Д.Сосорбарам: Монгол ёсолгоо нь мөнх тэнгэр, нар, сар, дэлхийгээсээ энерги авч байгаа хэрэг юм

Монгол ёсолгооны талаар Төрийн шагналт жүжигчин Д.Сосорбарамтай ярилцлаа.
-Монгол ёсолгооны талаар ярилцах гэж тантай уулзаж байна. Гараа дээш өргөн алдалж ёсолдог энэ ёсолгооны талаар та өөрийн бодлоо хуваалцаач…
-Мөнх тэнгэр шүтээнтэй, тэнгэр хийморьтой гэж ярьдаг үндэстэн бол уулга алдахдаа хүртэл хоёр гараа дээшээ цоргиож, уул ус руугаа харахдаа хүртэл хүндэтгэлтэй хардаг байж. Дандаа дээшээ, нар руугаа тэмүүлдэг. Хоёр гараа өргөн дээшээ тэмүүлэхээс гадна монгол эмэгтэйчүүд, монгол ижий нар хүртэл цацлаа дээш тэнгэр өөд өргөдөг шүү дээ. Энэ бүх ёс заншил, монгол ёсолгоо байж дээ гэж санагддаг. Ялангуяа 2220 жилийн өмнө Хүн гүрний үед ийм ёсолгоо байсныг түүхч, судлаач Сүхбаатар гуай судалгааны номондоо бичсэн байдаг. Мөн Тавдугаар ноён хутагт Равжаагийн ном тавих ёслолд ч энэ тухай бий. Монголчууд арван гурван их оргилаа тахихдаа ч дандаа уулын оройд гарч, гараа дэлгэж, уухайлдаг уламжлалтай. Тэнгэрт цоройж, гараа дэлгэдэг уламжлал нь монгол хүний цус, ясанд нь байдаг юм байна л даа. Би л гэхэд “Үлэмжийн чанар” цэнгүүн болон тоглолтууд дээрээ ерөөсөө л цаанаасаа, дадлаараа гараа дээш өргөн ёсолдог. Монгол ёсолгоо гэж яригдахаас өмнө шүү дээ. Цаад үндсээрээ тийм юм нь яваад байсийм байна гэж үүнийг ойлгож байгаа.

-Кригизэд очоод нуурын эрэг дээр тэргүүнээ тэнгэр лүү хандуулж, гараа алдлан ёсолсон зургийг тань харсан л даа…
-Тэгсэн. Нас ахиад ч тэгж байгаа юм уу даа. Энэ бол монгол хүн, монгол үндэстэнд л байдаг аяг жаяг, ёс юм байна . Үүнийгээ бид дэлгэрүүлж, авч явах ёстой юм. Монголынхоо уламжлалт ёсоо дандаа үүрч, хадгалж явах нь бидний үүрэг.

-Хоёр гараа алдлаад дээш өргөж байгаа нь нар, сарыг илэрхийлж байгаа юм шиг?
-Түүхчдийн судалснаар олон  билэгдэлтэй юм билээ. Занабазар гэгээний бүтээсэн төрийн алтан соёмбоны дээр байдаг гал, сар ч гэсэн дээшээ тэнгэрт тэмүүлсэн байдаг шүү дээ. Тэгэхээр бидний энэ цаг үед хийж байгаа үйлдэл даяаршлын үед ёс уламжлалаа авч үлдэх онцлогтой.

-Монгол дээлний энгэрээ хүртэл Хүн гүрний үеийн шиг загвартайгаар хийлгэж өмсдөг болсон байна. Таныг ч бас ийм дээл өмсч, монгол ёсолгоогоор ёслохыг харсан. Эндээс харахад нийтээрээ монгол ёсолгоо хийхийг уриалж байгаа юм уу гэж ойлгоод байгаа.
-Ерөөсөө л тийм. Модун хааны үеэс уламжилж ирсэн. Чингэс хаан ширээнд суухдаа ч монгол ёсолгоо хийж байсан юм билээ. Одоо бол хүндэтгэлийн арга хэмжээн дээр хүн бүр монгол ёсолгоо хийдэг болох юм байна гэж ойлгоод байгаа.

-Монгол ёсолгоог дахин сэргээх санааг хэн санаачилсан юм бэ?
-Төрийн соёрхолт, дуучин Л.Болд үүнд их анхаарал хандуулж байгаа юм билээ. Мөн гавьяат жүжигчин Аглуу гээд урлаг, соёлын зүтгэлтэн залуус үүнийг их дэмжиж байгаа. Одоо монгол ёсолгоо улс орны хэмжээний том арга хэмжээ болж байх шиг байна. Миний хувьд “Үлэмжийн чанар” тоглолтон дээрээ, Товгорын бууцан дээр монгол ёсолгоо хийсэн. Камертоны Болдод би их баярлаж байгаа. Үндэснийхээ ёс заншил, хувцсаа уран бүтээлтэйгээ холбоод монгол ёсолгооны үнэ цэнийг өндөрт өргөөд явж байна. Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн гуай нэгдэж байх шиг байсан. Миний ажигласнаар Монгол Улсын төрийн тэргүүн үүнийг их зөв зүйтэй, ингэж дэлгэрүүлэх нь сайн гэж байх шиг байна. Наранбаатар найруулагчийн “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн уран бүтээлчид монгол ёсолгоо хийж байсан. Тэгэхээр тэр бүтээл нь нэлээд судалгаатай хийсэн уран бүтээл байна гэж дүгнэсэн. Зарим хүн хоцрогдсон энэ тэр гэдэг. Хоцрогдох, түрүүлэх хоёр эрс тэс ялгаатай. Монгол үндэстний, монгол хүний өвөрмөц, өөр, бусдаас онцгой түрүүлж сэтгэх сэтгэлгээ хамтдаа явж байхад хоцрогдсон гэж ойлгох аргагүй.

-Хуучны мартагдсан зүйлийг сэргээхэд шинэ зүйл гэдэг биз дээ?
-Тэгэлгүй яах вэ. Бөхийн дэвээ, шавааг хар л даа. Бөхчүүд гараа дээш алдаж дандаа дээш тэмүүлдэг шүү дээ. Сурынхан бас тийм. Сумаа тавиад дараа нь гараа дээш өргөн уухайлдаг. Эгэл жирийн хүмүүс хүртэл хурайлахдаа дандаа гараа дээш өргөн тэнгэр өөд тэмүүлдэг. Одоо их ярих болсон энерги гэдэгтэй ч энэ холбоотой. Мөнх тэнгэр, нар, сар, дэлхийгээсээ энерги авч байгаа хэрэг юм уу даа. Энэ бол монгол хүмүүний ёс гэдгийг харуулж байна. Жишээ нь монголчууд алга ташилт, гар барихыг таагүй гэж үздэг. Монголчууд нэг их сүрхий гар бариад байдаггүй. Дипломат соёлд ч гар бариад байхыг таашаадаггүй юм байна.Бас Монгол хүн ч нэг их бөхөлзөөд, харц дорой, хийморь дорой явдаггүй. Урд зүгийн хүмүүс л их бөхөлзөж харагддаг.

-Монгол ёсолгоог төрийн албан ёсны ёсолгоо болгох уу?
-Заавал албан ёсных болгохын оронд монгол хүмүүс хэвшмэл болгочих хэрэгтэй. Төрийн дуулал сонсохдоо монголчууд зүрхэн дээрээ гараа тавьдагтай адил.

-Залуучууд хэр дэмжих бол?
-Ер нь залуу үеийнхэн их дэмжиж байна лээ. “Алтан ураг”, “Домог”, “Жонон”, “Хөсөгтөн” зэрэг хамтлагуудын тоглолт дээр залуучууд ерөөсөө л энэ ёсолгоог хийж байна лээ. Морин хуураа толгой дээрээ өргөн ёслоход ямар гоё харагддаг гээч.

-Б.Лхагвасүрэн гуай энэ ёсолгоог эрийн гурван наадамтай холбон ярьсан байна лээ?
-Тийм ээ. Эрийн гурван наадам дээр заавал ингэ тэг гэсэн дүрэм журам байхгүй юм билээ. Ерөөсөө л сэтгэлийнхээ дуудлагаар тэнгэр рүү цоройж гараа дээшээ өргөдөг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч үүнийг их дэмжиж, хүндэтгэж, “Тэнгэрлэг хийморьтой, мөнх тэнгэр гэж ярьдаг ард түмэнд хамгийн тохиромжтой ёсолгоо” гэж ярьж байсан.
http://mungundalai.niitlelch.mn

Нийгмийн масс, сүргийн бүтцэд зориулж юм хийвэл би өөрөө мөхнө

Төрийн соёрхолт, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Д.Сосорбарам Америкийн философич, алдарт зохиолч Айн Рэндийн “Нэгдүгээр сарын 16-ны шөнө” жүжгийг Монголын тайзнаа анх удаа тавилаа. Өчигдөр орой “Од” кино театрын тайзнаа амилсан, 101 мянган төгрөгийн тасалбартай уг жүжгийг эхлэхтэй уралдан, Со гавьяаттай хэдэн хором ярилцсан юм.

-Дэлхийн хэмжээнд 18 театрт тавигдсан “Нэгдүгээр сарын 16-ны шөнө” жүжгийг Монголын тайзнаа анх удаа амилуулах гэж байна. Гэвч том тайз, олон үзэгчдэд хүргэх гэж эрмэлзсэнгүй?
-Айн Рэнд 1933 онд энэ жүжгийг анх “Пентхаус” нэртэйгээр бичсэн юм. Түүнийг амьд ахуйд Лондон, Лос-Анжелес, баруун Европын тайзнаа жүжиг болгон тавьсан ч Айн Рэндэд огт таалагдаагүй гэдэг. Учир нь, жүжгийн найруулагчид хэтэрхий гоёчлон, уран сэтгэмжээр чимсэнд тэрээр дургүйцсэн юм билээ.
“Нэгдүгээр сарын 16-ны шөнө” жүжгийг бага тайз, нягт орон зайд тавихаар шийдсэн минь учиртай. Ийм л орчинд үзэгчид харц, амьсгалаараа хүртэл биесээ мэдрэх боломжтой. Ингэж л Айн Рэндийн философийг жинхэнэ шүүлтүүрээр зөв шүүн тунгаана.

-Жүжгийн багаа бас бодолцож сонгосон уу?
-Өнгөрсөн жил найруулан тавьсан “Төгс” жүжгийг орчуул­сан Б.Цацралын орчуулгаар “Нэгдүгээр сарын 16-ны шөнө”-ийг тавьж байна. Мөн “To be or not to be” шоуны эхний гурван байрт шалгарсан дөрвөн залуу, шилдэг 12-т багтсан нэг оролцогч гээд таван шинэ залууг “Х-ТҮЦ” хамтлагийн уран бүтээлчидтэй сүлэхээр шийдсэн маань ч учиртай. Залуусаа дэмжиж, соргог шинэлэг зүйл, аливаа үзэгдэл юмсыг олон талаас нь хардаг байвал энэ улсын хөгжилд хэрэгтэй болов уу гэсэн бодол маань намайг хөтөлсөн юм.
“Х-ТҮЦ” хамтлагийнхан бол бор зүрхээрээ баялаг бүтээж яваа залуус. Тэд бусдад сайн, муу хэлэгдэхээс айл­гүй хийж туурвиж байна. Алдахаас айдаггүй хү­мүүс л аливааг босгож чаддаг юм. Нөгөө талаас энэ продакшныхан залуу уран бүтээлчдийг дэмжиж, хамтарч ажилладаг. Өөрс­дийнхөө хүчээр баялаг бүтээж, өөрсдийнхөө чиг мөрөөр хорвоог туулж яваа хүмүүс­тэй хамтарч ажиллах таатай байдаг. Энэ ч утгаараа сэтгэл­гээний бүтээлд хамтарч ажиллая гэж энэ залуусыг урьсан юм.

-Айн Рэндийн зо­хиолуудын өрнөл тун сонир­хол­­той боловч нийгмийн массад зориулагдаагүй байдаг?
-Тийм ээ. Би энэ жүжгээр “Бид үнэнд хэр ойр байдаг юм бол” гэдэг асуултыг хөндөж байгаа юм. “Хамгийн гол нь сэт­гэлээ чагна” гэсэн санааг ч дэвшүүлсэн. Айн Рэнд “Төгс” жүжгээрээ “Хүн эхээс төрсөн цагаасаа эхлэн өөрөөсөө ямх ямхаар урвасаар байдаг. Яг л цоорхой халаасаар задгай мөнгө цувран унах мэт өөрийгөө эмтэлсээр байдаг. Төгс төгөлдөр хүний шинж бол өөрөөсөө урвадаггүй байх явдал юм” гэж хэлсэн. Энэ бол түүний жинхэнэ үзэл бодол.

-Та ер нь хэнд зориулж жүжиг тавьдаг юм бэ?
-Би ямар нэгэн цаг хугацаа эсвэл улстөрийн ашиг сонирхолд зориулж жүжиг тавьдаггүй. Сэтгэл зүрхийнхээ дуудлагаар л амьдардаг хүн. Энэ хэмнэл, итгэл үнэмшил, амьдралд хандах хандлага маань л Айн Рэндийн жүжгийг тавих сэдэл болдог.
Д.Урианхай гуайн шүлэг, найргийг тайзан дээр амилуулсан жүжигчин байх­гүй.
Би түүний бүх номыг уншсан. Тайзан дээр амилуулах гэхээр ойр дот­ныхон маань “Хүмүүс ойлгох­гүй шүү дээ” гэдэг. Тэгэхээр нь миний ааш хөдөлчихдөг. Хожим тайзнаа амилуулахад бүгд уулга алдаж байсан.
Би нийгмийн масс, сүргийн бүтцэд зориулж юм хийгээд байвал өөрөө мөхнө шүү дээ. Харин сүргийн массаас нэг ч гэсэн хүнийг суга татаж гаргаж ирвэл сайн. Хэдий хүртэл нохойн амьдралаар амьдрах юм бэ. Хүн юм бол хүний амьдралаар л амьдрах хэрэгтэй.
Либертари үзлийг Мон­голын хүн амын цөөхөн хувь нь л хүлээн зөвшөөрнө. Гэхдээ энэ үзэл бодолтой санал нийлдэг, бие дааж амьд­рах хүсэлтэй, хэн нэгний халаасанд орох дургүй залуус олон бий. Хүн боловсролтой байж болно. Гэхдээ өөрийнхөөрөө байж чадахгүй бол түүн шиг эмгэнэл үгүй. Өндөр боловсролтой, олон гадаад хэл мэддэг, зөндөө ном уншсан, мэдлэгтэй ч өөрийнхөөрөө байж чаддаггүй хүн олон. Тэд уншсан номынхоо юм уу, эсвэл ажлынхаа газрын хэн нэгний боол болчихсон байдаг нь даанч өрөвдмөөр.

-Айн Рэндийн санаа таны баримталдаг зарчим, ертөнцийг үзэх үзэлтэй яг тохирдог юм аа даа?
-Би “Өөр хэний ч биш, зөвхөн өөрийнхөө л боол бай. Эзэн байвал зөвхөн өөрийнхөө л эзэн бай. Хэнийг ч бүү боолчил, мөн хэнд ч бүү боолчлогд. Хэнийг ч бүү эзэгнэ, мөн хэнд ч бүү эзлүүл” гэдэг зарчим баримталдаг.
Би эрх чөлөөтэй байхыг хүс­сэнийхээ хэрээр үргэлж эрх чөлөөтэй байдаг. Со­циализмын үед эрх чөлөөтэй байх хүслийг минь боомилж байсан ч гэсэн би эрх чөлөөтэй л байсан. Би тэр аргамжаанаас тасрах ёстой байсан. Тиймээс ч 1990 онд аргамжаагаа тас цохисон. Монгол Улсад хөгжиж байгаа ардчилал, эрх чөлөөг би хэзээ ч чамладаггүй. Өнгөрсөн хугацаанд бид их ололт олсон. Тэгсэн атлаа одоо ухарч байна. Монгол Улс 23 жилийн турш хөгжих, ухрах хоёрыг зэрэгцүүлж явлаа. Харамсалтай нь, сүүлийн үед ухрах нь давамгайлж байна.
Бэлэн юман дээр уначих санаатай, хүнээр хөтлүүлж байж л юм хийдэг, хүний шүдээр зажлуулж байж л хоолоо идэх санаатай улс­төр­чид Монголын төрд гар­­чихаж. Ард түмнийхээ ядуугийн зовлон дээр дөрөөлөөд, дарангуйлал тог­тоох хандлага давамгайлж байна.
Би энэ жүжгийг огт санамсаргүй тавиагүй. Үнэхээр бухимдмаар зүйл олон байна. Гэхдээ цаг үеийн захиалга гэж хэлж болохгүй. Бидний сэтгэл зүрхний дуудлага л гэмээр байна.

-Айн Рэндийн жүж­гүүдийг Монголд тавьж байгаа нь сайшаалтай ч хүс­сэн хүн бүр үзэж чадахгүй бай­на. Өөрөөр хэл­бэл, жүжгийн тасалбар хэтэр­хий үнэтэй байна. Хүлээн зөвшөөрөхгүй, ойлгохгүй ч гэсэн шинэлэг зүйл үзэхийг хүсч байгаа хүн олон шүү дээ?
-Ийм жүжгээр Монголд л лав ашиг олно гэж байхгүй. Гэхдээ нэг их алдаг­дал гараагүй. Яг энэ үзлээр өөрийгөө үргэлж өн­дөрт өргөж, тэтгэж явдаг залуус ивээн тэтгэж байгаа. Ийм л хүмүүс үзэл бодлоо хамгаалахын тулд хөрөнгө оруулалт хийж байна шүү дээ. Ивээн тэтгэж байгаа хүмүүсийг би хохироож болохгүй биз дээ. Үзэл бодол, санаанд нь нэрэм болдоггүй юм гэхэд гай болохгүй, урам дэм өгч явах хэрэгтэй. Оюун санаа, сэтгэлгээнд тэсрэлт хийж байгаа нь л энэ жүжгийн хамгийн том ашиг ололт.
Харин хүссэн хүн бүр үзэж чадахгүй байна гэдэгтэй санал нийлэхгүй. Учир нь, “Сайтар эргэцүүл”, “Төгс” жүжгүүдийг дараа нь телевизүүдээр гаргасан. DVD ч болгосон. Энэ жүжгийг маань NTV телевизээр шууд дамжуулна. Жүжгийг орон даяар шууд дамжуулж байгаагаараа Монголд анхдагч гэж бодож байна. Бүх телевизтэй яриад зэрэг дамжуулж болно. Хүмүүсийн сонголтыг хүндэтгээд тийм алхам хийсэнгүй. “UBS” телевиз ч бас жүжгийн давталтыг дамжуулна. Тиймээс энэ жүжгийг нэг хэсэг хүн биш нэлээд олон хүн үзэж чадна. Бас удахгүй DVD болгож гарна.

-Дараагийн тайзны бүтээл тань ч бас Айн Рэн­дийнх үү?
-Тийм ээ. Таван эмэгтэйн тухай жүжиг байгаа. Талх барьдаг ч талхаа хүнд өгдөггүй нэг эмэгтэй бий. Хүн түүний барьсан талхыг идэх гэхээр “Яагаад миний хийсэн талхнаас идэх гээд байгаа юм бэ. Чи өөрөө яагаад талхаа барьдаггүй юм бэ” гэдэг. Энэ мэт таван өөр амьдрал, ааш араншин, үзэл бодолтой таван эмэгтэйн тухай өгүүлэх юм.

-Жүжигчдээ сонгосон уу?
-Аль хэдийнэ сэтгэл дотроо харчихсан. Улсын драмын эрдмийн театрын жү­жигчин Б.Эрдэнэцэцэг, “ТВ коктейл”-ийн Н.Цэнд-Аюуш гээд сайн жүжигчид бий.

-Дууны уран бүтээл тань орхигдоод байна уу даа?
-Үгүй шүү. Хоёрдугаар сарын 8, 9-нд долоон хамт­лагийг нэгтгэсэн томоохон тог­лолт хийхээр төлөвлөж бай­гаа. Өнгөрсөн жилийн тог­лолтод оролцсон таван хамт­лаг дээр “Тэнгэр аял­гуу”, “Бөртэ” хамтлаг нэмэг­дэнэ. Хүүхдүүддээ ажлын чиглэлийг нь өгчих­сөн, тэд маань бэлтгэлээ базааж яваа.

-Хоёулаа одоо уран бүтээлээс арай өөр зүйл яръя. Аливаа хүн итгэл үнэмш­лээ бурхнаар илэр­хийлдэг. Таны бурхан юу вэ?
-Миний шүтдэг ганцхан бурхан бол ээж. Бусад бурх­дыг анзаарч, хүндэтгэдэг ч шүтэж залбирдаггүй.
Би ээж, эмээ хоёртоо хүн хүнээс илүү хайртай. Эмээгийнхээ сүү гардаггүй хөхийг л харж “Ганц хөхчихье, тэгэх үү” гэж гуйж, хүн болсон хүн шүү дээ, би. Нөгөө талаар би өвөө, эмээ хоёр дээрээ өссөнөөрөө их оножээ. Хүний ухаан, мэдлэг, мэдрэмж, ижий, аав хоёрын олдсон заяанаас жаахан өгөөж, байгалиас заяагдмал юм байсныг эмээ, өвөө хоёр маань баяжуулж өгсөн. Тиймээс ч тэр хоёртоо эгэлгүй их хайртай. Үүрд тэдэнтэйгээ л хамт байх юм шиг боддог байлаа. Харин аавыгаа бурхан болсны дараа “Амьд бүхэн үхдэг юм байна” гэдгийг ойлгосон доо. Аавын малгай, хөлсний үнэр бусдынхаас их онцгой. Тамхины бохь нь хүртэл онцгой үнэртдэг байлаа.

-Аав, ээж гээд ярихаар л нутаг нүдэнд харагддаг даа?
-Тэгэлгүй яах вэ. Би нутаг амьтай хүн. Жил бүр Товгорын бууцандаа очиж хөрвөөнө. Надад нэг сонин араншин байдаг юм. Нутагтаа очихоор багадаа морь унаад давхиж явсан толгодуудаараа заавал явна. Болж өгвөл ганцаараа явах дуртай. Гэвч би хэзээ ч нутгархдаггүй. Хэт нутгархах үзэл хамгаас хортой. Цөөхөн монгол битгий хэл хүн төрөлхтөнд хортой.
Би орон нутгийнхаа бай­галийн гоо үзэсгэлэнгээр цаг үргэлж бахархдаг. Энэ бол бидний эргэн тойр­ны хүмүүсийн шуналд зориу­лагд­сан зүйл биш. Намайг амьд байлгах гэж энэ дэлхий оршиж байгаа юм. Миний амьсгалаар байгаль дэлхий эргээд амилдаг гэдгийг би мэдэрдэг. Тиймээс л би хэтэрхий нутаг амьтай.

-Хамгийн хайртай зүйл чинь ээж, эмээ. Харин дараагийнх нь нутаг уу?
-Хамгийн түрүүнд би өөрийгөө хайрладаг. Ингэж л бусдыг хайрладаг юм. Зарим хүн “Би чамайг их хүндэлж, хайрладаг” гэдэг. Өөрийгөө таньж мэдээгүй хүн бусдыг хайрлана гэдэг худлаа.

-Тэгвэл аливаа юмны үнэ цэн чухам юунд оршдог юм бол?
-Бид Монголын хөгжлийн үнэ цэнийг гэр бүлийн үнэ цэн гэж ойлгох ёстой. Гэр бүл доторх хайр энэрэл хүүхдэд нөлөөлнө. Монголчууд гэр бүлийн үнэ цэнийг дээдлэх ёстой. Эхнэрээ хайрлаж чадахгүй, эхнэртээ гар хүрдэг хүмүүс яаж төр барьж, яаж төвхнүүлэх юм бэ.
Залуустай таараад үерхдэг охин, залууг нь асуухаар “сольчихсон” гэдэг. 38-аас дээш насны хүмүүстэй уулзаад “Гэр бүл сайн уу” гэхээр “салчихсан” гэнэ. Хүнээс юм ч асууж болохоо больчихож. “Сольчихсон, салчихсан” гэдэг чинь бахархаад байх зүйл биш шүү дээ.

-Та өөрөө ингэхэд гэр бүлийнхээ үнэ цэнийг хэр­хэн хадгалж, хамгаалдаг вэ?
-Чадлынхаа хэрээр хайр­лаж, хамгаалдаг. Цаг үргэлж өмгөөлж, хамгаалах ёс­той зүйл маань миний гэр бүл шүү дээ.
Би 28-тай хөгшин цэрэг албанд явсан. Ханийнхаа ачаар албаны хугацаанд дандаа л гэрийн хоол, цай идсэн дээ. Цэргүүд жагсаад гүйж явахад гэргий маань цай, ундаа бариад дагаад л гүйдэг байлаа. Дарга нар “Хүүе, охион. Чи яваад өгөөч. Цэргүүдийн анхаарал сарниад байна шүү дээ” гэж учирладагсан. Миний хань шиг хүн ховор шүү.

Ц.Баттуяа 

Өглөөний сонин

Д.Сосорбарам: "Хэрвээ би Чингис хаанд тоглохгүй бол амьд явж чадахгүй байх гэж бодох үе надад байсан."

-Саяхан таныг Ардчилсан намын байранд “Эрх чөлөөний үнэ цэнэ” сэдвээр лекц уншаад явж байхыг тань харлаа. Хэдийнээс лекц уншдаг болсон юм бэ? Эсвэл улс төрд ойртож, сонгуульд нэр дэвших гэж байгаа юм уу?

-Үгүй ээ, үгүй. Улс төрд ойртоод, холдоод байгаа юм байхгүй. Зүгээр янз бүрийн сэдвээр, Догшин хутагт Равжаагийн бүтээл, тэр хүний ааш араншин ч юм уу, Чингис хааны сургаалиудыг задалж хүмүүстэй хуваалцах, амьдралын ороо бусгаа явдалд бодитойгоор хандах, зөв голдрилд орж зөв тогтох тийм үүр уурхай их нээгдэж байгаасай гэсэндээ иймэрхүү яриаг хааяа хүмүүсийн урилгаар хийдэг юм. Түүнээс биш өөрөө гүйж очоод “Би ийм, тийм юм ярья” гээд явдаггүй. Монголын илтгэгчдийн холбоо гэж байдаг юм билээ, н.Гэрэл гэж хүн удирддаг. Сосорбарам гэдэг хүнийхээ хувьд хүмүүст юм ойлгуулж, хүмүүсийг жаахан гэгээн бодолтой болоход нь зөв нөлөө үзүүлэх боломжтой гэж харсан юм уу, намайг гишүүн болгосон л доо. Гэхдээ тэр байгууллагын гишүүн гэдэг үүднээсээ ч биш. Ер нь өөртөө олж авсан мэдээлэл, бага сага ч гэсэн мэдлэгээ хүмүүстэй хуваалцах бодол өвөрлөж явдаг, хүмүүс ч гэсэн үүнийг сонирхдог учраас тийм яриа хийдэг юм. “Эрх чөлөөний үнэ цэнэ”-ийг Сосорбарам гэдэг хүн яаж ойлгодог юм бэ гэдгийгээ залуустай хуваалцаач ээ гэж хуульч Тэмүүжин гэдэг залуу урьсан юм. Тэгээд л ярьсан хэрэг.

-Та лекц уншихдаа тоглолтонд орж байгаа юм шиг бэлтгэдэг үү, улс төрчдөөс илүү гоё ярьж байна лээ шүү дээ?

-Хэ хэ. Тэр хүмүүсийн хүссэн сэдвийн дагуу тодорхой томьёолол авна л даа. Тодорхой хэмжээгээр бэлтгэлгүй яах вэ. Улс төр сонирхдог, тэр талын хоббитой учраас нэлээд ном зохиол сөхөж харсан байсан. Түүний өгөөж хүн амьтантай уулзахад нөлөө болдог юм аа.

-Уран илтгэхийг урлаг ч гэж үздэг. Гэхдээ тэр ажлыг та жүжигчнийхээ үүднээс хийдэг юм уу, эсвэл зүгээр л таны дотроос гардаг уу?

-Ерөөсөө амьдралын утга учир зөв ойлголцол шүү дээ. Тэгж байж л улс орны хөгжил ярина уу гэхээс мянга улс төр, эдийн засаг, үзэл бодлын талцал яриад нэмэргүй л дээ. Хувь хүмүүсийн эрх үүрэг, хариуцлага л өндөр байвал улс орон хөгжинө. Тэгэхээр хувь хүн би ямар байх ёстой вэ. Энэ ертөнцөд танигдаагүй, нээгдээгүй их олон зүйл байна. Хүний оюун санаа бол дуусашгүй баялаг. Эрдмийн бяд гэдэг нэг алтны уурхайг ашиглаад, газрыг нь эргүүлээд дуусгахтай адилгүй. Түүнийг л хүмүүстэй хуваалцаж явах юмсан гэдэг хувь хүний бодол юм. Тэрнээс биш жүжигчнийхээ чадвараар далимдуулаад байгаа юм биш. Өөрийнхөө дотоод чанарыг л хүмүүстэй хуваалцаж байгаа хэлбэр. Бидний өнөөдрийн ядуу байгаагийн учир мэдлэг байхгүй, хүн нь хүн болж чадаагүй, түүн дээрээ энэ ороо бусгаа орчлонгийн жам жаягийг зөвхөн өнөөдрөөрөө төсөөлөөд байгаа. Ийм богинохон бодлуудыг задалж, холын ухаантай байх харааг нь нээх юмсан гэсэндээ л. Янз бүрийн сэдвээр ярьдаг л даа. Заримдаа өөрийгөө чамлах чамлалт надад байдаг учраас нэлээд мэдэцтэй, бодитой байж байж ярих ёстой. Хий хоосон мөрөөдөл биш, бодитой хандах хандлага хэрэгтэй.

-Яагаад чамлах гэж? Та чинь дуулдаг, шүлэглэдэг, жүжиглэдэг, бас лекц хүртэл уншдаг нэг хүний хувьд хэтэрхий олон авьяастай хүн шүү дээ?

-Хүнд чинь андуурдаг нэг аюул байна аа. Өөрийгөө юм мэддэг, чаддаг, авьяастай гэж боддог андуурлууд бас их байх юм. Биеэ тоохоос илүү. Өөрийгөө тоох тоолт бол хүнд заавал байх ёстой. Чаддаг юмаа чаддаг, мэддэг юмаа мэддэг, хийдэг юмаа хийсэн шиг хийдэг гэж өөрийгөө тоох, өөртөө итгэх итгэл, мэдрэмж, тухайн нийгмийнхээ хаахна явна гэдгээ олоод харчихсан хүмүүс бий. Гэтэл тийм биш атлаа түүнээс давсан авир гаргадаг андуурлын өвчин бас байна. Тийм ч учраас бусдаас ялгарах гэж нэг сэнтий зайдлаад, тэр сэнтийгээрээ далимдуулж хувийн амьдралаа дээшлүүлдэг, тэр зорилго нь хэвийн, амьдрах гэж ядаж байгаа хүмүүсийн амьдралд гай тарьж байна.

-Төрийг, улстөрчдийг хэлээд байна уу?

-Ер нь манайхан нэлэнхүйдээ тийм болчихож. Зөвхөн улстөрчид рүү хандсангүй л дээ. Сэнтий гэхээр л УИХ-ын гишүүний суудал гэж андуурч болохгүй. Байгуулага бүрт, хороо, дүүрэг, баг дээр хүртэл хөөрхөн хөөрхөн сэнтийнүүд байна. Тэр сэнтий болгонд нөгөө андуурлууд чинь аалзны тор шиг тогтчихож. Энэ андуурлыг яаж өөрчлөх вэ гэвэл хувь хүн болгон өөрийнхөө хариуцлагыг ухамсарлаж, эрх чөлөөнийхөө үнэ цэнийг мэдэрсэн л байх ёстой. Тэр олон хувь хүмүүсийн тал талаасаа нийлсэн уулзвар нь энэ сэнтийний өвчинг задалж хаях учиртай.

-Таны тоглолт болгоныг шахуу үздэг л дээ. Тайзан дээр их эмоцитой, дуулах тань хүртэл жүжиг шиг л байдаг шүү дээ. Ингэхийн тулд толинд хараад давтах ч юм уу, их бэлтгэл шаарддаг уу?

-Үгүй, үгүй. Жүжигчид толинд хараад бэлтгэдэг л юм гэнэ лээ, надад тийм юм байхгүй. Энэ чинь мэдрэмжийн асуудал шүү дээ. Дотоод ертөнц, дотоод уурхай, дотоод шаталтын хөдөлгүүрийн хурдтай холбоотой асуудал. Дуу ч бай, шүлэг ч бай, жүжиг ч бай бүгдийг өөрийн сэтгэлээр, биеийнхээ эс болгоноор урсгаж л хүргэхгүй, тэгж өөрөө тайзан дээр амьдрахгүй юм бол хүн юм үзсэн болохгүй. Надтай хамт амьдарч, надтай хамт шаналж, надтай хамт задарч, надтай хамт онгирч байж хүн юм үзсэн болохоос биш театрт ороод зүгээр нэг хуурамч, хоосон, дотоод хөдөлгүүр нь ажилладаггүй гөлгөр ертөнцийг үзээд хүн оюуны авшиг авахгүй. Урлагийн таашаалыг мэдрэхгүй. Энэ бол миний хувийн ажиллагаа. Тэрнээс биш жүжигчин болгон өөрийн гольдролтой. Толинд хараад давтдаг л гэсэн, зарим нь хүн, амьтныг дуурайж байж дүрээ бүтээдэг л гэсэн. Арга барил янз янз. Зүгээр үнэн үү үнэн, зөв үү зөв, сонин уу сонин л байх ёстой. Элдэв чимэг нэмрийн хэрэггүй.

-2000 онд Б.Дэлгэрмаа дарга таныг сонгуульд нэр дэвшээч гэсэн юм уу даа. Яагаад зөвшөөрөөгүй юм бэ?

-МҮАН гэж байхад Б.Дэлгэрмаа дарга намайг намдаа элс ээ, өөрийнхөө байгуулсан улбааг өмгөөлж байгаач ээ гээд намд элсүүлж байсан. Тэгээд АХЭ тарчихсан байж байгаад эргээд нэг нам болж нийлэхэд нь би намаас гарсан. Одоо бол намын гишүүн. Ардчилсан намд элсээд нэг жил ч болоогүй л байна. Элссэнд бас учир жанцан бий. Энэ Монголын ардчиллын үнэ цэнээр, монгол хүний жам ёсны эрх чөлөө, амьдрах замд садаа болж байгаа улстөрчдийн бусармаг ажиллагаанд дүгнэлт хийгээд, энэ тогтворгүй бусармаг, урвадаг шарвадаг байдал, Монголын оршин тогтнох үндсийн үндсээр тоглож байгаа тэр хүмүүсийг хараад би намд элссэн юм. Нэр дэвших үү, тийм боломж байна гэдэг санааг тэр үед Б.Дэлгэрмаа дарга надад өгч байсан юм. Би татгалзсан. 2008 онд ч, цаашдаа ч би нэр дэвшихгүй.

-Яагаад? Яруу найрагч, хөгжмийн зохиолч, бөх гээд манай УИХ-д сонгогдоогүй мэргэжилтэн цөөн шүү дээ?

-Монголд эрх чөлөө, ардчилал, ардчиллын үнэ цэнэ хүмүүсийн амьдралын баталгаа байх ёстой гэдгийг олж хараад, анхны хувьсгалын гал голомтыг бадрааж, Ардчилсан намыг суурийг тавилцчихаад би улс төрд орьё гэж бодоогүй байхад өөр хүмүүс гараад байхаар нь би хөх инээд хүрээд суудаг. Бас л андуурал явагдаад байгаа юм. Улс төрд чинь хуулийн дарангуйлал, төрийн дарангуйллын эсрэг, жандарм загнасан цагдаа нарын эсрэг, жинхэнэ хүмүүсийн амьдрах боломжийг нээхийн төлөө явдаг хүмүүс орж хууль тогтооно уу болохоос биш зүгээр нэг барилддаг, дуулдаг хүмүүс очоод суучихдаггүй юм. Яах вэ дээ. Улстөрийн хүчнүүд нь сайн бойжиж чадаагүй, боловсон хүчнээр дутмаг байгаа болохоор нөгөө нэр алдартай хүнээр, жалга довны үзэл давамгайлсан энэ үед хоосон домог болсон хүмүүсээр бамбай хийж сонгуульд орж байна л даа. Энэ чинь улс орныг сүйрүүлж байгаа юм. Нөгөө талаар нөгөө улс орон даяараа нэртэй цуутай хүмүүсийг өөрийг нь бүр орвонгоор нь устгаж байгаа хэрэг шүү дээ. Тэгж устгагдаж байгаагаа мэдэхгүй миний хайртай, Монголын хайртай хүмүүс тэнд очоод өөрийгөө булшлуулаад сууж байж болохгүй л дээ. Би тэр УИХ-ын гишүүн болох юм бол ний нуугүй хэлэхэд тэнд сууж байгаа сэнтийний донтой нөхдүүд лав л тайван байж чадахгүй. Яагаад гэвэл би тэдний хийж байгаа бусармаг бүхэнтэй эвлэрч чадахгүй. Задална, онгично. Бодоод байхад Сосорбарам УИХ-д нэр дэвшээд өвчигнөж явахын оронд “Хөөе ээ, сонгосон хүмүүсээ дараа нь муу хэлээд, харааж зүхээд байхын оронд би чинь хэнийг сонгочихов оо, ямар алуурчин, луйварчин дээрэмчинг толгой дээрээ залчихав аа гэдгээ олж хар, дахиж алдахгүй шүү” гэдэг дүгнэлтийг хүмүүст өгч, хүмүүстэйгээ ойр явъя гэж бодоод их хурал энэ тэр рүү явдаггүй юм. Тийм ч учраас иймэрхүү яриа хөөрөө хийж явдаг.

-Дээр нь та 2004 онд МАХН-ын гишүүн 20, 40 саяыг амлаад байхад яваагүй гэсэн. Тийм баян хүн үү, эсвэл хэтэрхий улстөржсөн нөхөр үү? Урлагийнханд бол сонгууль гэдэг бизнес, дөрвөн жилийнхээ “идэш”-ийг бэлтгэдэг ганц алтан боломж байдаг шүү дээ?

-Надад мөнгөнөөс үнэ цэнэтэй юм байна. Миний үзэл бодлыг, эрх чөлөөг манлайдаа тавьсан тэр зорилгыг, хүн өмчийнхөө эзэн баталгааг би болгох гэсэн тэр тэмцэл, сонголтыг нь би хэдэн төгрөгөөр худалдах дургүй. Худалдах ч үгүй. Хэдэн сая доллартай ч байсан, хэнбугай ч миний үзэл бодлыг худалдаж авч чадахгүй. Зүгээр МАХН-аас нэр дэвшиж байсан хэд хэдэн хүн сурталчилгаанд яваад өгөөч гэсэн. Харин ч надад бага амласан байна лээ шүү дээ, 20, 22 сая гэдэг чинь. МАХН-ын нөхдүүд чинь тэр дуучид муучдыг доод тал нь 40, дээд тал нь 80 саяар үнэлсэн гэсэн шүү дээ.

-Т.Ариунаа 45 сая хүрсэн гэсэн, хэн 80 сая хүрсэн юм бэ?

-Тийм гэсэн, нөгөөх нь хэн ч билээ мэдэхгүй ээ.

-Рок попынхноос уу?

-Нийтийн дууныхан.

-Аа. Жавхлан биз дээ?

-Тийм байх. Үнэн цуу байдаг юм уу, худлаа цуу юм уу мэдэхгүй л дээ. Гэхдээ багцааг нь хараад байхад манай уран бүтээлчид чинь сонгуулийн дараа занзайгаад явчихдаг юм. Их занзайна шүү.

-Ааш зан нь өөрчлөгдөх юм уу?

-Өөрчлөгдөнө өө./инээгээд/ Би 2004 оны сонгуульд нэг л хүнийг дэмжиж явсан. Тэр нь Э.Бат-Үүл. М.Сономпил явж өгөөч гэсэн, явж өгсөөн. Тойрог нь Э.Бат-Үүлтэй ойрхон, Хөтөл, Дархан гээд явчихдаг болохоор. Э.Бат-Үүлийг бол би насаараа дэмжсэн хүн. Бид хоёр өөр өөрийнхөө үнэ цэнийг мэднэ шүү дээ. Нөгөөх маань муу “Со”-гоо юу гэж үнэ төлбөргүй ашиглах вэ гэнэ, би нөгөөхдөө үнэрхэхгүй. Лав л 20 саяыг өгөөдөх гэхгүй шүү дээ. Тийм биз. Бат-Үүл бас намайг үнэлэхгүй байхгүй. Энэ чинь л яг шударга зарчим шүү дээ. Бат-Үүлээс өөр хүнд бол би том үнэ хэлнэ шүү дээ. Нэг талдаа явах дургүйгээ харуулж, нөгөө талаас бас өөрийгөө үнэтэй хүн гэдгээ харуулна. Бат-Үүлийн Монголын ардчилалд оруулсан хувь нэмэр бол тэрнээс үнэтэй учраас би байнга явж өгдөг. Одоо ч мөн явна. Бат-Үүл, Ц.Элбэгдорж бид гурав сална сарнина гэдэг түүхэнд байхаасаа өнгөрсөн зүйл.

-Лекц уншихдаа дандаа л дэлхийн суутнуудын номуудаас иш татаад байсан. Тэр их номыг хэдий завандаа уншдаг юм бэ? Том номын сантай биз?

-Цаг гарах л юм бол ном хардаг. Хүн номын сантай байж болно, хүнд үзүүлэх гэж номын сантай байж болохгүй. Тэр ном дотор байгаа номын авшигийг хүнд хүргэх ёстой. Тийм учраас би зүгээр цуглуулах гэж номыг цуглуулдаггүй. Үр хүүхдүүддээ оюуны өв үлдээх алсын бодлоор цуглуулсан хэдэн ном бас бий л дээ. Англи, япон хэл дээр ч, бусад хэл дээр ч. Өөрийнхөө хэмжээнд бас ганц хоёр ном харна. Харин манай Баабарын орчуулсан, Х.Тэмүүжингийн орчуулсан орчуулгын хэдэн ном бий. Сэтгэлзүй, психотраныг би бас их сонирхдог. Ид шид, орон зай, хутагт хувилгаадуудын тухай. Америкийн, дэлхийн сод хүмүүс, Нобелийн шагналтнуудын бүтээлүүд бий. Бүхэл бүтэн ном уншихад хүний толгойд их цөөхөн юм үлддэг юм билээ. Номын нэлээд хоббитой. Шекспирын номын иж бүрэн цуглуулга, бүх бүтээлүүдээр нь “ВВС”-гийн жүжигчдийн хийсэн DVD цуглуулга Монголд надаас өөр хүнд байхгүй байх аа, англи хэл дээрээ.

-Яагаад Р.Чойномынхоос өөр шүлэг уншдаггүй юм бэ?

-Үзэл бодол таардаггүй. Равжаа хутагт, Р.Чойномын шүлгүүд их зөв амт амтагдсан, үзэл бодол, санаа нэг цэг дээр очиход их дөт. М.Цэдэндорж гуайг их уншина.

-Б.Баабараас нэг ном авчихаад хоёр хоног хаалгаа түгжээд уншсан гэсэн. Та хоёр яагаад тийм их найз юм бэ, шал өөр улсууд харагддаг шүү дээ?

-Баабар бол 20 дугаар зууны төгсгөл, 21 дүгээр зууны эхлэл үеийн Монголд үзэгдэл болсон хүн гэж хүндэтгэж, үнэлдэг. 20 дугаар зуунд Бямбын Ренчин гэж мундаг хүн байлаа. 21 дүгээр зуунд Баабар юм. Яг суурин англи хэлнээс нь монгол руу орчуулдаг, тэгээд тэр улс төр, эдийн засгийн том номуудыг орчуулна гэдэг чинь. Шинжлэх ухааны доктор шүү дээ. Баабарын энэ их хүчтэй оюун санааг цэнэглэж, тос нэмж байдаг хүн нь түүний эхнэр Д.Амараа гэж хүн байгаа. “Хувь заяагаа сонгох” нь номыг цуг орчуулсан. Зан характерийн хувьд ч гэсэн бид хоёр жинхэнэ нийлнэ шүү дээ.

-Их муухай, хүн тогтохын аргагүй хорон үгтэй шүү дээ?

-Үнэн үг хүнд муухай сонсогддог юм. Би ч өөрөө бас нэг тийм үгтэй л дээ. Түүгээрээ нийлдэг биз.

-Тэгээд бас сонгуульд азгүй?

-Азгүй биш юм аа. Монголын ард түмний оюун санааны хэмжүүр л болж байгаа юм. Ямар ард түмэн байна, тийм төр байна гэж Достоевский хэлсэн. Монголчууд сонголтоо хийхдээ алддаг, андуурдаг явдал бий гэж би түрүүн хэлсэн шүү дээ. Одоо тэр андуурах алдах нь илааршиж байгаа байлгүй дээ.

-УБДС-ийн кинодрамын ангийг хамт төгссөн 27 хүнээс хоёрхон жүжигчин гарсан. Нэг нь Сүххуяг, нөгөө нь би гэж та хэлсэн. Яагаад?

-Яг жүжигчнийхээ ажлыг хийгээд хүмүүст хүрэхээр дүр бүтээсэн хүн гэвэл Ж.Сүххуягийг хэлнэ. Найруулагчийн ажил хийж яваа нэг хүн бий, Найдандорж. Дорвитой бүтээл хийснийг нь л хэлж байна шүү дээ. Би ангийнхныгаа буруутгаж байгаа юм биш. Урлаг гэдэг төрөлхийн байгалиасаа заяасан авьяасыг л өлгийдөж авдаг юм аа. Тийм юмгүй бол нулимаад хаядаг. Урлаг бол улс төрөөс хатуу.

-Та өөрөө жаахан сагсуу гэдгээ хэнээс ч нуудаггүй, байх ёстой зан, миний мөн чанар гэж үздэг. Харин ээж тань хааяа зэмлэхүү?

-Үгүй үгүй. Миний ээж чинь их бодь хүн шүү дээ. Тэгээд би эмээгийн хүүхэд л дээ. Тийм болохоор надад ээж маань юм хэлээд байхгүй. Намайг хүн болгосон хүн бол эмээ ээж. Эмээ маань их овсгоотой, уртын дуу сайхан дуулна, намайг үнэлнэ цэгнэнэ. “Амьтантай таарахгүй нэг л хүн гарах вий дээ миний хүү” гэдэг байсан юм. Эргээд бодоход миний амьдралд хандаж байгаа хандлага, зөрчлүүдээс л болсон юм байлгүй дээ.

-“Илүү сартай зун” кино таныг алдарт хүргэсэн эхний кино, Галаа гэж нэг гэнэy цайлган, жаахан сагсуудуу мөртлөө сайхан сэтгэлтэй залуу. Танай найруулагч хүртэл “Сосорбарамын хүн нь өөрөө яг Галаа байхгүй юу” гэж байсан. Гэтэл одоо та их өөрчлөгдөж, тэр үеийн Сосорбарамаас их юм үлдээгүй юм шиг. Зожигдуу ч юм уу?

-/Инээгээд/ Тэр суурь нь арилаагүй ээ хө. Суурь нь бол тэр хэвээрээ байгаа. Зүгээр хүн бойжно шүү дээ. Хүүхэд дандаа нусгай байхгүй биз дээ, хамраа цэвэрлэнэ. Тэрэнтэй адилхан хүн бойжно. Юм уншина, танина, мэдлэг мэдээлэлтэй болно. Галбадрах өдий насанд хүрээд энэ хэмжээнд юм үзээд ирэх юм бол яг л ийм байна. Ганцаардуу, гэртээ голцуу байвал юманд төвлөрөхөд амар байдаг юм л даа. Ажлынхаа өрөөнд. Тийшээгээ нэг орвол гарахгүй жаахан удна. Тийшээгээ орох гэж бас жаахан удна. Тийм л юм. Гарахаар л хэцүү байна даа. Б.Догмидын хэлдгээр “Шувуу хүртэл буруу дэвээд” байх шиг.

-Таныг Д.Нямгаваа найруулагчийн “Чингис” хаан кинонд тоглохоо больсноосоо болоод нэлээд сэтгэлээр унасан, бас ч үгүй нэлээд балгасан гэж сонссон?

-Тэр ч яах вэ, түр зуурын л юм болсон доо. Чингисийн дүрээс хасагдахаасаа өмнө би бас бодож байсан л даа, зөн совин ч байсан юм уу. Хэрвээ би Чингист тоглож чадахгүй бол амьд явж бараг чадах болов уу гэж. Яг цагаа тулахаар тийм биш байсан. Улам ч ирлэгдэж, улам ч хатуужсан. Чингис хааны амьдралын түүхийг, зөв буруу он саруудыг, аян дайн хийсэн тэр их аллага таллагуудыг, өөрийнх нь амьдрал, ертөнцийг таньсан сургаалиудыг нь уншаад ирэхээр, Чингис хааны дотоод ертөнц надад дүүрэн байгаа учраас санаа зоволтгүй байсан л даа.

-Чингист тоглохоо больсноо сонсонгуутаа та үсээ тайрсан шүү дээ. Яасан хурдан ургаа вэ?

-“Атга нөж”-д тоглох гэж ургуулсан юм аа. Жил гаруй ургуулсан.

-Тэрнээс хойш нэлээд олон Чингисийн тухай кино гарсан. Ц.Төмөрбаатар гуай нэгэнд нь тоглосон байна лээ. Танд урилга ирсэн үү?

-Ирсээн. Жигжидсүрэн багшийн “Усан дээрх гал” гэж нэг тууж байдаг юм. Чингис, Жамуха хоёрын идэр үеийг харуулсан. Түүгээрээ кино хийнэ, Чингист тоглооч гээд яриад л яваа. Аль дээр үеэс л “Би Чингис хаанаар кино хийвэл Сосорбарамыг л тоглуулна” гэж ярьж байсан л даа. Сосорбарамаар Чингисийг бүтээлгэх юмсан гэсэн олон хүн байдаг юм аа. УГЖ Дамчаа гуай, Жигжидсүрэнг гуай, Нямгаваа байна. Талийгаач Сорогдогийн Жаргалсайхан ч гэсэн намайг тоглуулья гэж нэлээд явсан л даа.

-“Чингис хааны нууц түүх” зохиолоороо юу?

-Тийм тийм. Одоо Эрдэнэбулган гуайн хийж байгаа зохиолоор. Дэлхийн хүн учраас Чингис хааны түүхээр олон хүн кино хийж байна. Чингис хаан ч олон хүн алсныхаа хэрээр олон хүнийг тэжээж байх шиг байна. Эрдэнэбулган гуайн энэ кино гайгүй сайн болчихоосой, хөрөнгө мөнгө нь гайгүй олдоод гайгүй жүжигчид орсон юм чинь тэр хэрээрээ гайгүй кино болчихоосой л гэж хүлээж байна. Японы Чингис гарсан гэсэн би үзээгүй, тааруухан болсон л гэж сонссон.

-Та хэдтэйдээ эхнэр авсан бэ?

-22-тойдоо. Кинодрамын ангийн оюутан байсан.

-Таныг ид нэрд гарч байх үед “Чамаас сайн жүжигчин байхгүй” гээд архи сөгнөөд гүйх ч хүн байсан, хайртай дуртай гэх хүүхнүүд ч байсан гэж сонссон. Харин та өөрөө эхнэрээсээ өөр эмэгтэй хүнд сэтгэл алдарч үзсэн үү? Хүний л ёс шүү дээ?

-Хүний ёс гэж юу байх вэ дээ. Хүсэл хязгааргүй, шунал хязгааргүй. Үүнийг чинь хумиж, хязгаарлаж байдаг зүйл бол ухааны чагтага. Сайхан зүйлд сэтгэл татагдана гэдэг чинь хүнд байтугай бурханд тохиолдох зүйл шүү дээ. Гэхдээ унаж тусаад дагаад явсан зүйл надад алга.

-УГЖ Цэрэнпагма гуайд таныг их сайн байсан, одоо хүртэл дэмжиж тусалж явдаг гэж хүмүүс ярьдаг юм билээ?

-Би Цэрэнпагма эгчийг авьяастайнх нь хувьд, бас хүнийх нь хувьд хүндэтгэдэг. Бид хоёр хамтран тоглогчид. Бие биендээ хичээл заагаагүй мөртлөө харилцан багш, шавь нар. Нөгөө талаас миний их хүндэлдэг эгч, надаас дөрөв эгч хүн шүү дээ. Ойрд бид холбоо бариагүй л байна. Нинжээ /эхнэр Нинжбадгар. сурв/ бид хоёр сүүлд нэг очихдоо дэлгүүрээс хамгийн гайгүй гэсэн нэг солонгос платье авч очсон юм. Их л баярлаж байсан. Охин нь холбоо барьдаг сан, ойрд холбоо бариагүй л байна. Дамчаа гуайнхаараа бас нэг очиж эргэнэ дээ.

-Циркийн нэг явдал мандаад, тэр үед л хүн алдахад ханиас өөр хэн ч хажууд байдаггүй юм билээ гэж та яриад байсан. Тэр юу болсон юм бэ?

-Б.Лхагвасүрэн гуай “Хүний давтамж” гэдэг шоу хийх гээд хэдэн жүжигчдийг урьж оролцуулсан, уригдсан хүмүүсийнх хагас нь очоогүй. Тэр өдрийн тоглолтон дээр үзэгчид бид нарын хооронд бага сага зөрчил гараад өнгөрсөн, одоо ч бараг эдгэж дээ. Согтуу хөлчүү гарлаа гэж хэл ам хийсэн юм.

-Таныг уу?

-Тийм. Уг нь миний зүрх жаахан муу байсан, яагаад тэгж харагдсан юм билээ. Тэгээд над руу дайрахаар нь би нүдэн дээр нь архи авчруулаад “Архи ууна гэж үүнийг хэлдэг юм” гээд уухгүй юу. Тэрнээс болоод эмнэлэгт хүргэгдэж, “шок”-нд орж бөөн юм болсон л доо. Ер нь бол хүнийг таних их олон зүйл надад тохиолдсон. Хүмүүс чинь их арчаагүй юм билээ. Машин тэрэг рүү ялгадсаа цацах, гэрийн үүдэнд өгөршсөн даавуу авчраад уячих гэх мэт элдвээр л аашилж байсан. Ганц тэр ч биш. Зоригийг алуулсны дараа бараг сар шахам надад их дарамт ирсэн. Гэхдээ миний зовлон миний л зовлон. Бусад руу зовлонгоо нялзайгаад байгаа хүнд би дургүй. Хүн өөрийнхөө мэдэх ёстойг, мэдэж чадах ёстойг чадаж явахгүй бол чамайг хэн ч хайрлахгүй гэдэг л бодол надад төрсөн. Яг нарийндаа хүнийг зүдэрч явахад үлддэг юм ганц хань л байдаг юм билээ.

-Ер нь яагаад клип гаргадаггүй юм бэ, дуугаа телевизээр явуулахгүй?

-Хүн болгоныг дуурайгаад байх шаардлагагүй биз дээ. Тэгээд дэлгэцийн, киноны жүжигчин хүн.


Ц.Булганзаяа /2007 оны 10 сарын 26/