагдаж чадав уу. Тэд сая жижиг эрх ашигтаа дийлдчихлээ. Харин та тус намд өрнөж буй үйл явцад ямар дүгнэлт хийв?

-Би өөрөөс тань нэг зүйл асууя. Монголын төрийн эрхийг хэн барихыг Ардын намын Удирдах зөвлөл шийддэг юм уу, аль эсвэл ард түмэн үү?

-Үндсэн хуульд ард түмэн мэднэ гэж заасан байдаг юм билээ. Гэвч Ардын намын Удирдах зөвлөлөөс тоглоомын дүрэм ихэвчлэн зохиодгийг улстөрчид та бүхэн мэдэхгүй биш дээ, ямар?

-Харин тийм. Тэгэхээр Үндсэн хууль зөрччихсөн байгаа юм. Төрийн эрхэнд хэн байхыг Ардын нам шийддэг юм бол 1990 оноос өмнөх байдалд бид орлоо гэсэн үг. Тэр ч атугай Ардын нам Ардчилсан намыг төрд урих эрх ч байхгүй. Яагаад гэвэл, Монгол Улсын төрийн эрхийг хэн барихыг Ардын намын Удирдах зөвлөл шийддэггүй юм. Үүнийг зөвхөн ард түмэн шийднэ. Өөрөөр хэлбэл, Ардчилсан намыг “Төр битгий барь” гээд шийдчихсэн. Хамтарсан Засгийн газрыг стандарт бус гэж яагаад нэрлэсэн юм бэ. Хууль бус гэсэн үг шүү дээ. Гэтэл хууль бус байж болдог нь ямар учиртай юм бэ.

-Төрийн ажлыг үргэлжлүүлэх үү, түр зогсоох уу гэдгийг ч эрх баригч нам мэддэг. Эл байдал XXVI их хурлынх үеэр, бас Бага хурлын ээлжит хуралдаануудын үеэр тодорхой харагддаг шүү дээ. Ардчилсан намынхан ч үүнийг нь дуурайх боллоо. Ер нь ийм байж таарах уу?

-Энэ бол яах вэ. Хүний зан чанар жижиг зүйл дээр илэрдэг. Тэр зан нь л илэрч байгаа юм. Ардын намынхан УИХ-ыг хүндэтгэхгүй байгаагийнх нь л шинж. Гэлээ гээд би муу хэлээд яах вэ. Сонгогч түмэн харж байгаа. Ардын намынхантай Ардчилсан намын ҮЗХ барьцаж байна лээ. Тэгэхээр эдгээр намууд Монголын төрийг хүндэтгэхгүй байна.

-Таны хэлснийг Ардчилсан намтай жишиж болох юм. Намын дарга Н.Алтанхуяг, гишүүн С.Эрдэнэ нарын зөрчилдөөнийг ажиглавал, үл хүндлэлийн асуудлыг хөндмөөр. Гэтэл намын дарга нь намынхаа гишүүнийг, тэр тусмаа УИХ-ын эрхэм гишүүнийг тагнуулснаа өөрөө хэлсэн шүү дээ. Үүнийг эхнэр, нөхрийн маргаан, хардлагатай зүйрлэж таарахгүй, тийм үү?

-Дүрэмгүй явахаар тодорхой хугацааны дараа хэрүүл үүсдэг. Хэрүүл гурав хоног үргэлжлэхээр анх юунаас болсныг нь ч мартдаг. Хэний зөв, хэний буруу нь хамаагүй болдог. Нэг заваарвал ингэдэг юм. Энэ хоёр нам анхнаасаа л дүрэмгүй явлаа. “Овоо босгоогүй бол шаазгай хаанаас суух вэ” гэдэгчлэн 2012 оны сонгууль дөхөх тусам тэд улам заваарна. Өөр тань нэг зүйл хэлье. УИХ-ын ирэх сонгуулиас өмнө Ардын нам, Ардчилсан намынхан хамт явж чадахгүй болно. Бас салж ч чадахгүй. Ёстой балиар юм болно.

-УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийнхэн хямралд орчихсон бололтой. Тэд “Ирэх сонгуульд ялагдах нь тодорхой боллоо” гэж байна. Танд ямар дүр зураг харагдаж байна вэ?

-Ялагдах нь тодорхой. Хамтарсан Засгийн газрыг анх байгуулахад л ингэх нь тодорхой байсан юм. Гэвч олон хүн ийм байдалтай болохыг харахыг хүсээгүй. Дэлхийн II дайнаас өмнө Английн эрх баригч хоёр нам засаг барьж, XX зууны хамгийн бохир, луйвар хийдэг засаглалыг бий болгосон. Одоогоос таван жилийн өмнө Германы Христосын ардчилсан холбоо, Социал демократ нам эвсч, нэр хүнд нь яаж уналаа. Тиймээс 20 жилийн өмнө байгуулагдсан Ногоон нам хамгийн том нам нь болж гарч ирсэн. Эрх баригчид нь заваарсан учраас Германы ард түмэн тэднийг унагасан юм. Үүнтэй адил шийдвэрийг Монголын ард түмэн гаргавал улс төр эрүүлжинэ. Унагаахгүй бол энэ заваан юм үргэлжлээд л байна. Тэгэхээр бүх зүйл сонгогчдоос хамаарна. Танай сонины уншигчдад хэлмээр байгаа юм. Улстөрчид заваарч л байг. Тэднийг цагт нь зүгээр л унагаачих. Улс төрийг улстөрчид л муухай болгодог. Улс төрийг улстөрчид л сайхан болгодог гэдгийг энд хэлмээр санагдчихлаа.

-Ярилцсанд баярлалаа. Танд амжилт хүсье!

С.БАТТУЛГА

Зохиогчийн эрх:
"Улс төрийн тойм" сонин

Д.Энхбат: Би Орос, Хятадын алинд нь ч тал өгөхгүй

УИХ-аар хэлэлцэж байгаа асууд­луудаар УИХ-ын гишүүн Д.Энх­бат­тай ярилц­лаа.

-Засгийн газраас УИХ-д Төмөр за­мын тээврийн талаар төрөөс ба­­римт­лах бодлогын баримт бич­­­­­гийг өргөн барьс­наас хойш ба­­га­­­гүй хугацаа өнгөрлөө. УИХ-ын төвшинд энэ асуудлыг анхны хэлэл­цүү­лэгт хүргэж, цариг дээр нэлээд “тулал­даад” эцэстээ намын бүлгүүд өргөн ца­риг дээр суурилъя гэж байна. Харин та өөр байр суурьтай байгаа?

-Гишүүдийн хувьд нэлээд хэдэн хувил­бар ярьж байгаа. Миний хувийн байр суурь бол Монгол Улс төмөр замын төслийг нэлээн яв­цуу технологийн нүдээр илүү хараад бай­на гэж үзэж байгаа. Жишээ нь өргөн, на­рийн, Хятадын, Оросын ч гэх шиг. Хэрвээ мон­гол­чууд үнэхээр өөрийнхөө газрын баялагт эзэн болоод төрийн бодлогыг тууштай залуурдаж чадвал төмөр замын цариг өргөн байна уу, нарийн байна уу гэдэг асуудал биш шүү дээ. Би хувьдаа бол Тавантолгойн уурхайд хоёр талаасаа өргөн, нарийн царигтай төмөр зам хоёуланг нь оруулж ирэхийг буруу гэж бодохгүй байгаа. Монгол Улс дэлхийн хамгийн том зах зээл Хятадаас өөрийгөө зохиомлоор тусгаарлах хэрэггүй. Хятадууд тэр төмөр замаар орж ирээд нүүрс авах, үгүй нь өргөн байна уу, нарийн байна уу ялгаагүй. Хэрвээ манай түш­мэд худалдагдвал хятадууд өргөн царигтай ч байсан нүүрсийг аваад л гарна, нарийн ч байсан зөөгөөд л явна. Тийм учраас Монгол Улс төмөр замын бодлогоо дэлхийн маш хур­дацтай хөгжиж байгаа эдийн засаг, зах зээлтэй холбох арга замаа л улам сайжруулах хэрэгтэй.

-Аюулгүй байдал талаас нь авч үз­вэл таны Тавантолгойгоос нарийн царигтай төмөр зам тавъя гэдэг бодол илүү аюултай гэгдээд байгаа?

-Аюулгүй тал гэдгийг ямар ч утгагүй хоосон зүйл гэж бодож байна. Өнөөдөр бид Герман, Япон, Солонгос, Хятадын машин унаад л явж байгаа. Ямар ялгаа байна аа, Хятадын вагон байна уу, Оросын вагон байна уу. Төмөр зам нь нарийн байна уу, өргөн байна уу, энэ чинь технологи шүү дээ. Харин улстөр болоод цэвэр бизнесийн эрх ашгаа бодвол Тавантолгойд өргөн, нарийн төмөр замыг хоёуланг нь оруулж ирэх ёстой. Миний байр суурь бол энэ.

-Та­вантолгойгоос нарийн тө­мөр зам тат­чихвал нүүрсээ түү­хий­­гээр нь зөөгөөд дуусахгүй гэж үү?

-Жишээлбэл, Орос өргөн төмөр замаар нүүрс тээвэрлүүлэхээ больчихвол яах юм. Дэлхийн бүх нүүрсний 50 хувь хойд хөршид бий. Тэгэхэд бид энэ орны нутгаар дамжуулан нүүрсээ Байгаль далай хүртэл тээвэрлээд, тэгээд бас цааш нь зөөнө. Монголоос хэд дахин их нүүрсний нөөцтэй том гүрэн биднийг тэгж удаан зөөлгөх үү, үгүй юу. Бодох хэрэгтэй. “Танай нүүрсийг нутаг дэвсгэрээрээ дамжуулахгүй, бас нүүрс авахгүй гэвэл урагш нь зөөе л дөө. Бид хоёуланд нь зэрэг зарж чаддаг л байх ёстой. Миний хувьд Орос, Хятад хоёрт алинд нь ч илүү тал өгөөгүй. Дээр нь би нүүрсийг Солонгос, Японд ч зарах хэрэгтэй гэж бодож байгаа. Зах зээлээ олохын тулд эхний ээлжинд Монголын нүүрсийг сонирхож байгаа талтайгаа тохи­рох хэрэгтэй. Тэгэхгүйгээр нэгэнд нь зориу­лаад төмөр зам тавьж болохгүй. Монгол Улсад яавал аюулгүй вэ гэвэл Орос, Хятад, Со­лон­гос, Японд бүгдэд нь зэрэг нүүрсээ гар­гаж, зарж чадах бололцоо бүрдсэн тэр цагт л аюулгүй нөхцөл хангагдана. Тэгээд ч Тавантолгойд нарийн зам, өргөн зам ороод ирчихсэн байхад юу нь буруу байх юм бэ. Тэр тусмаа Тавантолгойгоос урд хил хүртэл маш ойрхон. Заавал тойруулж, асар урт өргөн төмөр замаар нүүрсээ зөөгөөд. Дээрээс нь бүх вагоныхоо дугуйг солиод тэгээд Монгол Улс Хятадаас үндэсний аюулгүй байдлаа хангах юм гэнэ. Үгүй ш дээ. Монгол Улс үндэс­ний аюулгүй байдлаа толгойдоо, зүрхэндээ хамгаалдаг болохоос төмөр замын өргөн, нарийн огт хамаагүй.

Манай түшмэд төмөр зам өргөн байхаар худалдагдахгүй, нарийн болохоор худал­дагд­даг юм уу. Би түрүүн хэлсэн, бид япон, герман машин унаа л байгаа биз дээ. Ямар ялгаа байна. Улс төр, эдийн засаг тех­но­логи гурвыг л холиод байгаа байхгүй юу. Тех­нологийн шийдэл бол нэг тусдаа, эдийн засаг, улс төр бас тусдаа. Энэ гурав ямар үед холбогдох вэ гэхээр бидний тархи зүрхэнд л холбогдоно. Хэрвээ бид эх оронч, улстөр эдийн засгийнхаа бодлогыг Монгол Улсын эрх ашгийн төлөө хийдэг бол технологи ямар байх нь хамаагүй. Эдийн засгийн хувьд хамгийн ашигтай вариантыг л сонгоно. Төмөр замын өргөн нарийнаар ч юм уу, мөнгөний их багаар Монгол Улсыг хамгаална гэж ярьж болохгүй. Ийм л бодолтой байна.

-Төмөр замын бодлогыг чуулганаар анх хэлэлцэхэд та усны асуудал ор­хигд­жээ гээд байсан. Төмөр зам бари­хад ус яагаад хамааралтай болчихов?

-Төмөр замын бодлогын хувьд анхаарах чухал асуудлын нэг бас энэ л дээ. Засгийн газраас оруулж ирсэн төмөр замын зураглал, дандаа уурхайнуудаа дагасан. Тэр нь дандаа усгүй нутаг. Хүн төрөлхтний 3000, 4000 жилийн түүхийг харахад усаа дагаж хөгжсөн байдаг. Хүний энерги бол нүүрс биш, ус байдаг. Усгүй газар том уурхай байгуулж болно, 30-50 жил л амьдарна. Гэхдээ өөр нэг газраас ус зөөх хэрэгтэй болно. Хэрвээ Монголын шинээр байгуулах хотуудыг наад зах нь 500 жил байна гэж тооцвол 50 жилд нь нүүрсээ зөөхөд зориулах юм уу, 500 жил усаа зөөхөд зориулах юм уу гэдэг асуулт гарч ир­нэ. Тэгэхээр Монгол Улсын төмөр замын зураг­лал, аж үйлдвэр байгуулах байршил яг уурхай дээрээ биш, усныхаа нөөцийг их сайн бо­дож төлөвлөсөн байх хэрэгтэй болж байгаа юм. Тэр тал нь их дутуу байна аа л гэж хэлсэн л дээ. Тийм учраас усныхаа нөөцийг сайн тодорхойлох ёстой.

-Устай нь холбох боломж бий юу. Сайншандад аж үйлдвэрүүд бай­гуул­на гэж төлөвлөөд байгаа?

-Би бодож байна, төмөр замыг уурхайгаа дагуулаад байгуулж болно. Хүнд үйлдвэрийн төвүүдийг яах вэ. Жишээ нь нүүрсийг дахин боловсруулах төв уурхай дээрээ байх юм уу. Түүнийгээ дагаж хэр том химийн комфлекс барих юм. Хэрвээ хими металлургийн том үйлдвэр барина гэвэл тэнд асар их ус орно. Би өөрөө Металлургийн дээд сур­гууль төгссөн болохоор гадарлаж байна. Ган металлургийн үйлдвэр бол усыг ман­гас шиг ууна. Энэ нөхцөл байдлыг их сайн бодох ёстой. Дээрээс нь анхаарах нэг зүйл бол Хятад улс маш хямдхан ажиллах хүчинтэй. Тэр бүх ме­­тал­­лургийг хийж байгаа. Тийм учраас метал­лургийн сал­барт үнэхээр Хятадтай өрсөлдөж чадах уу. Заавал тэр түүхий эдээ өөрсдөө бид боловсруулна гэдэг эргэлзээтэй. Яг тэр­нийг боловсруулаад зарж чадахгүй бол, түүхий хэвээр нь зараад мөнгөө зарах юмандаа зарсан нь хэрэгтэй байхгүй юу.
Мөн нефть химийн комфлекс барина гэж байгаа. Уул уурхайгаас олсон мөнгөө түүнд оруулчихдаг, тэндээс гарсан бү­тээг­дэхүүнийг хүн авахгүй бол яах вэ. Жишээлбэл, нүүрснээс маш нарийн химийн бодис ялгардаг. Энэ химийн бодис дээр Германы технологи л ажилладаг. Тэр үйлдвэрүүдтэй нь Монголынх шууд өрсөлдөнө гэдэг маш хэцүү. Тиймээс тэр томоохон комфлексуудаа Германы талтай ярих хэрэгтэй. Хэрвээ германууд “Хятад хажууд чинь 100 дахин том үйлдвэртэй байна, танайд энэ үйлдвэрийг барих нь ашиггүй гэвэл хэрэггүй. Түрүүний хэлдэг үйлдвэрлэлийн бод­­лого, хот байгуулалтын бодлого, усны бод­­лого энэ бүх юм аа ярьж байж, төмөр за­мын асуудлыг холбох ёстой. Яахав төмөр за­мыг уурхайн төвшинд татаад, зарим ажлыг эхлүүлэхэд буруудах зүйл байхгүй л дээ.

-Төмөр замаас дутахгүйгээр сүү­лийн өдрүүдэд Тавантолгой олны ан­хаар­лыг татаад байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид ч нэлээд ан­хаа­рал хан­дуулж буй болов уу. Таван­толгойг хоёр хэсэгт хувааж, ашиг­лана гэдэг хэр оновчтой бодлого бол?

-Хоёр хэсэгт хувааж байгааг зарчмын хувьд дэмжихгүй байгаа.

-Яагаад?

-Нэг нь гадаадынх, нөгөөх нь Монголынх байна гэж байгаа. Асууя л даа. Таван жилийн дараа гадаадынхан их олборлолт хий­гээд үнэтэй зараад, хятадууд жи­шээ нь гадаадынхнаас нүүрс аваад, мон­гол­чуудаас авахгүй болбол яах юм. Хоорондоо байлдах юм уу. Энэ чинь мөнхийн хэрүүлийг үүсгэж байгаа байхгүй юу. Тэгэхлээр босоо шугамаар гадаад, дотоод гэж хуваах хэрэггүй. Миний бодлоор Монголын компаниуд оролцсон монгол иргэд хувь оруулсан хөрөнгө оруулалтын том корпораци Тавантолгойгоо өмчлөөд, ухуулах болон бусад ажил, менежментээ гадныхнаар хийлгэх хэрэгтэй. Би бол Тавантолгойг хэвтээ тэнхлэгт хуваая гэж хэлээд байгаа. Өмчлөгч нь монголчууд байг, магадгүй 40 хувьд нь гадны том банкууд орог. 60 хувийг Монгол эзэмшье. Үйлчилгээ үзүүлж байгаа компанийг Монгол, гадаад гэж ялгахгүй. Дэлхийн хамгийн шилдэг компани л орж ирэх ёстой. Тэр нь Хятад байна уу, Орос байна уу, Австрали байна уу, Америк байна уу хамаагүй. Тендер зарлаад дэлхий дээр Тавантолгойн уурхайг хамгийн зөв үр ашигтай, зардал багатай, дээрээс нь байгальд хоргүй технологи ашигладаг, хамгийн сайн менежменттэй компаниар ухуулах хэрэгтэй. Өмчлөл нь ард түмний хувьцааг эзэмшсэн том компани байх ёстой.

-Гэхдээ Ерөнхий сайд Таван­толгой­гоос иргэн бүртээ эрх тэгш хувьцаа эзэмшүүлнэ гээд зарлачихсан шүү дээ. Тавантолгой 100 хувь төрийн мэдэлд байна аа гээд?

-Би хувьдаа уурхай болгоноос иргэддээ хувьцаа эзэмшүүлнэ гэдэг байр суурийг дэмжихгүй байгаа.

-Уурхай болгоноос Монголын иргэн бүр хувьцаа эзэмшвэл харин ч ашигтай биш гэж үү?

-Монголд стратегийн 15 орд байгаа, бид уурхай болгон дээр очиж, хэрүүл хийж, хувьцаа авах юм уу, үгүй ш дээ. Монгол Улсын иргэн бол нийт байгалийн баялгийн хөрөнгийг оруулдаг үндэсний том корпорацийн хувь­цааг эзэмших ёстой. Тэр корпораци нь Тавантолгойдоо, урандаа, нефтэндээ бүг­дэд нь хувьцаагаа оруулах ёстой. Иргэн хүн бол үндэсний хөрөнгө оруулалтын том корпорацийн хувь­цааг эзэмших ёстой боло­хоос биш, тэр корпорацийн эзэмшиж байгаа уур­­­хай болгоны хувьцааг тусад нь авч хэрэггүй. Ерөнхий сайдын Таван­тол­гойгоос иргэддээ хувьцаа олгоно гэж хэлснээс тэгж ойлгосон. Гэхдээ тэгж хийхгүй байлгүй дээ гэж бодсон.

-Хууль батлагдаа л бол, ажил эхэл­нэ, зогсоох боломжгүй. Яах вэ?

-Монгол Улс өнөөдөр стратегийн 15 орд­доо хөрөнгө оруулах санхүүгийн нэгд­сэн тогтолцоогоо бий болгох ёстой. Тэр нь улс орны нэг том корпораци байна, Баян­монгол корпораци гэдэг шиг, түүнтэй төстэй. Тэр корпораци уурхайд хөрөнгө оруулна, бид бол толгой корпорацийнх нь хувьцааг авдаг. Тэгж байж, манайд санхүүгийн нэгдсэн тогтолцоо бий болно. Дээрээс нь олон уурхайд хувь эзэмшиж байгаа компанийн хувьд нүүрс нь зарагдахаа байхад уран нь зарагддаг ч юм уу, ингэснээр илүү тогтвортой ажиллана. Санхүүгийн том корпораци ажилласнаар илүү маневарлах чадвартай, илүү хөрөнгө босгох чадвартай тэр хэрээр илүү олон улсын менежмент орж ирнэ. Товчоор яривал энэ бүхнийг нэгдсэн журмаар шийдэх ёстой. Түүнээс зөвхөн Тавантолгойд зориулж ийм шийдвэр гаргаж болохгүй шүү дээ.

-Та дээр дурдаад өнгөрсөн, би ан­дуу ойлгоогүй бол Тавантолгойг ашиг­ла­х­даа 60 хувьд нь монгол­чууд, 40 ху­вьд нь гадныхан орог гэж... Энэ тохиол­долд Монгол Улсад ирэх ашиг багасчих юм биш үү. Тавантолгойд улсын хө­рөнгө оруу­­лалтаар хай­гуул хийсэн гэж үзээд хувийн хэвш­лийнхнээсээ хү­чээр шахам лицензийг авсан шүү дээ?

-Хүмүүс нэг зүйлийг андуураад байгаа. Хувьцаа бол хөрөнгө тараадаг хэрэгсэл биш, хувьцаа бол мөнгө олдог хэрэгсэл. Засгийн газар хувьцаа гаргалаа, бүх иргэддээ өгчихлөө. Уурхай ямар мөнгөөр ажиллах юм. Хөрөнгө оруулалтын кор­по­раци хувьцаагаа хүнд зараад мөнгө олоод түүнийгээ ком­панидаа өгдөг. Бид бол хувьцаагаа хүнд өгөх гээд байна ш дээ. Тэгвэл иргэдийн гар дээр мөнгө очихгүй. Яагаад гэвэл уурхайгаас олборлосон бүтээгдэхүүнийхээ тодорхой хувийг Засгийн газар түрүүлээд зарчихна. Түүнээс орж ирсэн мөнгийг хувьцаа хэлбэрээр танд өгнө. Мөнгө нь компанидаа үлдэж байж, түүгээр экскватор, бусад машин механизм худалдаж авч, ажиллуулна.

-Хүн бүрт хувьцаа эзэмшүүлнэ гэхээр дээр дооргүй л хөөрцөглөж байгаа уг нь?

-Манай иргэд тэр хувьцааг авчихаар гэртээ телевизор, мебель авах юм шиг яриад байгаа. Үгүй. Өнөөдрийн хувьцаат компаниуд жил болгон хувьцаа тараадаг, хүүгээ л авч байгаа хэрэг шүү дээ. Гэхдээ бүх ард түмэндээ хувьцаа өгөх нь илүү шударга. Яагаад гэвэл тэр нь дарга нарын гарт очоод, гадаадынхны мэдэлд шилжээд үрэгдсэний оронд иргэдийн гар дээр байх нь зөв. Харин тэрүүгээр амьдарна гэж бодож байвал худлаа. Тэртэй тэргүй бид ажил хийж, амьдрах ёстой. Ер нь ч тэгээд хувьцаагаараа амьдардаг хүн ойрын 30, 40 жилд үүсэхгүй байх, Монголд. Нэг үгээр хэлбэл, хувьцааг тараах нь зөв ч, түүнийг дагаж ирж байгаа энэ ярианууд бүгдээрээ худлаа л гэж хэлнэ. Энэ бол Монголын иргэн болгонд Тавантолгойн хөрөнгийг ирээдүйд үр хүүхэддээ дамжуулж өвлүүлэх, эрхийг хувьцаагаар өгч байгаа хэрэг. Түүнээс биш, маргааш Эрээн рүү гараад оронд нь юм солиод аваад ороод ирэх юм өгөөгүй. Тэгэхээр бэлэн мөнгөний амлалт, хувьцааг нарийн ялгаж ойлгох ёстой.

-Хувьцаа эзэмшээд амьдрал цэ­цэг­­лэхгүй. Тэгэхээр та Таван­тол­гой ордыг ашиглаад эхлүүт олсон хөрөн­гийг хувьцаа болгож, иргэн бүрт бэ­лэн мөнгө шиг тарааснаас үйлдвэр байгуулах тал руу “хаясан” нь дээр гэж хэлэх гээд байна уу?

-Би өөрөөс чинь асууя, Тавантолгойн хувьцааг та эзэмшдэг байж, тэр үед таны хувьцааны ханш өндөр байхын тулд яах вэ. Тэнд шилдэг менежер, дэлхийн шилдэг технологи ажиллуулах явдал. Тэгэхээр Тавантолгойн хувьцааг монголчууд эзэм­шиж байгаа юм бол, дэлхийн шилдэг кор­по­рациудыг оруулах ёстой. Тэгж байж, хамгийн сайн ажиллана ашгаа хам­гийн сайн өгнө. Тэгэхгүйгээр дан ганц монгол­чууд эзэмшинэ гэвэл анхнаасаа энэ чинь бизнесийн зорилго биш, улстөрийн зорилго болж хувирна. Дампуурчихвал яах юм. Зөвхөн монголчууд эзэмшиж байгаа МИАТ компанийг хар. Дампуурчихсан. Таван­­толгойн хувьцаагаар яах юм. Хэр­вээ монголчууд л өөрсдөө хувьцааг нь авах юм бол дэлхийн шилдэг компанийг оруулах хэрэгтэй. Хэрвээ хувьцааг нь өөр хүн авах юм бол хэнийгээ оруулна, бидэнд ямар хамаа байна. Нэг ёсны бид хувьцаагаа аваад монголыгоо оруулна гэдэг маш найдваргүй алхам.

-Сайд Д.Зоригт хэлж байсан л даа, хоёр дахь хэсэг дээр нь гадаадын болоод дотоодын компаниуд ний­лээд ороод ирэх юм бол илүү бо­ломж­той хувилбар аа, бидний эрх ашигт илүү нийцнэ гэж.?

-Эхнийх дээр нь яах гэж байгаа юм.

-Тэнд “Эрдэнэс Монгол” компани үйл ажиллагаа явуулна.

-Миний бодлоор бол жишээлбэл, “Эрдэнэс Монгол”-ын хувьцааг л ард түмэн авах ёстой.

-”Эрдэнэс Монгол”-ын хувьцаанаас иргэддээ эзэмшүүлнэ. Тэгээд бас 10 хувийн хувьцааг дотооддоо арил­­жаална гэж байгаа?

-”Эрдэнэс Монгол”-ын хувьцааг 100 хувь ард түмэн авах ёстой. Ард түмний хувьцаа өндөр байж болно, яваандаа шилжүүлж авах л байх л даа. Дүгнээд хэлбэл, хөрөнгө оруулалтын том корпорацийн хувьцааг ард түмэн эзэмших ёстой. Түүнээс уурхайн хувьцаа биш.
Хоёр хуваасанд би эргэлзэж байгаа, яах гэж байгаа юм, уралдуулах гэсэн юм уу. Өрсөлдүүлэх гэсэн юм уу. Хоёр өөр үнээр нүүрсээ зараад эхэлбэл яахын. Нэг үнээр зар гээд тулгавал хоёр компани байхын хэрэг юу байгаа юм. Бизнесийн нүдээр харвал их зөрчилдөөнтэй байхгүй юу. Жишээлбэл, нэг уурхай дээр яг адилхан үнээр гаргаж ирсэн нүүрсээ хоёр өөр үнээр зарах юм уу.

-Хамгийн гол нь өрсөлдөөн бий болгохыг бодсон байх л даа?

-Нэг эзний хоёр компани хоорондоо өрсөлдөх ямар хэрэгтэй юм. Ингээд бодохоор босоогоор хоёр хуваадаг нь буруу, хэвтээгээр хуваах ёстой байхгүй юу. Өмчлөгч нь тусдаа, оператор нь тусдаа миний бодол бол ийм л байна. Бизнесийн нүдээр харвал. Хэд, хэд хуваавал илүү улстөрийн алхам юм даа.
Яахав энэ тал нь та нарынх, үүнд битгийн оролц, гэж хэлж болно л доо. Энэ бол цаанаа ямар нэг далд санаа л агуулж байгаа байхгүй юу. Яах гэж тэгж хийж байгаа юм, ямар ч утгагүй шүү дээ.

-Тавантолгой ордыг монголчууд өөрс­дөө ашиглах цаг болсон гэж үзээд үндэсний 1000 гаруй компани нэг­дэж, “Монгол-999” нэгтгэлийг бай­гуулсан. Үнэхээр Тавантолгойг ашиг­лах эрхийг олж авч чаддаг бо­лов уу. Та хэрхэн харж байгаа вэ?

-Би бол “Монгол-999”-ийг 1000 гаруй компани гэж харахгүй байгаа. Тэнд 50 гаруй компани л байна лээ ш дээ.

-Бараг 2000-д хүрсэн гээд л “PR”-даад байсан шүү дээ?

-“Монгол-999”-д нэг компанийн 30 охин компани орсон байгаа байхгүй юу.Тэр нь юу гэсэн үг вэ гэхээр 40-50 хүний бизнес л явж байгаа хэрэг.

-Энэ тэгэхээр үндэсний компани мөн үү?

-Үндэсний компани гэж ийм компанийг нэрлэхгүй. Монголд өнөөдөр хамгийн их мөнгөтэй 200 гэр бүлийн компани байдаг гэж байгаа. Энэ 200 гэр бүлийн компани үндэсний компани мөн үү, биш байхгүй юу. Үлдсэн 2.7 сая хүн нь хаана байгаа юм. Тийм учраас үндэсний компани гэж бүх ард түмэнд хувьцаагаа нээлттэй зардаг, ил тод ийм хувьцаат компанийг хэлдэг. Түүнээс тодорхой тооны баян гэр бүлүүдийн компанийг 100 хувь монголчууд хөрөнгөө оруулаад байгуулсан байсан ч үндэсний компани биш. Тийм учраас “Монгол-999”-өөс бид нэг зүйлийг асуух ёстой. Компаниа үндэсний компани болго оо, тэр үед үндэсний компанийн эрх статус өгье гэж...
Түүнээс биш баян 50 гэр бүлийн компанийг бүх ард түмний өмч гэж ярих нь буруу. АНУ яаж хөгжсөн бэ гэхээр дэлхийд нэртэй “Коко кола”, “Форд” зэрэг компанийн хувьцааны 70 хувийг жирийн иргэд эзэмшдэг. Тийм учраас тэр компаниудаа Засгийн газар дэмжинэ гэдэг нь ард иргэдээ дэмждэг хэрэг.

-Та тэгэхээр “Монгол-999” нэгтгэлийг дэмжихгүй байгаа юм байна, тийм үү?

-“Монгол-999”-ийг би зарчмын хувьд дэмжиж байна. Эхний санаачлагаа гаргаад 1000 компани бүртгүүлээд зөв хийжээ гэж талархаж байна. Гэхдээ нээлттэй хувьцаат үндэсний компани болгож хувиргах алхамаа хийх хэрэгтэй.

-Хийж чадахгүй бол?

-Хийж чадахгүй бол Доржийн компани, Хятадын компани ялгаа юу байна. Адилхан л хаалттай хувийн компани л байна ш дээ.

-Тавантолгойн уурхайг ашиглах сана­лаа гадаадын 11 консерциум Засгийн газарт илэрхийлээд байгаа. Тэдний нэг нь “Монгол-999”-тэй нэгдээд Таван­толгой ордыг ашиглахаар болбол яах вэ. Та дэмжих үү?

-Би бол зарчмын хувьд буруу гэж бодож байна.

-Яагаад. Тавантолгойг ашиглах шал­гуурт гадаадын компани дотоодын компанитай нэгдвэл илүү боломжтой гэж шалгууртаа заагаад байгаа юм билээ?

-Яагаад гэвэл “Монгол-999 үндэсний ком­пани биш. Тодорхой хувь хүмүүсийн компани.
Хэрвээ нээлттэй, Монгол Улсын иргэний бүх хувьцаа нь орсон компани байх юм бол бид бол шууд давуу эрх өгөх хэрэгтэй. Ямар ч “үгүй” гэх юм байхгүй. Тэр байтугай, та нар эндээс портнероо сонго л гэнэ. Зүгээр нэг баян 200, 50 гэр бүлийн компани орж ирэх юм бол гадаадынхантай ижил нөхцөлд орж ир л гэж хэлэх хэрэгтэй.

Г.Дарь