Цахиагийн ЭЛБЭГДОРЖ: Би ажлаа л хийж яваа хүн

Манай энэ удаагийн “VIPerson” зочноор Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн ЭЛБЭГДОРЖ  уригдлаа. Бидний урилгыг хүлээж аван, чин сэтгэлээ дэлгэсэн эрхэм Ерөнхийлөгч танд баярлалаа.   

-НҮБ-ын Ерөнхий Асамблейн индэр дээрээс НҮБ шинэчлэгдэх ёстой гэж Монголын Ерөнхийлөгч  мэдэгдэл хийлээ. Бас л содон сонсогдож байна шүү.
-Яахав, НҮБ-д өөрчлөлт хийнэ гэдэг бол олон жил л яригдсан зүйл. Монгол Улс ч эхэлж хэлж байгаа юм биш. Олон жил хэлж ярьсан л сэдэв. Тэр байр сууринд л бид нэгдэж байгаа юм.

-Гэхдээ таны дараагийн буудлыг НҮБ гэж хардаг шинжээчид бий. Та хувь улстөрчийнхөө хувьд ийшээ чиглэж бодлого явуулдаг уу. Хувийн мөрөөдөл бий юу. Айлчлал энэ тэр сурвалжлаад явж байхад тэнд бол танд бас нэлээд дэмжлэг байдаг ?
-Ер нь НҮБ ч бай аливаа олон улсын байгууллагууд өөрийн гэсэн дотоод журамтай. Тийм учраас хүссэн бүхэн юм уу, мөрөөдөлтэй бүхэн очоод ажил хийчих тийм боломж  маш бага. Санхүүжилт, татвар, бүс, тив гээд олон зүйл бий. Нөгөө талаар бас тэнд очиж ажиллая, олон улсын хэмжээнд хийх боломжтой зүйлээ хийе гэсэн хүмүүс маш их байдаг байх. Миний хувьд тийм зүйл бодож суух нь цагийн гарз гэж би боддог.

-Нэг хүүгээ ч гэсэн тэнд аваачих юмсан гэж ард түмэн мөрөөдөж байх нь бол дэмий зүйл биш биз дээ?
-Зүгээр хувь хүний хувьд бол тэр тийм амар бүтдэг, мөрөөдсөний зоргоор биелчихдэг юм биш л гэж хэлж байгаа юм.  

-Таны мөрөөдөл бүхэн биелдэг болохоор асуусан юм.
-Тийм үү.

-Ойрхон болж өнгөрсөн том айлчлалууд, түүнийг дагасан дуулиан дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байлаа. Гадаад дотоодын хэвлэл мэдээллийн агентлагууд хангалттай мэдээллээ. Тийм болохоор нарийвчилж асуух зүйл надад бол алга. Гэхдээ, Ноён Ерөнхийлөгч өө, Монгол Улсыг төлөөлөн явуулж буй гадаад бодлого, дэлхийн дайдад тоглож буй таны тоглолт, хүчин зүйлсийг бид бахархан харж, талархан дэмжиж байна. Гадаад ертөнцөд дэрвэж байгаа Монгол тугны тухайд нүүр улайх юм алга. Танд уншигчдаа төлөөлж баяр хүргэх ёстой гэж бодож  байна.
-Баярлалаа. Гэхдээ би бол ажлаа л хийж байгаа хүн. Энэ ажлыг хий гэж ард түмэн надад итгэл өгсөн. Тэр даалгаварыг нь л биелүүлж яваа. Бид нар дор бүрнээ л ажлаа сайн хийж чадах юм бол Монгол Улс босно шүү дээ. Миний гадаад бодлого дээр барьж байгаа гол бодлого ерөөсөө Монголын жинг нэмэх юмсан гэсэн  зорилго. Олон улсын хэмжээнд ч, бүс нутгийн хэмжээнд ч, хоёр хөрштэйгөө ярьдаг энэ ярианы төвшинд ч. Монголын жин л нэмэгдээсэй. Энэ жинг нэмж үлдээх юмсан гэсэн чин хүсэл эрмэлзэл л надад байдаг. 

-Манай саяны айлчлалууд, хөршүүдтэйгээ хийсэн хэлэлцээрүүдийг тойрсон амтлаг яриа хөөрөө, дүгнэлтүүд сэтгэлд эерэг таашаал, итгэл найдвар төрүүлж байна. Гадна дотногүй таатай үгсийг нисгэж байх шиг. Та харин нэг л дуугүй байх чинь?  
-Ер нь хүмүүсийн хэлж байгааг сонсох хэрэгтэй. Одоо энэ айлчлал, энийг дагаж явж байгаа  зүйл бол сайн гэж улсууд үнэлж байна. Хамгийн гол болгоомжилж байгаа юм бол тохирсон ярьсан зүйлээ хийж чадахгүй, энэ дээр дараачийн залгаас нь байхгүй, тэгээд засаг төрийн байгууллагын дунд энэ ажил уначих вий гэж хүмүүс үнэхээр айж байгаа. Зөвхөн энэ ажил унах биш, хэрвээ тэр ажлууд явахгүй юм бол манай нэр хүнд хоёр хөршийнхөө дунд унах аюултай. Би хувьдаа энэ айлчлал, энэ бүхнийг тойрсон сайн магтаал, сайхан үгийг маш их болгоомжтой сонсох ёстой л гэж бодож байгаа. Тийм учраас бид энэ айлчлалуудын үр дүнг дагуулж хийх ажлаа онцгой анхаарч ярьж байгаа. Засгийн газар, албан тушаалтнууд, яам тамгын газрууд ярьсан тохирсон зүйл,  гэрээ хэлцэл бүх зүйлсийг ажил болгож, амьдрал дээр буулгах ёстой шүү дээ. Тэр ажлууд бол бужигнаж байх ёстой. Түүнийг л шаардаж, үүнийг ойлгож ажиллаасай. Амжилтай боллоо гэж баярлах биш, харин яаж энийг газар дээр нь буулгаж, хүн бүхний  амьдралд хүргэх вэ гэдэг дээр санаа зовох ёстой.

-Дараагийн зүйл би юу хэлэх гэж байна вэ гэхээр, гадаад бодлого дээр бол онц. Гол юм дотоодод байна. Гаднынхантай уулзаад байр суурийг нь тандаж байхад танай Монголын гол асуудал дотооддоо байна гэх юм. Дотоод асуудлуудаа одоо бид яах вэ. Энэ эдийн засгаа яах юм бэ. Бид шалан дороосоо хайруулсаар л байна. Хүйтэн байна. Гэр орноо бөөцийлж чадахгүй, тэнхээ тааруу байна.
-Бид жаахан өөдрөгөөр харах ёстой байх. Эдийн засгийн энэ хүндрэл бэрхшээл гэдэг бол өвчин биш. Энд эргэлт гарна. Ер нь яахав улсаа баллаж байгаа, эдийн засгаа нурааж байгаа юм ерөөсөө  улс төр нь л юм. Улсаа өргөж босгохын төлөө хийх ажлаа улс төр болгож баллаад байгаа юм л даа. Миний нэг хэлдэг үг бий шүү дээ. Монголд юм хийлгэх гэхээс хийлгэхгүй гэсэн хүч нь илүү гараад, бүтээнэ гэснээс бүтээлгэхгүй гэсэн хүч нь илүү гараад үнэхээр санаа зовоож байгаа. Нэгэнт нээлттэй нийгэм учраас энэ буруу байдлыг хүмүүс хараад, ийм хорлонтой зүйлсийг буруушаадаг, дэмждэггүй хандлага өсч байгааг бол би сайн зүйл л гэж харж байгаа. 

-Гаднын хөрөнгө оруулагчид гараад явчихсан. Ажил хийж байсан хүмүүс дүрвэж зугтсан. Ийм оронд хөрөнгө оруулж үйлээ үзэж байхаас залхсан. Манай энэ засаг толгойлж байгаа нөхөр болохоор би дуудаад аваад ирнэ л гэсэн. Ирж байгаа нь алга. Тэгээд яахав, эргээд л дотоодын хэдэн бизнесмэнүүдээ татвараар дарж, бүсийг нь чангалж байна. Хорих газрууд руу баялаг бүтээж явсан бизнесмэнүүдээ ачиж байна. Ардчилсан нам бол бас хүнлэг алхмуудыг хийдэг нам байсан. Энэ эдийн засгийн өршөөл гэдэг юмыг барьж аваад хийвэл яасан юм. Та бол цаазын ялыг халж том хөшөө босголоо. Одоо энийг аваад явах бодол байна уу?
-Өөрийн тань тавьж байгаа энэ асуулт дотор олон юм давхцаад байна л даа. 

-Нэг уулзсаных бүгдийг л асууж авах хүсэл байна шүү дээ, Ерөнхийлөгч өө?
-Эдийн засгийн Өршөөлийн хуулийн хувьд Засгийн газар санаачлаад оруулсан байгаа. Тэнд болохгүй ч юм байгаа байх. Болох ч зүйл бий байх. Энэ хуулийн хэлэлцүүлэг явагдаад, нийгмээрээ хэлэлцсэний дараа харъя л гэж бодож байна.  Эдийн засагт хамгийн гол шийдэх шаардлагатай, нэрийн хуудас болсон том асуудлаа Засгийн газар барьж аваад зоригтой хийх хэрэгтэй.

-Жишээлбэл?
-Жишээлбэл, боловсрол, эрүүл мэнд, соёл гээд бүхэл бүтэн нийгмийн асар том салбар байгаа юм. Энд ерөөсөө өөрчлөлтийн гэдэг юм уу, ялангуяа тэр хувийн санаачилгын ямар нэгэн үнэр ороогүй байгаа юм. Үүнийг оруулаад хийх юм бол Монголын эдийн засгийг нөгөө орон сууцыг хувьчилсан шиг, малыг малчдад өгсөн шиг тийм хэмжээнд идэвхжүүлэн босгож ирэх боломжтой.  Дээр нь санхүүгийн үйл ажиллагаа зөвхөн банкаар л дамжиж байна. Хөрөнгө мөнгө нь тэгж босч байна. Гэтэл мөнгө босгодог хоёр дахь зах зээл гэж байдаг шүү дээ. Энэ үйл ажиллагааг маш хурдтай идэвхжүүлэх ёстой. Олон улсын хэмжээнд нийцүүлэх ёстой. Энэ үйл ажиллагаа зогсоод л байна. Нийгмийн даатгалын сан гээд хэдэн их наяд төгрөгийн өртэй, гэхдээ тэр өрийг нь эргүүлээд боломж болгоод хувиргачих, эргүүлээд Монголын нийгэм эдийн засгийн амьдралыг маш хурдтайгаар хөдөлгөөд тэнд хамрагдаж байгаа хүн бүрт ашигтай байхаар шийдчих боломж  байгаа юм. Үүнийг барьж аваад л хийх хэрэгтэй. Нөгөө дэд бүцийн томоохон асуудлууд байна. Дамжин өнгөрөх тээвэр гээд бид хоёр хөрштэйгөө яриад шийдэж байхад л үүнийг дагуулаад л Засгийн газар асуудлыг маш хурдтай шийдэх хэрэгтэй.  Мөн өмч тойрсон асуудлуудаа шийдэж, үндэсний аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжсэн шиг дэмжих хэрэгтэй.

-Би танд эдийн засгаа яах вэ гэдэг асуулт тавилаа. Дотоодын зовлон ганц энэ биш. Одоо энэ хууль журмаа яах юм. Хууль зөрчих явдал хавтгайрчихлаа. Тунхаглал бол өөр хэрэг. Амьдралын борог хөрсөн дээр ард иргэд маань шүүхийн хараат байдал, авилга хээл хахуульд идэгдсэн, гэр бүлжсэн, ёс суртахууны гүн доройтолд орсон “хуучин” шүүхэд дарамтлуулж байна. 
-Хуулийн байгууллагын шинэчлэлийн ажлыг үргэлжлүүлж хийнэ. Энэ дээр тууштай ажиллана гэж бодож байгаа. Хуулийн байгууллагын шинэтгэл дөнгөж эхлэлийн  байдалтай байна. Хүнэр яривал манай хүүхэд дөнгөж л хөлд орж байна. Хуульчид, шүүгчдийнхээ барих хуулийг нь, ажлаа хийх хуулийг нь  гаргаж өгөөгүй байгаа юм. Энэ шинэчлэл орж ирээгүй байхад хуулийн байгууллагад шинэчлэл хийсэн гэж үзэх ямар ч бололцоо байхгүй. Би хуулийн байгууллагын дотроос ялангуяа шүүхийн байгууллага, манай  шүүгчдийн хувьд энэ шинэчлэлийг хамгийн их дэмжиж, идэвхтэй оролцож байгаа хүмүүс гэж үзэж байгаа.

-Дээд шүүхийн тухайд хачирхалтай дүгнэлтүүд олон ирэх юм. Шүүхийнхээ нэр хүндийг хамгаалж  гарах гээд өмнөх шатныхаа гаргасан шийдвэрүүдийг шууд л батлаад батлаад л явчихдаг.  Хүний хувь заяа шийдэж байгаа улсууд биз дээ. Таван шүүгч орж ирэхэд гурав нь эвшээж сууж байгаад л гарч байх жишээтэй. Яг бүгдээрээ хэргийг нь уншдаг ч үгүй. Энгийн ард түмний зүгээс ийм гомдол маш их ирж байна. Төр тэдэнд цалин пүнлүү, хангамж ямбыг нь хангалттай өгсөн гэж боддог. Яагаад тэд иргэдийн зовлонд ингэж хандаж байна вэ. Энэ ард түмэнд эргээд жаахан хайр өгч болохгүй юу?
-Ер нь шүүхийн өөрийнх нь онцлог гэж байгаа. Бусад мэргэжлээс өөр. Хуулийн дагуу шийдвэр гаргадаг. Аль нэг асуудлыг хуульд нийцүүлж зөв, буруу гэсэн шийдвэрийг гаргах ийм эрхтэй хүмүүс. Олон нийт ч хууль шүүхийнхнийг хүний зовлонд ойрхон бай гэж шахаж байгаа нь зөв.

-Тойргийн шүүх гэж нэг байгууллагыг хүмүүс их шүүмжлэх юм. Сумаасаа аймаг орох хүндрэлтэй байдаг хөдөөгийн иргэд асуудлаа шийдүүлэх гэж бүр хэдэн аймаг алгасч, аймаг дундын шүүх гэдэг рүү очдог болж байна. Очоод хэрэг нь шийдэгддэггүй, хойшилдог. Дөч гаруй удаа шүүх  хурлаа хийлгэх оролдоод явж байгаа өмгөөлөгч ч байна. Энэ шинэтгэлүүдэд ахин засвар хийж явах юм уу, эсвэл үгүй юу?
-Засвар хийлгүй яахав. Явж байгаа шинэтгэлийн замд болохгүй байгаа зүйлсээ бид засаад явах ёстой. Нөгөө талд нь шинэтгэлээ дагуулж хийх ёстой ажлууд нь дагаж хийгдэж өгөхгүй бас удаад байгаа юм. Үүнээс болоод шинэтгэлийн нэр хүнд унах аюул байна. Ер нь хуулийн шинэтгэл гэдэг бол нэг өдөр хийгээд дуусгадаг субботник биш. Энэ бол байнгын зовлон. Байнгын засвар. Байнгын ажил. Хүний амьдрал өөрөө байнга л өрнөж байдаг зүйл учраас

-Та бол ардын хүүхдийг алаг үзэхийг тэвчдэггүй хүн. Таны бүх амьдрал энэ чанарыг тань харуулдаг. Гэтэл таны энэ хүндэтгээд байгаа хүмүүс бүх шийдвэрээ эрх мэдэлтэй, мөнгөтэй хүмүүсийн талд гаргаж байна. Ядуу хүмүүсийн зовлон их байна. тэдэнд өмгөөлөгч ч авах боломж олдохгүй байна. Шинэчлэлийн тоос тэр дээгүүр л суунаглаж байх шиг. Үүгээр би шүүхийн тухай асуултаа хаая.
-Үнэн үнэн. Энэ байдлыг л бид өөрчлөх гэж ажиллаж байна. Өөрчлөх гэж л энэ шинэтгэлийн ажиллагааг эхлүүлсэн шүү дээ. Гэхдээ энэ эхлүүлсэн ажлаа бид үлдэж байгаа хугацаандаа хийж хэрэгжүүлэхийн төлөө л зүтгэнэ. Төлөвлөсөн зүйл олон. Хийгээд, яриад, өргөн барьчихсан, одоо шийдвэрлэгдэх гэж байгаа асуудлууд байгаа. Энд өөрчлөлт гарнаа.

-Намайг уншигчид маань болж өгвөл Ерөнхийлөгчөөс айхгүй шиг асуугаад явчихаасай гэж хүсч байгаа байх л даа. Тийм болохоор би аль болох ард түмний дундаас олсон сэдвүүдээ асууж авах хүсэлтэй байна.
-Таны эрх шүү дээ. Асуух бүх юмаа л асуу.

-Цагдаа, прокурор, АТГ, тагнуул зэрэг хүчний байгууллагуудын байдал хүнд байна. Шинэчлэлийг толгойлж буй Хууль зүйн сайд салбартаа зовлон болж байхыг харлаа. Бүх шатандаа сайдаа гайхширч, сайд нь өөрөө ч нэг бүрчлэн зуусан хүмүүсээ гэсгээж байхыг харж байна. Магадгүй энэ нь нэг хэсгийнхнийг төлөөлсөн асуулт байж болно. Гэхдээ та энэ асуултад хариулж болох уу?
-Ер нь хуулийн байгууллагын ажил бол хуулиараа л явах ёстой.

-Хүйтэнд хөрч, халуунд халж, бүх зовлонтой ноцолдож явдаг хүчнийхэн үргэлж сайддаа зануулж, загнуулж явах шинэчлэл юм уу. Ер нь Х.Тэмүүжингийн шинэчлэл гэж хэн нэрлэсэн, юу юм бэ. Та Х.Тэмүүжин гэдэг энэ залууг үнэт зүйлтэй залуу гэж онцгойлж өмгөөлсөн. Улс төрийн энэ залуу лидерийг та илүү их хайрладаг. Тэр хайраа ард түмнээс ч нуудаггүй. Тэр яг ямар үнэт зүйлтэй юм бэ. Энэ асуултыг олон хүн танд тавихыг хүсч байгаа байх?
-Ийм хатуу асууж байгаа чинь сайн. Үнэт зүйл ярьж яваа бол үнэт зүйлдээ тэнцэж ажиллах ёстой. Түүнд  ноцтой дутагдал ч бий, үнэт зүйл ч бий гэж би хэлж байсан.

-Санаж байна. Яг түүний гэх үнэт зүйл юу юм бэ?
-Хуулийн шинэчлэл. Ард нийтийн эрх ашигт нийцсэн тийм хуулийн шинэчлэлийг хийж чадах хүн гэсэн л миний итгэл юм л даа. Би Х.Тэмүүжинд анхааруулсан.

-Та юу гэж анхааруулсан юм бэ. Үнэхээр сонин байна?
-Хуулийн салбарыг толгойлж байгаа хүн мөнгөтэй бааданд шургасан мэрэгч шиг аашилж болохгүй. Чи өөрөө өөрийгөө идэж дуусгах нь байна шүү гэж.

-Төв аймгийн шоронд Ерөнхий сайдаа дагачихсан давхиж очиж байгаа нь яг юу байсан бэ. Тэр хоёр хүнийг хамтдаа хөтлөлцөөд, тийм газар тууж явахыг хараад олон нийт их л гайхсан.
-Яаж ч зөвтгөх аргагүй буруу үйлдэл. Тийм ёс бус алхмын өөдөөс хуулиа барин сөрж чадаж байгаа төрийн албан хаагчийг олон түмэн өмөөрөхөөс яахав. Хүмүүс хэнийг өмөөрч, юуг буруутгахаа мэднээ. Хууль зүйн сайд эхлээд хуулийг биелүүлэх ёстой. Энэ талаараа үлгэрлэх ёстой. Шударга ёсны сайд хүн шударга ёсоо сахихгүй юм бол хэн сахих юм бэ. Энэ асуултыг  “хууль ч яахав дээ” гэж ханддаг төрийн албан хаагчид, ялангуяа төрийн өндөр албан тушаалтан бүрээс хатуу асуух ёстой.

-Ерөнхий сайдын ахлах зөвлөх Л.Гансүх хоригдоод хоёр сар болж байна. Зарим нь түүнийг хэлмэгдүүлж байна гэх. Зарим нь өөрөөр хэлэлцэх. Та энэ тухай юу мэдэж байна вэ?
-Ямар асуудалд орооцолдсоныг нь би мэдэхгүй. Хууль ялгах байлгүй. Л.Гансүх хуулиа сайн мэдэх л ёстой хүн.

-АТГ болон бусад хүчний байгууллага хүмүүсийг олноор нь барьж хорьж байна. Олон сараар хорьж зовоож байна. Тэгээд зарим тохиолдолд асууж хөөцөлдөхөөр “Дээрээс ийм чиглэл өгсөн юм” гэх маягийн хачин хариулт өгдөг. Энэ зөв юм уу ?
-Аль нэгэн хуулийн байгууллагад Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зүгээс буюу, Ерөнхийлөгчийн институцийн зүгээс  энэ хүнийг барь, хорь гэдэг ийм чиглэл, ийм даалгавар хэзээ ч очдоггүй. Хэрвээ ийм зүйлийг бидний нэрийг өмнөөс ярьж байгаа улсууд байгаа бол өөрсдийнхөө арчаагүй үйлдлээ л халхавчлах гэсэн, төрийн тэр ариун албыг, ариун нэр төрийг буруугаар ашиглаж байгаа л хүмүүс. Тийм хүмүүс байх шиг байна. Ер нь ийм хүмүүс бол ажлаа өгөөд л явах ёстой гэдгийг хэлье. Эрх мэдэлдээ бардсан, ташуурсан ийм улсууд төрд байх ёсгүй.

-Таны ахиад нэг хуурай “хүү” Б.Хурц гэдэг залуугийн тухай их яригдах юм. Монголын тагнуулын байгууллагад хариуцлагатай алба хашиж байсан нэгэн хурандаа манай сонинд маш ноцтой захидал ирүүлсэн. Бид тэр хүний эрхийг хүндэтгэж анх сониндоо нийтэлсэн. АТГ-ыг бол та байгуулсан. Одоо энэ айл руу нэлээн  ширүүн шүүмжлэл явж байгаа харагдах юм. Нөгөө талаар энэ байгууллага нөгөө байгуулсан хүнээсээ ч том эрх дархтай, нэрийг нь бариад хүн хороохоос бусдыг хийгээд ч байх шиг харагдах. Ийм хачирхалтай хоёр дүр зураг л үзэгдээд байна л даа. Энэ тухайд та юу хэлэх вэ? 
-Ер нь авилгалтай тэмцэх бол амар ажил биш. Авилгатай тэмцэх бол манай үндэсний эрх ашиг.  Авилгалтай тэмцэнэ гэдэг бол Монголын ард түмний аюулгүй байдлын төлөө, ерөөсөө төрийн аюулгүй байдлын төлөө л тэмцэж байна гэж ойлгох хэрэгтэй. Тэгэхээр энд үүрэг гүйцэтгэж байгаа хүмүүс нэгдүгээрт, тэр үүргээ онцгой ойлгох ёстой. Нөгөө талдаа хийж байгаа ажил нь хуулийн дагуу зөв явдаг байх хэрэгтэй. Тэгээд энэ яригдаад, бичигдээд байгаа тэр зүйлүүд дээр онцгой анхаарах ёстой л доо. Нэг зүйлийг бас хэлэх хэрэгтэй. Ер нь хуулийн ажил хуулиараа л явна. Тэнд ямар ч албан тушаалтан хөндлөнгөөс оролцох ёсгүй.

-Итгэ, ажиллах эрх чөлөөг нь олго гэсэн үг үү?
-Итгээд эрх чөлөөг нь ч өгөх хэрэгтэй. Нөгөө талаас нь хариуцлагыг нь ч шаардах ёстой. Тэр хариуцлагыг шаардаж байгаа, тэр хариуцлага тал нь жаахан сулдаад байна уу даа гэсэн ийм ойлголт бол надад байна. Тийм учраас бид энэ тал руу нь харж ажиллах хэрэгтэй. Ер нь хүнийг хорьж, залхаан цээрлүүлэх байдлаар хэрэг илрүүлэх гэж оролддог, хэрэг илрүүлсэн нэр зүүдэг энэ үйл ажиллагаанаасаа хуулийн байгууллага салах ёстой юм. Үүнээс нь салгахын тулд яг хуулийн байгууллагын барьдаг хууль, үйл ажиллагааных нь тухай хуулиудийг  бүрэн өөрчлөөд УИХ-д өргөн барьсан байгаа.

-Та өөрөө нэг иргэнийхээ амийг харийн орны ерөнхийлөгчөөс гуйгаад очиж байсан Ерөнхийлөгч хүн. Өнөөдөр манайд хүмүүсийг жилээр хорьж байна. Хоригдох хугацааг 20 хоног ч биш, хоёр сар ч биш шууд дөрвөн сараар сунгаад л тогтоол гаргаж байна. Тэр хүн, тэр айл, үр хүүхдийнх нь хувь заяаг зүгээр л дуусгаад  хаяж байна. Хилээр гарахыг нь хязгаарлаад л шалгаж болдоггүй юм уу. Прокурор гэдэг байгууллага дээр ч сүүлийн үед том асуултын тэмдэг босч байна.
-Асуултын тэмдэг босч байнаа гэдэг чинь энэ салбарт шийдэх асуудал байна гэсэн үг. Бидний олон жил ярилцаад батлуулах гэж байгаа хуулиуд гараад, хэрэгжиж эхэлсний дараа маш том өөрчлөлт гарна. Хууль зөрчсөн байж болзошгүй үйлдлийг илрүүлэхдээ хорьж цагдахыг урьтал болгодог бүдүүлэг арга барилаа өнөөдөр ч манай хуулийнхан өөрчлөх боломж байгаа. Хууль нь ийм юм гээд хүмүүсийг айлгах, залхаах байдлаар хэрэг хүлээлгэх гэж оролдох явдал бол өөрөө гэмт хэрэг гэдгийг би энд онцолж хэлье. Тэгэхээр энэ байдлыг засах ажлыг бид зөвхөн хүнээс биш хуулиасаа, тогтолцооноосоо хайж, түүнийг өөрчилж байж л иж бүрэн өөрчлөлт болж чадна.

-Та тав дахь жилдээ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Хоёр дахь удаагаа итгэл өгсөн Ерөнхийлөгчдөө ард түмэн нэлээн найддаг юм байна. Энэ итгэл найдвар, энэ хайр өвөрмөц агаад, ёстой нөгөө жинхэнэ үнэт зүйл дээр суурилдаг зүйл юм байна л даа. Өнөөдрийн АН-ын төр барьж буй энэ үе хүссэн ч эс хүссэн танаар л хаяглагдаж үлдэх байх. Ёс зүйгүй явдал хэрээс хэтэрлээ. Зугаа цэнгэл, ард түмнээ элэг барьсан гааралтууд дэндлээ. Та эдэндээ боль гэж хэлдэг үү. Боль гэж хэлэхээр ер нь юу гэж хэлдэг  юм бэ. Би олон түмнийг төлөөлж л танд асуулт тавьж байна. Тэдний буюу бүр ардын үгээр нь, тэр хандлагаар нь шүү.
-Ер нь бол ардчилал гэдэг юм маань өөрөө хариуцлага гэдэг ойлголтоос хөндий байх юм бол утгаа алддаг л даа. Албан тушаал хашиж байгаа хүмүүс ёс зүйгүй болчих юм бол мөн утгаа алддаг. Тэгэхээр нөгөө талд нь бид нар хариуцлагынх нь тогтолцоог оруулж ирэх хэрэгтэй болж байгаа юм. Энэ чиглэлээр тодорхой санаачлагууд гаргаад явж байгаа. Шийдүүлэхийн төлөө явна. Ер нь нэг зүйлийг хатуу цээрлэх ёстой. Төр ч, иргэд ч сэрэмжтэй байх тийм сургамжийг бид хангалттай авч байна. Энэ бол төрийн мөнгө харуулж болохгүй, төрд эрх мэдэл олгож болохгүй тийм хүн гэж байдаг юм шүү гэсэн сургамж.

-Баримт бариад ярихаар л зарим талаас хэт жижиг зүйлс рүү орж байгаа юм шиг болчих гээд байх юм. Хавтгай эрх ямбанд бялуурсан шинж, төр барьж үзээгүй, юм үзээгүй хүмүүсийн хэнээрхэл чинээндээ тулж байна. Та нэг хэлдэг дээ. Одоо тэр ташуур шиг үгээ яагаад хэлэхгүй байна вэ?
-Би байнга хэлж байгаа.

-Дараагийн асуулт манай салбартай холбоотой асуулт байна. Та “Балдорж сан”-гийн хүндэтгэлийн арга хэмжээн дээр хэлсэн байсан. “Ерөнхийлөгчийн ажил сэтгүүлчийн ажилтай төстэй” гэж.
-Би тэгж хэлсэн. Ерөнхийлөгчийн ажлын цаана бол би зүгээр төрийн ажил гэдэг утгаар нь хэлсэн юм. Тэгээд сэтгүүлч  ч бай, төрийн албан хаагч ч бай бий болж байгаа сайн юмыг дэмжиж явах ёстой. Сайн юманд зөөлөн, ээлтэй байх ёстой. Саар юманд хатуу байх ёстой. Тэгэхээр төрийн ажил ч, сэтгүүлчийн ажил ч хоёр талтай хэцүү ажил юм даа. Зарим нэг мэргэжил, ажил бол сайн хичээгээд яваад байхад дандаа сайн сайхан зүйлээр хучуулаад яваад байж болно. Гэтэл Ерөнхийлөгчийн ажил ч бай, сэтгүүлчийн ажил ч бай муу муухайтай хутгалддаг, тэрийг барьж авдаг, тэрний хойноос хөөцөлддөг. Тэр муу юмыг газар авахуулахгүй байх чиглэлээр асуудал босгож тавьж, тэмцэж явж байдгаараа бол ойролцоо юм даа гэж би мэдэрсэн. Дотроос нь мэдэрсэн миний мэдрэмж юм даа. Тэр утгаар нь л би тэгж хэлсэн юм.

-Энэ Засгийн газар тань хэвлэл мэдээллийн салбарыг дэндүү бохир юмтай хутгаж байна. Та ширүүн шүүмжлэлийн дунд л амьдарсан. Хариуд нь занаж, зохион байгуулалттай дарамтлуулж байхыг тань хараагүй. Энэ Засгийн газар мөнгөөр бүгдийнх нь амыг барьчихлаа. Эсвэл хэвлэлд зориулсан энэ мөнгөө  улсын төсөвтөө суулгачих. Нууцаар ингэж худалдаж авч, хулгайч болгож байдгийг нь болиул даа. Татвар төлөгчдөө хүндэл. Энэ талаар та байр сууриа илэрхийлээч. Би гуйж байна.
-Хэвлэл мэдээлэлтэй ийм байдлаар ажилладаг арга барил бол миний арга барил биш. Ерөөсөө миний амьдралын хэв загвар ч биш. Тийм учраас би ийм арга барилыг ерөөсөө ойлгодоггүй. Аль болох л нээлттэй, олон түмний ярианд чихээ нааж явахыг хичээдэг. Ажлаа сайжруулах биш, үндсэн ажлаа ч сайн хийх биш ерөөсөө үндсэн ажил нь эргээд хэвлэлийнхний юм уу, ард иргэдийн асуудал болгож тавьж байгаа сэдвийг хаах, амыг нь барих, хахуульдах ийм байдлаар явах нь өөрөө энэ ардчилсан нийгмийн зарчимтай ч нийцэхгүй. Тийм учраас би ийм хэлбэрийн үйл ажиллагааг үнэхээр ойлгодоггүй. Дэмждэг ч үгүй.

-1998 онд төрийн төв хэвлэлийн шинэ жилийн баяр дээр би анх тантай уулзаж байсан. Тэр үед та ард түмэнд нөмөртэй Сэтгүүл зүйг бий болгоорой, тэрний төлөө яваарай гэж хэлж байсан. Ард түмний талд явах гэж бүх үедээ л хичээж ажиллаж ирлээ. Үнэхээр гутарч байна. Нэг ярилцлагадаа би танаас асууж байсан. Та тэргүүн хатагтай, болон хүүхдүүд, гэр бүлээ айлчлалд ч бараг дагуулж явахгүй юм. Дэлгүүр хоршоо хэсээд бас тэднийгээ аваад хүмүүс явдаг л даа. Та өөрийн энэ соёлоо яагаад бусдадаа бэлэглээгүй юм бэ. Танай энэ нөхдүүд чинь одоо ямар байна вэ?
-Хүн үнэт зүйлээ, эцэг эхээс авсан унаган сайн хүмүүжлээ дагах юм бол, ард иргэдийнхээ нийтлэг эрх ашгийн төлөө ямар ч нөлөөнд орохгүй явж болно шүү дээ. Манай хэвлэлийнхэн тодорхой эрх мэдэлтэн, албан тушаалтнаас мөнгө авдаггүй, тийм элдэв бохир гэрээ хийдэггүй, бид ард түмнийхээ талд байна гэдгээ л зарлачих хэрэгтэй. Тэгэх юм бол хүмүүс хүрээлээд л, дэмжээд л ирнэ. Хэвлэлийнхэн төртэй, улстөрчидтэй найзархах биш, хийж бүтээх гэж яваа хүмүүс, бизнесийнхэнтэйгээ найзалбал зөв болно.

-Шударга өрсөлдөх нөхцөл алга. Эзэнтэй, улс төрийн мөнгөн тэтгэлэгтэй улсуудтай шилдэг чанар, илүү чадвар заагаад ч өрсөлдөх бэрх байна. Тэсвэр барагдаж байна. Таны үг хоосон уриа, номлол шиг санагдаж байна.
-Өөрөө их шаналж явах шиг байна. Монголчууд их хэрсүү. Хэн юу хийж явааг харж л яваа. Бүү шат.

-Засгийн газрын хөлснийхнөөр балбуулаад, хавчуулаад, гүтгүүлээд сүүлдээ би үнэхээр бүх хүмүүст дайсагнасан аюултай хүн болчихсон юм байх даа гэж бодоход ч хүрдэг бололтой.
-Монголын нийгэм их том болсон. Мянган салаатай их уул шиг. Нэг шуурганаар бүхнийг өөрчилдөг үе өнгөрсөн. Нэг өвөлжөөтэй жалга биш. Мянган өвөлжөөтэй Хэрлэнбаян- Улаан уул л гэсэн үг. Нэг жижиг төлбөрт нэвтрүүлэг, бичвэрээр байтугай нэг хэсэгт нь ч доргихоо байсан. Тийм дархлаатай болсон шүү, манай нийгэм. Манай нийгэмд тийм дархлаа суусан. Харин шуурга тавигчид өөрсдөө л түүндээ өртчихгүй бол. Эрх чөлөөний л хүч юм даа. 

-За, төсөв өргөн барьчихлаа. Ойрын үед төсвийн тухай хэлэлцүүлэг гээд баахан хэрэлдцгээнэ. Тэгээд нөгөө Засгийн газар нь Их Хурлын хэдэн гишүүнээ хахуульдах маягаар л шийдэгдээд явах уу. Та юу гэж бодож байна?
-Нэг маргашгүй үнэн бол төрийн бүтцийн гаргаж байгаа зарлага бол маш өндөр байгаа. Тэгэхээр бид нар үүнийг багасгах хэрэгтэй. Би энэ дээр наад зах нь хоёр ажлыг энэ төсвийн хэлэлцүүлэг дээр хийчихээсэй гэж би бодож байгаа. Зарим үнэхээр шаардлагагүй, үйл ажиллагаа нь явахгүй байгаа, хүнд суртлаас цаашгүй болчихсон тийм төрийн байгууллагуудад төсөв өгөхөө л больчих хэрэгтэй. Мөнгийг нь л өгөхгүй бол тэр төрийн байгууллага өөрөө зогсчихно шүү дээ. Зарим орон тэгж энэ өөрчлөлтийг хийдэг. Харин ингээд хэлэхээр нийгмийн үйлчилгээний зардлыг хасаад эхлэх вий. Би төрийн захиргааны тухай л ярьж байна. Энэ төсөв хэлэлцүүлгээс тийм алхам хийгээсэй гэж би бодож байна. Хоёр дахь юм нь төсөв гуравдугаар хэлэлцүүлгийнхээ өмнө гээд нэлээн цэгцэрдэг.  Тэр гуравдугаар хэлэлцүүлгийг манай Их Хурлын гишүүд хувийн хэвшлийнхэнтэй хамтарч хийгээсэй гэж би бодож байгаа. Хувийн хэвшлийнхэн чинь л тэр мөнгийг төлж байгаа байхгүй юу. Төсвийн гуравдугаар хэлэлцүүлэг Их Хурал дээр хувийн хэвшлийнхнээр дамжиж хийгддэг байх юм бол манай төсөв хамгийн зөв төсөв болно.

-Наадахь чинь үнэхээр чамин бөгөөд үнэ цэнтэй санаачилга байна шүү.
-Тэр хүмүүс л төрийн ямар үйл ажиллагаанд бид мөнгө төлөх вэ гэдгээ жинхэнэ олж харж чадах хүмүүс шүү дээ. Тэгэхээр ийм хоёр арга хэмжээг энэ төсвийн хэлэлцүүлгээс хийгээсэй гэж би хүсч байгаа.

-Давхар дээл гэдэг сэдвээр бид баахан шуугилаа. Одоо яах юм бэ. Дахиад л ингээд цаашаа явах юм уу. Х.Баттулга л тайлаад явлаа. Өөр юу болов. Юу ч болсонгүй.
-УИХ дээр Их Хурлын гишүүд тэр хуулийг батлахгүй гэж санал өгсөн шүү дээ. Хуулиа хэлэлцэж хэлэлцэж, олон хоног зарцуулж зарцуулж санал өгөхдөө батлахгүй гэсэн тохиолдол бол бараг гарч байгаагүй.Тэр хуулин дээр л гарсан. Тэр явдлын дараа Ерөнхий сайд надад хүсэлт тавьсан л даа.

-Хүсэлт ээ, ямар?
-Намрын чуулган болтол та энэ асуудлыг битгий хөндөөч ээ гэж. Би тэр хүсэлтийг нь хүлээж авсан. Одоо бол намрын чуулган эхэлж байна. Энэ асуудал хөндөгдөх ёстой. Хэрвээ ямар нэгэн сайд өөрчлөгдөх юм бол дараагийн томилогдох сайд нь их хурлын гишүүн биш, үнэхээр нэр хүндтэй, мэргэжлийн,тухайн салбартаа тод, том, хүлээн зөвшөөрөгдсөн тийм сайд томилогдоосой гэсэн ийм л хүсэл надад байгаа. Ер нь тэр давхар дээлний асуудлыг би оруулж шийдүүлнэ.  

-Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг Засгийн газрынхаа бүтэц, бүрэлдэхүүнийг өөрчилнө гэдгээ зарласнаар нийгэмд хүлээлт үүслээ. Та өөрчлөлт хийхийг удаа дараа шаардсан. Арай гэж л шийдэл хайж эхлэх шиг боллоо. Гэхдээ үр дүн гэж олигтой юм юу гарах юм бэ. Жижигхэн мэс ажилбар, хуучин МАН-ын үеийн яамдын бүтэц...хэдэн сайдыг ирэх сонгуульд жагсаалтад оруулах мэтийн тохироогоор л  танхимаас гаргах мэт үү?
-Наад зах нь ийм зүйлийг хийнэ гэж хэлээд, хийх гэж эхэлж байгаа нь зөв л гэж би бодож байна. Би бол улс төрийн үүсч байгаа нөхцөл байдал, улс оронд үүсч байгаа асуудал болгон дээр Ерөнхий сайдад хандаж яг чин сэтгэлийн зөвөлгөө өгөхийг хичээдэг. Н.Алтанхуяг Ерөнхий сайд бол миний ажиллаж байгаа гурав дахь Ерөнхий сайд. Бүр ч илүү чин сэтгэлээсээ хандахыг хүсч, одоо чи яг ийм зүйл дээр ийм мэдэгдэл хийх хэрэгтэй, ийм арга хэмжээ авах хэрэгтэй, энэ ажлаа яг ийм байдлаар хий гэдгийг бол маш олон удаа хэлж байсан. Ер нь санаачлагыг гартаа ав, Ерөнхий сайд бол манлайлал үзүүлэх ёстой, Ерөнхий сайд шиг бай гэж л хэлж байсан л даа. Гэхдээ хожуу ч гэсэн энэ ажил эхэлж байгаа нь зөв байх. Гэхдээ үүнийг иж бүрэн хэмжээгээр нь, нийгэмд шаардагдаж байгаа хэмжээгээр нь хийх явдал бол чухал. Монгол бол өөрөө парламентын засаглалтай улс учраас Ерөнхий сайд бол энэ оронд ийм өөрчлөлтийг хийхэд хамгийн том манлайллыг үзүүлж чадах, үзүүлэх цорын ганц албан тушаалтан юм л даа.

-Улс төрийн ямар ч манлайлалгүй ийм гэнэтийн хүн гаргаж ирсний бурууг Ардчилсан нам хүлээх байх л даа. Танаас ч гэсэн Ерөнхий сайд байхад тань Монголын ард түмэн ямар нэгэн хүмүүжил, төлөвшил, манлайлагч болох цаг хугацааг хүлээж байсныг би санахгүй юм. Ямар нэгэн шинэ шийдэл, шинэ алхам л харж байсан. Та хүртэл манлайлалд хүрэх, чадал чансаа суухыг нь хүлээ гэж байгаа юм уу. Энэ төр тэгэхээр  юуны газар болж хувирав аа?
-Би хүмүүст улсаа бодож л хатуу үг хэлдэг. Миний  ажилдаа барьж байгаа нэг зарчим бол хэлж ярьж байгаа зүйл, хийж байгаа бүхнээ заавал тунхаглаад зарлалын самбар шиг ингээд яриад байх шаардлагагүй ээ. Яг шаардлагатай албан тушаалтнуудад нь хэлээд л, түүнийг хэрэгжүүлэхэд нь туслаад л ажиллах ёстой гэж бодож байгаа. Ийм л байдлаар явж байгаа. Ерөнхий сайдын ажил бол өөр л дөө. Хийж байгаа, явуулж байгаа бодлого энэ бүхнээ хэлж ярьж, ард түмэнд ойлгуулж явах ёстой ийм ажил.

-Манлайллаа бүтээчихсэн хүн ирдэг суудал биз дээ?
-(Тэр хариулсангүй, чив чимээгүй оргин хэсэг суув)

-Ерөнхийлөгч өө, Та яагаад чимээгүй болчихов оо. Ажлаа хийж чадахгүй байгаа хүмүүсийг огцор гэж шаардах чинь ард түмний эрх биз дээ ?
-Би Н.Алтанхуягт хэлээд л байгаа. Хэн нэг сайдыг огцруулах эсэх, аль нэг өндөр албан тушаалтантай хариуцлага тооцох асуудлыг Их Хурлын хэсэг гишүүн, аль нэг намын бүлгээр шаардуулах хэрэггүй ээ. Энэ асуудлыг шаардлагатай бол Ерөнхий сайд л санаачлаад оруулах хэрэгтэй. Тэгэх юм бол Ерөнхий сайд хүчтэй харагдана. Монголын төрд үгүйлэгдээд байгаа хариуцлага гэдэг юм чинь хэрэгжиж эхлэнэ гэж.

-Сайд нь байтугай наад хүн чинь өөрөө ажлаа хийж чадахгүй байна шүү дээ?
-Ажлаа хийж чадаж байгаа эсэхээ Ерөнхий сайд өөрөө хамгийн сайн мэдэж байгаа. За, би ч явахаа байлаа гэвэл өөрөө ч асуудлаа УИХ-д оруулж болно. Би ийм ажлуудыг хийнэ, чадахгүй бол огцорно. Тайван байцгаа, хамжиж энэ ажлыг хийнэ гээд л зүтгэчих ёстой.

-Энэ засаг ч азтай юм. Энэ нөхөр ч бүр азтай юм. Ерөнхийлөгчийнхөө нөмөрт, нэр хүндийнх нь сүүдэрт эрхэлж дууслаа. Ёстой тарвалзаж байна даа. Та тэгээд үүнийг зогсоохгүй хэрэг үү?
-Энэ бүх байдал Монголын нөхцөлд, Ерөнхий сайдаас л хамаарна. Би засаг огцроход дургүй. Харин хариуцлагагүй байдлыг тэвчдэггүй.

-Ерөнхийлөгч өө, та бол намаас түдгэлзсэн бүх ард түмний Ерөнхийлөгч. Гэхдээ яах ч аргагүй АН гэдэг энэ том намын цорын ганц хүчтэй лидер.  Ерөнхий сайд та хоёрын хэний тань үгийг энэ нам шууд даалгавар, шууд шийдвэр гэж хүлээж авч байна вэ. Нам лидергүй үзэгдэнэ?
-Бид бол хуулиа л хэрэгжүүлэх ёстой шүү дээ. Миний хувьд бол ард түмний сонголт, ард түмний итгэлийг л эрхэмлэх ёстой. Ер нь ард түмний нийтлэг эрх ашиг гэдэг зүйл хаана байна вэ гэдгийг л түрүүлж харах ёстой албан тушаалтан гэж би өөрийгөө ойлгодог.

-Ерөнхийлөгч нь УИХ-д суудалтай намаас нэр дэвшин, бүх нийтийн сонгуулиар сонгогддог. Ерөнхийлөгч намаас түдгэлздэг энэ хуулийн согог үргэлж ажиглагддаг. Энэ хуулиас болж Ерөнхийлөгч, гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн хоёрын дунд хүйтэн салхи сэвэлздэг. Хорин хэдэн жил л ийм байлаа. Ерөнхийлөгч бүх ард түмнээс сонгогдсон, үндэстний лидер атлаа эрх мэдлийн хувьд өрөөсөн гараа л зангиддаг. Явсаар энэ гацаа Үндсэн хуулийн өөрчлөлт рүү очно. Олон жил ярьж байна. Энийг хэн хэзээ хийх юм бэ. Ямар зоригтон хийх юм?
-Үндсэн хуулийг тойрсон асуудлаар бол миний байр суурь маш тодорхой. Бид нар эхлээд дордуулсан гэж ярьдаг тэр долоон өөрчлөлтийнхөө тухай тойрч суугаад ярих хэрэгтэй байгаа юм. Дахиад тийм маягийн алдаа бол гаргаж болохгүй. 

-Та энэ өндөрлөгт хүрэх замдаа бас олон нөхдөө орхиж, олон нөхдөө гомдоож, бас олныг чирсэн л байх. Мэдээж хатуу л зам туулсан. Одоо зарим шинжээч таныг ганц хоёр нөхрөө хаялаа, шархлууллаа гэж харж байгаа. Миний энэ асууж байгаа ойлголт одоо таны хувьд утгаа алдсан уу, эсвэл Элбэгдорж гэдэг эр хүний дотор утгаа алдаагүй байж байдаг зүйл үү?
-Албан тушаал гэдэг зүйл бол авч өгч болдог, ирж очиж байдаг л ийм ойлголт шүү дээ. Харин хүний нөхөрлөл гэдэг бол мөнхийн зүйл шүү дээ. Тийм учраас би аль болох нөхөрлөлдөө үнэнч байхыг л хичээдэг. Мөнхийн албан тушаалтан гэж байхгүй. Мөнхийн нөхөрлөл гэж байдаг юм шүү.

-ЦЕГ-ын дарга асан Б.Билэгтийн тухай олон л домог байдаг. Тэр хүн хэд хэдэн чухал албыг хашсан. Бууж ирэхдээ харин сайн нэртэй буудаг. Сая цагдаагийн дарга байхдаа нэг ч үг дугарахгүй байж байгаад чөлөөлөгдлөө. Тэр хүний тухайд та юу хэлэх нь сонин байна?
-Билэгтийг тодорхой албан тушаалууд дээр өмнө нь томилж байхад, сая ч ЦЕГ-ын даргаар томилогдоход энэ хүн энэ ажлыг хийж чадна гэсэн итгэл надад байсан. Ер нь энэ хүнээр энэ ажлыг хийлгэх хэрэгтэй, чадна гэдэг саналаа ч хэлж байсан. Б.Билэгтийг өөрчлөхөд харин миний санал, оролцоо байгаагүй. Надаас асуугаа ч үгүй. Ажлаа хариуцсан шиг хариуцаад, өөр ашиг сонирхолд хөтлөгддөггүй тэр сайн чанар бол ер нь их цөөхөн хүнд л байдаг юм даа.

-Түрүүн нээрээ Х.Баттулга л дээлээ тайлаад гарлаа гэж бид ярьсан. Х.Баттулга гишүүн гэснээс та хоёрын харилцаа ер нь ямар байдаг вэ. Та өрөөндөө дуудаад загнасан. Тэр ганц ч үг ган хийхгүй сууж байгаад гарч одсон.
-Тулга бол миний амин найзын нэг. Тийм ч учраас би үг даана гэж бодож хатуу үгийг хэлдэг юм. Хатуу нээлттэй хэлж байгаа нь нэг хоёр байх. Яг хамт суугаад хэлдэг нь маш олон гэдгийг илэн далангүй л хэлье. Юм хийх гээд, ийм ийм юмыг хийх ёстой, хийчих юмсан гээд яриад явдаг тэр бүх сайхан санааг нь би үнэлдэг. Харин түүний зарим арга барилд нь асуудал байдаг. Түүнээс биш найз нөхдийн хоорондын тэр харилцааг хэн ч өөрчилж чадахгүй. Цаг хугацаа ч өөрчилж чадахгүй.

-Сэтгэл хөдөлмөөр сайхан хариулт юм аа. Нээрээ би танаас бас нэг хүний талаар бас асуумаар байх юм. Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярыг “Монгол тулгатны 100 эрхэм” нэвтрүүлэг зочноор урьсан бололтой. Энэ нэвтрүүлгийг удахгүй цацах гэнэ. Зарим нь цацуулахгүй гэнэ ч гэх шиг яриа гарч байна. Та энэ асуудал дээр ямар бодолтой байна. Нэг төрийн зүтгэлтнийг муу хэлсэн л гэнэ. Бодвол тэр хүмүүсийн нэгэнд та лав орно.
-Тэр хүний тухай, тэр хүн юу ярих бол, юу яриа бол гэж сонирхож байгаа хүмүүс мэдээж байгаа. Тэр хүмүүс сонирхох ч эрхтэй. Тэр хүний юу ярьж байгааг үзэх харах эрхтэй. Тийм учраас тэрэн дээр ямар нэгэн хориг саад байж болохгүй гэж бодож байна. Би харин дэмжиж байгаа. Би тэр нэвтрүүлэг гардаг л юм бол өөрийнхөө twitter, facebook дээр тавья гэж бодож байгаа. Тэгээд олон түмэнд бүр илүү хүргэх юмсан гэж бодож байна.

-Тэр хүнийг та өршөөсөн. Дараа нь яваад өгсөн. Жил илүү болох шиг боллоо. Ирвэл ирэх болсон баймаар. Гэтэл энд дахиад л хэд хэдэн хэрэг үүссэн, шалгаж байгаа мэдээллүүд гарч ирж байх юм. Гадаадын банкинд 100 сая долларын хадгаламж илэрсэн гээд хачирхалтай мэдээллүүд, тодорхой баримтууд байна. Та энэ тухайд ер нь юу боддог вэ?
-Н.Энхбаяр бол Солонгост байгаа гэж би ойлгож байгаа. Шоронд биш, Солонгост байгаа гэж ойлгож байгаа. Тэгэхээр нутагтаа ирж очих нь бол чөлөөтэй шүү дээ. Ирж очоод л явж баймаар санагдах. Яагаад ирэхгүй байгааг нь би мэдэхгүй юм.

-Энэ нэг Их өр гэдэг шоу чинь ер нь дуусахгүй юм аа. Тэндээс тэр хүн юм бичих, ярих тоолондоо л явуулж байх юм. Та надтай нэг ярилцаж байхдаа Их өрийг тэглэснийх нь төлөө Н.Энхбаярт баярлах биш ээ, эртний ерөөлт Орос ах нартаа л баярлах ёстой гэж нэг хэлж байсан. Таны энэ байр суурь хэвээрээ байгаа юу?
-Хэвээрээ байгаа. Харин нэг юм хайран санагддаг. Жишээлбэл, өнөөдөр “Эрдэнэт” үйлдвэр бараг бүтнээрээ Монголын өмч болох боломжтой байсан. Оюутолгойн ашиглалтын лицензийг тэр үед өрийн шоугаар дамжуулж барьцаалж болохгүй байсан. Өнөөдөр ямар их үнэтэй юм болж байгааг бид харж л байна. Надад бол хайран санагддаг.

-“Оюутолгой”-н лицензийг барьцаалж зээл авсан, Монголын төмөр замын хувиа 100 хувь авчих боломжийг үгүй хийсэн гээд яривал ялласан л болчих гээд байдаг юм л даа.
-Бидний баярлах ёстой хүмүүс бол Оросын ард түмэн шүү. Бид тэр хүмүүст баярлалаа гэж үргэлж сэтгэлдээ хэлж байх ёстой л гэж би боддог. 

-Оюутолгой төслийн хоёр дахь ээлжийн ажил эхэлж байна. Тойрсон олон асуудал яригдсаар л байгаа. Гэхдээ бидний хувьд энэ хайнга хандах сэдэв биш болохоор асуухгүй өнгөрч чадахгүй нь.
-Оюутолгой бол Монголд хөрөнгө оруулсан нэг л аж ахуйн нэгж. Тэр ажил нь бол чамгүй сайн явж байгаа гэж би харж байгаа. Гэхдээ Оюутолгойн тойрсон  хэлэхэд амар, шийдэхэд хэцүү асуудлууд бол бий. Энэ дээр Засгийн газар, тодорхой хариуцсан төлөөлсөн албан тушаалтнууд байгаа. Тэд шийдээд явж чадах байх. Аль болох аж ахуйн шинжтэй үйл ажиллагаа руу, хэдийгээр том ч бай орох сонирхол надад бага байдаг. 

-Та сая аж ахуй гэж ярилаа. Та дээрээ долоон ахтай. Таны нэг ах Арсландорж гэж хүн бий. Би сайн танина л даа. Насаараа л Улаанбаатар хотын хог шүүрдээд, Баянзүрхийн хот тохижуулахын дарга хийгээд л явж байсан. Э.Бат-Үүл дарга гарч ирээд Улаанбаатар хотын Хот тохижуулахын дарга болгох гэж байтал та утасдаад л Бат-Үүл даргыг загнаад л боль гээд болиулсан. Саяхан би сонслоо. Төмөр замын Бээжинд байдаг салбарт гүйдэг л нэг жирийн ажил хийдэг хүн байсан. Гэтэл Төмөр замын дарга нар танд сайн үнэлэгдэх ч гэсэн юм уу, Төмөр замын хангамжийн газрын даргаар тавиадахлаа гээд л сонсогдсон. Тэгсэн маргааш нь Монгол дарга нь тушаал гаргаад тавилаа гэсэн, Орос дарга нь тушаал гаргаад ахиад өөрчиллөө гэх юм. Та дахиад л нөлөөлсөн үү. Таныг л загнаж болиуллаа гэж би сонссон.
-Би нөлөөлсөн. Түрүүн тэр хэвлэлийн тухай асууж байхад чинь ч би нэг үг хэлсэн. Миний баримталдаг зарчим, миний үнэт зүйл энэ бүхэнтэй нийцдэггүй юм. Эхнээс нь ардчилсан хувьсгалын үйл хэрэг рүү явж орохдоо л тэдэндээ нэг зүйлийг ойлгуулж захьсан. Миний нэр барьсан ямар нэгэн албан тушаал, ажил албаны элдэв зүйл байхгүй шүү гэж. Энэ зарчимдаа л би үнэнч явдаг. Түүний дагуу л би сая бухимдсан. Нэг мэдсэн Төмөр замынхан юу ч гэж бодсон юм. Танай ах Төмөр замын хангамжийн газрын дарга боллоо гээд бараг баяр хүргэх шахуу юм хэлээд залгасан. Тэгээд надаар загнуулаад, тушаал нь цуцлагдсан. Ах минь ууртай л байгаа сурагтай байлээ. Би яагаад нэг тэтгэвэрт гарахынхаа өмнө ганц жил ажилтай явж болдоггүй хорвоо юм бол доо гэж дуугарч байна гэсэн. (инээв) Гэхдээ яая гэхэв.

-Таны нэрэнд сэв тариад явсан биш дээ. Хамгийн эгэл жирийн, мөрөөрөө л амьдралаа болгоод явж байдаг хүн шүү дээ. Танд тал засч байгаа юм биш. Таних мэдэх болохоор л...
-Ажлын төлөө чанар, төгссөн сургууль ч гэж лут л даа.

-Таны ээжийнхээ дурсгалд зориулж шарил дээр нь босгосон ганцхан дусал цагаан гантиг хөшөөний зургийг би тохиолдлоор олж үзсэн юм. Таны санаа байсан уу?
-Өө, чи гэнэтхэн юу асууж байнаа. Намар болж байна. Ойрд ээжийгээ л их санаж байгаа даа.  

-Уучлаарай, таныг гуниглуулчих шиг боллоо. Яриагаа өндөрлөе дөө. Маргааш бас таны анд С.Зоригийн амь насаа алдсан өдөр. Хүнд өдөр байдаг байх. Гэхдээ энэ хэргийн хувь заяа одоо ч хариултгүй хэвээрээ.
-Ер нь Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн хяналтад байдаг цорын ганц хэрэг Монголд бий. Тэр нь энэ хэрэг. Тийм ээ, маргааш 10 дугаар сарын 2. Би хөшөөнд нь очиж цэцэг өргөнө.


Сэтгүүлч хүн уур хилэнгээ дарж асууж байх ёстой. Гэвч хэтэрхий олон бухимдал төрүүлсэн асуудлуудын дунд яваагаасаа болоод ширүүндүү өрнөсөн ярилцлагын турш тэр бодлогоширонгуй, өчүүхэн ч сэтгэл хөдлөлгүй өнгөрөөж байв. Яагаад ч юм ярианыхаа төгсгөлд ээжийг нь асууж сэтгэлийг нь хөндөж орхисондоо гэмших сэтгэл төрнө. Түүнийг хатуу чанга Төрийн хүн, төмөр мэт хүн гэж харсаар дасчихжээ. Уг нь надтай л адилхан сэтгэл нь өмрөн энэлдэг, өнчин зүрхээ тэврэн ганцаарддаг л Хүн шүү дээ. Уучлаарай, ноён Ерөнхийлөгч өө...

http://ganchimeg.niitlelch.mn

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж анхны ярилцлагаа өглөө

Ц.Мөнхтөр: Оройн мэнд хүргэе. МҮОНТелевизийн шууд эфирт Мөнхтөр миний бие ярьж байна. Орон даяар радио телевизээр цацагдаж байгаа нэвтрүүлэгт Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж оролцож байна. Тэрээр 6-р сарын 18-нд тангарагаа өргөж бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш анх удаа олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дэлгэрэнгүй ярилцах гэж байгаа юм. Ингээд та бүхнийг анхаарлаа хандуулахыг хүсье. Манай студэд хүрэлцэн ирсэн Танд баярлалаа.
Ц.Элбэгдорж: - За та бүхэнд баярлалаа.
Ц.Мөнхтөр: - Тангаргаа өргөөд арван хэдхэн хонож байна. Уг нь ард түмний өмнө Сүхбаатарын талбай дээр тангараг өргөнө гэсэн мэдээлэл цацагдаж байсан. Гэхдээ хуулийн дагуу Их хуралд, төрийн ордонд тангараа өргөсөн. Тангараг өргөх нэг талаасаа хүндэтгэл байх, нөгөө талаасаа хариуцлага байх. Өргөсөн тангараа манай үзэгч сонсогчдод товч тайлбарлаж өгч болох уу?
Ц.Элбэгдорж: - Үнэхээр ард түмний шударга сонголтоор, олонхийн сонголтоор сонгогдож гарч ирнэ гэдэг бол маш их хүндэтгэл. Нөгөө талаас асар их хариуцлага. Тэр үед Их хурал дээр тангараг өргөөд зогсож байх нь хүндэтгэлтэй сайхан үйл явдал байсан. Чингис хааны хөшөөний өмнө, хүмүүсийн өмнө тангараг өргөе гэсэн санал явж байсан.
Гэхдээ өмнөх Ерөнхийлөгчдийн тангараг өргөдөг байсан тэр ёслол журмын дагуу ордон дотроо тангарагаа өргөсөн.
Гадаа тодорхой ёслолын шинжтэй үйл ажиллагаанууд болсон.
Маш их олон хүмүүс ирсэн. Хамгийн гол сэтгэл хөдөлгөсөн юм нь тэр их олон хүн тийм их баяр хөөртэй цугласан байсан нь маш их сайхан санагдаж байсан.
Ард түмнээ хараад, хүмүүсээ хараад 20 жил зүтгэж ажиллаж явсан олон нөхдөө бодохоор, нөгөө талаасаа өндөр настай ээж минь хүрч ирээд суучихсан байгаа бүхэн нь хүний хувьд сэтгэлд асар их хүрч байсан.
Ерөнхийлөгчийн тангарагийн үг гүн гүнзгий утга учиртай. “Монгол улсын бүрэн эрхт байдал” гээд эхэлдэг шүү дээ. Тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, ард түмнийхээ эрх чөлөө, үндэснийхээ эв нэгдэл, үндсэн хуулийг сахин биелүүлж, Ерөнхийлөгчийн үүргийг шударгаар хэрэгжүүлнэ гэсэн 6 үндсэн санаа байгаа юм. Энэ дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн үйл ажиллагаа үнэхээр бүрэн багтсан байдаг.
Энэ хэлсэн зургаан санааг үргэлж санаж явах ёстой гэж би хувьдаа боддог.
Ц.Мөнхтөр: - Баярлалаа. Эндээс үүдээд нэг асуултыг асууя. 20 жил гэж та ярилаа. Та бол улс төрийн томоохон намын лидер байсан.
Тэр өнцгөөс асуудалд шүүмжлэлтэй ханддаг байсан. Саяын сонгуулиар таныг ард түмний олонх нь дэмжлээ. Гэтэл дэмжээгүй хүмүүсийн том хэсэг бий, олон зуун мянган хүн бий. Тэр хүмүүсийг өөрийнхөө үзэл бодолд хамааруулж, АН, МАХН гэж хуваахгүйгээр нэг өнгөөс харах боломж бололцоо хэр зэрэг бүрдэж байна гэж та бодож байна.
Ц.Элбэгдорж:- Хууль ч, ажлын нөхцөл байдал ч бүх талаараа тийм болгодог юм байна.
Би хувьдаа Их хурлын гишүүд, албаны хүмүүс, бусад улсуудтай тааралдаж байхад энэ чинь ямар намын гишүүн билээ, өмнө нь ямар хүн байлаа гэж бодогдохоо больдог юм байна.
Үндсэн хуулинд “Монгол Улсын төрийн тэргүүн ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч байна” гэж байгаа.
Төрийн тэргүүн гэдэг үгний цаана бас нэг чухал ойлголт байх шиг байгаа юм. Ерөнхийлөгч хүн гэдэг бол УИХ, Засгийн газар, Шүүх эрх мэдэл энэ бүхнийг холбогч болдог. Магадгүй тэдний хооронд ойлголцуулах ажил гарвал ойлголцуулдаг. Ерөнхийлөгч гэдэг бол хамгийн том дарга нь биш юм байна. Тэргүүлж, тухайн асуудал дээр санаачлага гаргаж явах утгаараа төрийн тэргүүн гэсэн ойлголт байдаг юм байна.
Нэг үгээр хэлбэл төрд хамгийн том утгаараа үйлчлэн туслагч. Засгийн газарт, Их хуралд, Шүүхийн байгууллагуудыг ажил төрлөө сайн хийхэд нь тусалдаг.
Нөгөө талаас ард түмний нэрийн өмнөөс шударга ёс, хариуцлагыг асуудаг, нэхдэг байх ёстой гэсэн утга байх шиг байгаа юм.
Ц.Мөнхтөр: Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаанд хийх гэж байгаа зүйлийн төлөвлөгөө, өдөр тутмын үйл ажиллагааны зураглал гээд ярих юм бол төсөөлж байсан, одоо хийж байгаа хоёрын хооронд ямар ялгаа харж байна?
Ц.Элбэгдорж: Мэдээж ялгаа байгаа. Өмнө нь төрийн албанд тодорхой түвшинд ажиллаж байсан учраас ямар ажил хийдэг, ямар нөхцөл байдаг, хуулиар хүлээсэн үүрэг гээд бүх зүйлүүд нь ойлгомжтой байсан. Яг ажлаа бариад авахаар хийх ажлууд үнэхээр их байгаа.
Зөвхөн цэргийн салбар, зэвсэгт хүчинтэй холбоотой, оролцох арга хэмжээнүүд, уулзах уулзалтуудыг харахад л хүрэлцэхгүй байх жишээтэй.
ҮАБЗ-ийн тэргүүний хувьд улс орны аюулгүй байдлын эрх ашигтай холбоотой асуудлууд байна, нөгөө талд нь Засгийн газраар хэлэлцэгдэж байгаа асуудлуудад анхаарлаа хандуулах, гадна, дотны зочин, төлөөлөгчийг хүлээж авна гэх мэт.
Саяын хэдэн хоногт Тамгын газар, зөвлөхүүд ажил үүргээ тодорхойллоо. Ингээд харахаар үнэхээр энэ ажлыг сайн зохицуулаад, нэг үгээр хэлбэл зөв чигт нь чиглүүлээд, хуулийн хүрээнд үүргээ сайн биелүүлж, ард түмэндээ үйлчлэн тусалдаг тэр үүргээ биелүүлэх бүрэн боломжтой гэж ойлгож байна.
Ц.Мөнхтөр: Тодорхой асуудалд оръё. Монголчууд асар том нутагтай, баялаг ихтэй гэж бахархдаг.
Үнэхээр баялагтай. Гэтэл сүүлийн хэдэн жил баялгаа ашиглая, гэрээ хийе, хамтрая гэж яриад, энэ асуудал урагшлахгүй байна. Хүмүүсийн амьдрал ядуу хэвээрээ, хэзээ гэрээгээ батлаад, хэзээ бид нар аятайхан болох бол гэж хүлээж байна. Таны байр суурь?
Ц.Элбэгдорж: Сүүлийн 20 жил зах зээлийн нийгмийн эрх чөлөө рүү ороод тийм боломж олдсон. Одоо энэ бүхэн үнэхээр ашиглагдах хэрэгтэй байна.
Зөвхөн Оюу толгойн гэрээг авч үзэхэд л 2004 оны 8 сард Ерөнхий сайд болоод ажлаа авч байхад тэр үед Оюу толгойн гэрээг батлах тухай асуудал ширээн дээр орж ирж, яригдаж байсан. Тэр цагаас хойш 5 жил боллоо.
Манайд хамгийн удаан хэлэлцэгдсэн хууль бол Үндсэн хууль. Тэгтэл Үндсэн хуулиас даруй 4 дахин урт хугацаа болж байна. Мэдээж хэлэлцэх, ярилцах асуудал чухал байсан.
2004 оны үед батална гэж байхад магадгүй олон юм түүхий байсан байх. Ард иргэдийнхээ санал бодол, бусад хүмүүсийн санал бодлуудыг сонсох шаардлагатай байсан. Одоо болсон, одоо ерөөсөө энэ ажлыг эхлүүлэхгүй бол болохгүй.
Их хурал, Засгийн газар дээр энэ чиглэлд шийдэл гараад ажил эхлээсэй гэж бодож байгаа. Одоо буцааж авч татаад байх шаардлага байхгүй.
Ер нь ч ҮАБЗ-өөр хэд хэдэн удаа ярьсан. Засгийн газрын хүрээнд асуудал нь шийдэгдээд явахад болох байх. Ер нь энэ гэрээг байгуулах гэж нэг талд ажлын хэсэг Засгийн газар, нөгөө талаас хөрөнгө оруулагчид маш их олон ажлыг хийжээ.
Мөн ард түмэн, Иргэний хөдөлгөөнийхөн, мэргэжилтнүүд гээд санаа тавьсан хүмүүс маш их ажлыг хийж чадсан байна. Одоо бол ажлаа эхлээд цаашаа явах ёстой. Энэ ажил цаашаа явах юм бол дахиад нэг шинэ зах зээл, шинэ боломж, шинэ бизнесүүд бий болно. Тэдгээрийг дагаад маш олон жижиг бизнес үүсч, хүмүүс орлого олж, ажилтай болно. Зарим нь ярьдаг шүү дээ, өдөрт 1 сая доллар алдаж байна гээд.
Энэ утгаараа үнэхээр энэ Их хурал маань завсарлахаасаа өмнө энэ асуудлаа шийдээсэй гэсэн эрмэлзэлтэй байгаа. Шийдвэрлэхийн тулд Ерөнхийлөгчийн зүгээс байж болох дэмжлэг юу байна гэдэгт анхаарч ажиллаж байгаа.
Ц.Мөнхтөр: Өнөөдөр өдөр тутмын ажил явуулж байгаа, үйлчилгээ хийж байгаа хүмүүс, жирийн иргэд хүртэл нэг зүйлийг маш их бухимдаж хардаг болсон. Энэ бол хүнд суртал, авилга, шударга биш байдал гэж маш их ярьж байгаа. Тэгэхээр одоо шударга байхын тулд хамгийн түрүүнд хийх ёстой зүйл юу вэ? Шүүхээс эхлэх ёстой юу?
Ц.Элбэгдорж: Хуулиа хэрэгжүүлж, ард түмэнд үйлчилдэг тэр үүргээ гүйцэтгэхийн тулд бусдад дарамт учруулдагаа болих ёстой. Асуудлыг хурдан шийдэж өгч бай. Асуудлаа шийдүүлэх гэж хоорондоо авлига өгдөг энэ байдлаа зогсооё. Одоо энэ цаг мөчөөс болъё.
Хэрвээ ингэж ажиллаж чадахгүй хүн байгаа бол бушуухан төрийн албанаас явж, зайгаа тавьж өг гэж би тангараг өргөх үгэн дээрээ маш тодорхой хэлсэн. Одоо ингээд харж байхад, жишээлбэл тендер их өөр болсон байна гэсэн ярианууд гарч байна.
Өөр болох биш, ерөөсөө тийм байх ёстой гэж би хувьдаа бодож байгаа.
Одоо ч гэсэн төрийн бүх шатанд ажил шуурхай явах ёстой. Хүнд суртал аль болох бага байх ёстой.
Мэдээж шударга ёс гэдэг бол ардчиллын амин сүнс, тэр амин сүнсийг барьж явдаг байгууллага бол шүүх. Тэр утгаараа маргааш хамгийн анх хүмүүстэй уулзах уулзалтаа би шүүхийн байгууллагаас эхлэх гэж байгаа.
Ц.Мөнхтөр: Та авилгал, шударга бус байдлыг зогсооё гэж хэлсэн. Хэлэх бол нэг хэрэг, хийх бас нэг хэрэг байх ёстой. Механизмын хувьд яаж өөрчлөх ёстой юм, та хэлээд орхих уу, эсвэл ..
Ц.Элбэгдорж: 1-рт хэлэх ёстой. Төрийн аливаа удирдах ажил хийж байгаа хүн байр сууриа илэрхийлэх ёстой, тэр хүний байр суурь ямар байгаагаас бусад шатанд ажиллаж байгаа хүмүүсийн байр суурь маш их хамаарна.
Одоо ийм бодлоготой болсон юм байна шүү, ингэж хүнд суртал учруулаад байж болохгүй юм байна шүү гэдгийг ойлгож байгаа. Нөгөө талаас энэ дээр тодорхой үйлдэл байх ёстой. Ер нь шүүх дээр харж байхад хоёр хүндрэл байна гэж ажиглагдаж байна.
Би маш их хууль дүрэм харж, олон хүмүүсийг сонсож уулзаж байгаа. Ямар хоёр хүндрэл байна вэ гэхээр 1-рт, гаднаас орж ирээд шүүхэд нөлөөлөөд байх юм ер нь их бага болсон юм байна. Хуулиараа шүүхийн бие даасан хараат бус байдлыг хангахын тулд нилээн их юм хийсэн байна.
Гэтэл шүүх дотроо нөлөөлөөд байна. Манайх чинь шүүхийн мэргэжлийн чиглэлийн удирдлага, захиргааны удирдлага гэдэг нь нэг гарт төвлөрчихсөн.
Ерөнхий шүүгч гээд Монголд 62 хүн байна, аймаг, сум дундын шүүгч нараа оруулаад. Гэтэл Ерөнхий шүүгч ажил цалин, бүх юмыг шийддэг, тэрүүгээрээ дамжуулж шүүх дотор асар том нөлөөлөл бий болгочихож. Нэг үгээр хэлбэл, тос дотроосоо өтнө гэдэг шиг ийм нөхцөл байдал руу орчихсон байна.
Шүүхийн байгууллагууд гаднаасаа хуяглагдчихсан байна. Энэ дээр маш том өөрчлөлт хийх хэрэгтэй.
Шүүхийн хуулийг өөрчилж, мэргэжлийн хороо, сахилгын хорооны дүрмийг шинэчлэх гээд Ерөнхийлөгчийн хүрээнд оролцоод хийх ажлууд маш их байгаа. Намрын чуулганаар хэлэлцэх асуудал дээрээ УИХ санал авсан. Бид нар энэ чиглэлээр багц хуулийнхаа нэрүүдийг бүгдий нь өгсөн. Одооноос хуулин дээрээ суугаад ажиллаж байна.
2 дахь нэг гол зүйл бол шүүх байгууллага, шүүгчдэд өөрсдөд нь нийгмийн хариуцлага гэж байх ёстой. Ерөөсөө шүүх гэдэг бол гэмт хэрэг хийсэн гээд орж ирж байгаа хүнийг шийтгэнэ гэж хардаг биш, харин хүн гэж хардаг байх ёстой.
Энэ чинь надтай л адилхан иргэн хүн, магадгүй бүр энэ хүний төлсөн төлбөрөөр, энэ хүний итгэсэн итгэлээр би өнөөдөр шүүгч гээд сууж байгаа, энэ хүн хэрэг хийгээгүй байж магадгүй гэж бодох сэтгэлзүй байх ёстой. Хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс гэдэг бол Үндсэн хуулийн зарчим, үндсэн хуулийн шаардлага шүү дээ.
Гэтэл үүнийг хүлээж авдаг, ойлгодог уур амьсгал асар бага байсан байна. Ер нь хүний эрхийн тухай шүүхийн танхимд ярьвал юу ярьж байгаа юм бэ гэж бараг асуух нь холгүй болсон байна.
Жирийн иргэн хүнд харин ч энэрэнгүй хандаж, аль болох яллах талаас нь харж биш ,хүний эрхийг хүндэтгэж байгаа тэр шүүгчид шагнал урамшил авдаг байх ёстой. Манайд шийтгэж л байвал тэр шийтгэл нь дараагийн шатандаа батлагдаж л байвал сайн болсон байна.
Тэгэхээр нийгмийн хариуцлага гэдэг тэнд заавал байх ёстой. Үүнийг манай 427 шүүгч заавал ойлгох ёстой. Нөгөө талаасаа шүүх шударга ажиллах юм бол тэр нийгмийн баялаг зөв хувиарилагдана. Хэрэг хийсэн хүн ч гэсэн асуудлы нь шударгаар шийдэх юм бол нүдээ олоод шийдчихлээ гээд гардаг шүү дээ.
Ц.Мөнхтөр: Шүүхийн асуудлаар хэлэлцүүлэг өрнөх нь байна. Цаашдаа зохих хуулинд өөрчлөлт орох нь байна гэж ойлгож болох уу?
Ц.Элбэгдорж: Тэгэлгүй яахав, зохих хуулинд өөрчлөлт орно. Тэнд баримталдаг дэг жаяг, зарчим их олон юм өөрчлөгдөнө, өөрчлөгдөх ч ёстой.
Ц.Мөнхтөр: Шударга байна гэхээр хэн шударга биш байгаа юм гэдэг асуудал гарч байна. Өнөөдөр ажлаа хийгээд, амь зуулгаа аваад явж байгаа хүний хувьд бол шударга шударгагүйн тухай асуудал нэг их хөндөгдөхгүй болов уу. Хэн эрх мэдэлтэй байна, хэн мөнгө мэдэж байна, хэн удирдаж байна, тэр хүмүүст шударга биш шүүгдэл байгаа юм байна. Тэгэхээр та шүүхээр дамжуулаад эрх мэдэлтнүүдийн шударга биш байгаа явдал руу тодорхой хэмжээний цохилт өгөх нь ээ гэж ойлгож болох уу?
Ц.Элбэгдорж: Ерөөсөө шударга ажиллаж байгаа жирийн ард иргэддээ энэрэнгүй хандах ёстой. Харин ард түмний итгэлийг аваад, төрийн итгэлийг хүлээчихээд, үйлчлэн туслах тэр ажлаа хийж чадахгүй байгаа, эрх мэдлээ өөрийнхөө эрх ашигт үйлчлүүлж байгаа, түүгээрээ дамжуулаад хууль хяналтын байгууллагад нөлөөлөх гэж оролдож байгаа буруу үйлдэл, буруу зуршлыг таслахын төлөө явж байгаа шүүгчдийг ямар ч шатны шүүгч урамшуулж дэмжиж ажиллана. Харин жирийн ард түмэнд болохоор хатуу хандаад, эрх мэдэлтэй, мөнгөтэй хүмүүст зөөлөн хандаад, нэг үгээр хэлбэл албан тушаалаар нь ялгаж ажилладаг хүмүүстэй хариуцлага тооцож ажиллана. Олон нийтийн өмнө бүр хэлж байгаад хариуцлага тооцож ажиллана. Мэдээж энэ ажлыг тууштай ул үндэстэй хийх хэрэгтэй.
Ямар нэгэн байдлаар буцахгүй. Нөгөө талаас олон хүндрэл бэрхшээл учирна. Нэг хүн гарч ирээд Ерөнхийлөгч болоод, Ерөнхийлөгчийн тэр бүрэн эрх хэмжээнд ч бас бүрэн шийдэгдчих асуудал биш. Энд Их хурал, Засгийн газартайгаа хамтарч ажиллах асуудал бий.
Өнөөдөр шүүгчийн байгууллагад ажиллаж байгаа бүх түвшний хүмүүстэй хамтарч ажиллах асуудал бий.
Ц.Мөнхтөр: Энэ сэдвийг хөндсөнийх өнөөгийн УИХ-ын тогтолцоо, сонгуулийн тухай асууя. Жишээлбэл, УИХ-ын гишүүд монгол төрийн өмнө хүлээсэн, бүх ард түмний өмнө үүрэг хүлээсэн хууль тогтоогчид, гэхдээ тухайн сонгогдсон тойргийнхоо төлөө юм хийдэг, жалга довны төлөө л юм шиг байдал сүүлийн жилүүдэд маш их ажиглагдаж байгаа. Сонгогчдын саналыг худалдаж авдаг зүйл өнөөдөр бодитой болчихоод байгаа. Үүнийг сонгуулийн хуулиар дамжуулж өөрчлөх ёстой юу? Яах ёстой вэ?
Ц.Элбэгдорж: Сонгууль тойрсон, боловсронгуй болгох ёстой асуудал олон байгаа. Бүтэцтэй холботой, сонгуулийн байгууллагатай холбоотой, сонгуулийн санхүүжилттэй холбогдсон асуудал байгаа. Тэр хууль ёсыг мөрддөг улс орнууд бол гурван хуулиар зохицуулж байна. Энэ талаар өөрийнхөө зөвлөхөөр би судалгаа хийлгээд, бусад мэргэжлийн хүмүүс, нийгмийн идэвхтэй иргэдийг оролцуулж хэлэлцүүлье гэж бодож байгаа. Тэгээд намууд, Их хурлын гишүүдийн болон, Засгийн газрын саналыг аваад хэдүүлээ ярилцаад явъя.
Ингэх үүрэг Ерөнхийлөгчид байгаа гэж ойлгож байгаа.Тэгээд бид хамтраад засаад явж болох байхаа.
Надад итгэл байгаа, одоо хүмүүс яаж явбал буруу болоод байна, яаж явбал зөвдөөд байна гэдгийг ерөнхийдөө харсан. Тийм учраас юм цаашдаа сайжирна гэж бодож байгаа.
Ц.Мөнхтөр: Баярлалаа. Тогтолцооны хувьд нэг зүйлийг хөндье гэж бодож байна. 1990 оны Улсын Бага Хурлыг сонгосон сонгуулийн талаар Баабар “Энэ бол гайхамшигтай сонгууль байсан юмаа” гэж бичсэн байна лээ. Одоо зарим судлаачид, улс төрчид, хоёр шатны парламенттай болъё, их хурлаасаа сонгодог болъё, магадгүй Ерөнхийлөгчийг Их хурлаас сонгодог болъё гэж ярих боллоо.
Ер нь Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулахгүйгээр, төрийн тогтолцоог өөрчлөхгүйгээр явахад маш хүнд боллоо гэж цөөнгүй хүмүүс хэлдэг. Та энэ тал дээр ямар байр суурьтай байна?
Ц.Элбэгдорж: 1990 оны 7 сарын сонгууль гайхамшигтай нь юундаа байна гэвэл Монголчууд анх удаа өөрсдөө чөлөөт сонголт хийж төрөө байгуулсан явдал. Энэ утгаараа Монголын бүрэн эрхт байдал, тусгаар тогтнол жинхэнэ ёсоор баталгаажсан ийм өдөр.
Нэг үгээр хэлбэл эрх чөлөөгөө олж авсан өдөр. Сая жишээлбэл Польшид, ард түмнийхээ санал асуулгаар, чөлөөт сонголтоор нэг танхимаа бүрдүүлснийхээ 20 жилийг ойг тэмдэглэж байна.
Бүр дэлхий нийтээр тэмдэглэж байна. Гэтэл ийм үйл явдал монголд болсон, тэр нь бүр хагас ч биш, бүрэн чөлөөт сонгууль байсан гэдэг утгаараа үнэхээр гайхамшигтай зүйл байсан.
Мэдээж улс төрд, сайн муу, олон зүйл байдаг. Түүнийг зохицуулаад явах ёстой.
Үндсэн хуулинд байгаа нөөц боломжууд бүрэн шавхагдаж уу, үгүй юу гэж олон хүн асуудаг.
Яг өөрчлөлт оруулбал аль асуудалд нь өөрчлөлт оруулахав гэдгээ судлаад ярилцах л хэрэгтэй. Улс төрийн нөхцөл байдлын хувьд Ерөнхийлөгч, УИХ , бас хамтарсан Засгийн газартай байгаа энэ үед улс төрийн шинжтэй, эдийн засгийн шинжтэй том асуудлуудыг шийдэх боломж энэ удаа байна. Энийг бид ашиглах ёстой.
Ц.Мөнхтөр: Төрийн эрх мэдэлд гарахын тулд ард түмний саналыг худалдаж авах, очсон хойноо тэр эрх мэдлээрээ далимдуулж хөрөнгөждөг тэр тойргийн талаар таны төсөөлөл ямар бол? Энэ бодитой зүйл үү?
Ц.Элбэгдорж: Бодитой зүйл. Энэ тойргийг задлах арга бол ард түмнээ эрх мэдэлжүүлэх. Ард түмнээ мэдэлжүүлэх гэдэг нь эдийн засгийн боломжий нь олгох ёстой, ард түмэндээ эзэмших ёстой эрхий нь өгөх ёстой.
Тэр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлдэг, өөрийнхөө баялагтаа эзэн нь байдаг эрх мэдлий нь орон нутагт нь ард иргэдэд нь өгөх ёстой. Тэр эрх мэдэл бий болбол аяндаа тэр “тойрог” гээч юм нь гаднаасаа аяндаа задарч эхэлдэг. Тэндээ удах юм бол тэр өөрөө унана. Ардчилсан улс оронд улс төрчид, ард түмний үзэл бодол ямар байна гэдгийг дагаж явдаг. Тийм учраас миний анхны захирамжийн бас нэг санаа тэр байлаа.
Иргэддээ иргэний боловсролыг олгоё. Ардчилал, хүний эрх гэдэг чинь юу билээ, дураараа загнахын нэр юмуу, аль эсвэл энэ нийгэмд бие биенийхээ эрхийг хүндэтгэж сайн сайхан амьдарч, хуулиа хэрэгжүүлэхийн нэр юмуу гэдгийг хүн бүр багаасаа мэддэг байх ёстой гэж бодож байна.
Иргэддээ илүү мэдээлэл өгье. боловсролы нь дээшлүүлье гэж байгаа юм. Тэгэх юм бол тэр иргэдийнхээ боловсролыг дагаад төр нь зөв болно.
Харин эхлээд дарга юм уу эрх мэдэлтэй байгаа хүмүүс ухаарна гэж хүлээвэл тэр удна. Ерөнхийлөгч, их хурлын гишүүд гээд ард түмнээс сонгогддог улсууд ард түмэндээ үйлчлэн туслах үүрэгтэй гэдгээ нэгдүгээрт тавьж явах ёстой.
Ц.Мөнхтөр: Таны 1 номерын анхны гаргасан захирамжийг монгол хүний толгойтой ажиллая гэдэг агуулгыг дэвшүүлж байна гэж хэвлэлээр тайлбарласан байсан. Өнөөдөр сайн иргэний тухай асуудлыг хөндмөөр юм шиг байгаа юм. Сайн иргэн гэж хэн юм бэ? Гэр бүлээ сайхан аваад явдаг, бусармаг юмны төлөө үгээ хэлж чаддаг, эрхээ эдэлж чаддаг тийм мэдрэмжийн тухай яримаар юм шиг байгаа юм?
Ц.Элбэгдорж: - Ер нь иргэний үүргээ хэрэгжүүлнэ, нийгмийн байр суурьтай иргэн байна гэдэг бол гайхамшигтай зүйл. Дамчаа гуай сайхан жүжигчин өөд боллоо. Миний маш их хүндэтгэдэг жүжигчин байсан.
Нөгөө талаас миний хамгийн их хүндэтгэл татдаг юм гэвэл тэр хүний, эрх чөлөө, шударга ёсны талаар баримталж байсан байр суурь. Олон хүн нөгөө тал руу явчихсан байхад өөрийнхөө үзэл бодолд үнэнч зогсож, олон жил дуугарч, залуу хүнд үлгэр дууриал болж байсан тэр шинж нь өнөөдрийн бусад уран бүтээлчдэд үлдэнэ гэж боддог.
Яг тийм иргэнийг сайн иргэн гэж байгаа юм. Нөгөө талаас иргэн хүний сайн мууг тодорхойлдог зүйл нь миний ойлголтоор үүргээ хэрэгжүүлдэг, хуулиа биелүүлдэг байх тухай ойлголт.
Манайд хууль биелүүлдэггүй, авлига авч байгаа, тэр мөнгөөрөө баяжиж байгаа хүн сайн харагддаг болсон байна. Энэ бол нийгмийн сэтгэл зүй эвдэгдэж унах тийшээ хандаж байна гэсэн үг шүү дээ. Одоо үүнийг зогсоох ёстой. Харин хуулиа биелүүлж , ажлаа хийж, үүргээ сайн биелүүлж байгаа тэр иргэн бол гайхамшигтай юм л даа.
Нэг иргэний сайн жишээ нэг сая хүнийг зоригжуулж байдаг. Үүгээрээ иргэний боловсрол, иргэний эрмэлзлэл, үлгэр дууриал гэдэг нь гайхамшигтай зүйл гэж боддог.
Зөв амьдрал гэдэг нь цаанаа маш том буян шүү дээ. Зөв амьдраад явж байгаа тэр хүмүүсийг манай телевиз, радио, сонин бүгдээрээ харуулдаг, тэр хүний тухай нийгмээрээ сайхан ярьдаг баймаар байна.
Ц.Мөнхтөр: Яг жилийн өмнө, өдийд, одоо 10 цаг болох гэж байна, энэ үед УБ хот ямар байсан бэ гэдэг нь монголчуудын зүрх сэтгэлд аймшигтай дурсамж болон үлдлээ. Энэ талаар түүхэн цаг хугацааны эргэлтэнд тодорхой дүгнэлт хийх байх л даа. Гэхдээ өнөөдөр дурсахгүй байх аргагүй. Таны бодлоор тэр өдөр яг юу болсон юм бэ?
Ц.Элбэгдорж: Бид сургамж авах ёстой. Сургамж аваад тэр үед байсан байдлаасаа дээрдэж гарах ёстой. Сонгуулиа булхай луйвартай хийдэг байсан бол одоо болих хэрэгтэй. Сонгуулийн хуулиа янзлаад тэр булхай луйвар гэдэг юмнаас нь гаргая. Нөгөө талд, хүмүүсийг бухимдуулсан олон асуудал байгаа.
Зөвхөн сонгуультай ч холбоотой биш нийгмийн олон бухимдал тэр өдөртэй холбоотой байсан байх.
Бүгдээрээ сургамж авч, арай илүү дээд түвшинд хүрч ажиллаж чадах юм бол хамгийн том хариулт болно. Гэхдээ яг өнөөдрийг болтол 1 жил өнгөрчихөөд байхад, тодорхой асуудал шийдэгдээгүй, дорвитой шийдэл гараагүй хариулт дүгнэлт алга байсаар л байна.
Би 7 сарын 1-ний дараа иргэнийхээ хувьд ард түмэндээ хандаж эмгэнэл илэрхийлж уучлал гуйж байсан. Яг өнөөдөр төрийн тэргүүний хувьд амь насаараа амь үрэгдсэн, хохирч бэртсэн тэр иргэдээсээ уучлал гуйх ёстой гэж бодож байна. Уучлал гуйж байна. Бас тэр хүмүүст хандаж эмгэнэл илэрхийлж байна.
Энэ үйл явдлын талаар түүхэн дүгнэлтүүд гарах ёстой. Мэдээж өнөө маргаашдаа гарахгүй байж магадгүй. Би сайн мэдээлэл сонслоо. Өчигдөр УИХ-ын Хүний эрхийн дэд хороон дээр ажлын хэсэг байгуулагдсан сураг байна лээ. Уг нь УИХ-аас ажлын хэсэг байгуулагдаад энэ талаар үнэлэлт дүгнэлт өгөх цаг хугацаа өнгөрсөн байгаа. Ер нь юу болсон юм бэ, ямар үйл явдал болсон юм бэ гэдэг асуултын хариулт хожим ч олдох ёстой.
Магадгүй өнөөдөр улс төрийн байр сууринаас болоод, бодитой дүгнэлт өгч чадахгүй байж магадгүй. Гэхдээ өнөөдөр бидэнд цаг алдалгүй шийдэх ёстой юм байгаа. Өршөөлийн асуудал нөхөн олговортой холбоотой асуудал УИХ дээр хэлэлцэх түвшинд яригдаж байна.
Би анх Бага хурлын гишүүн болж ирээд 1990 онд өршөөлийн хуулийг санаачилахад оролцож байсан. 2000 онд гарч байсан өршөөлийн хуулин дээр бас ажиллаж байсан. Хамгийн сүүлд 2006 онд гарч байсан өршөөлийн хуулин дээр ажиллаж л байсан.
Хүмүүсдээ хатууу хандахаасаа илүүтэй өршөөх, энэрэх тал руугаа хандах нь зөв гэж бодож байна.
Ц.Мөнхтөр: Та Ерөнхий сайдаар ажиллаж байхдаа төрийн хүнд суртлын эсрэг шийдвэртэй алхамууд хийж байсан. Хүний ажлыг хийлгэдэггүй, хүнд суртал үүсгэдэг маш олон тушаал, журам шийдвэрүүд байна гээд урж хаяж байсан. Тэр үед нийгэмд тодорхой цочроо өгч байсан. Харамсалтай нь өнөөдөр бид дахиад хүнд суртлынхаа тухай ярьсаар л байна. Яаж энэ бүхнийг арилгах ёстой гэж та бодож байна?
Ц.Элбэгдорж: Хүнд суртал, авлигалыг зүйрлэж хэлбэл мөөгөнцөртэй адилхан зүйл л дээ. Байнга тэмцэж байх ёстой, тэгэхгүй л бол арзайтал ургаад гараад ирнэ. Хамгийн чухал зүйл бол ард түмэнд чирэгдэлгүйгээр үйлчлэх ёстой гэдэг сэтгэлзүй, ухамсар төрийн албан хаагчдад байх ёстой. Гарч байгаа хууль нь байгууллагын биш, иргэний эрх ашгийг хамгаалсан байх ёстой. Миний санаачлах хуулиуд , үйл ажиллагаанууд үүнтэй холбогдох болно.
Ер нь аливаа шийдвэр дээр иргэдийнхээ санал бодлыг авах нь маш чухал байна. Ерөнхийлөгчийн дэргэд Иргэний танхим гэж байгуулах гэж байгаа. Өнөөдөр иргэдийн зүгээс шүүмжилж байгаа асуудлыг эхлээд мэргэжилтнүүдтэйгээ хамт сууж боловсруулаад дараа нь энэ асуудлыг яавал зүгээр байна, та юу гэж бодож байна гээд саналы сонсоё гэж байгаа. Гарч байгаа шийдвэр бүр тодорхой хэмжээгээр иргэдийн саналыг тусгасан байвал сайн.
Болж өгвөл зарим телевиз, кабелийн телевизээр шууд үзүүлдэг байя гэж бодож байгаа.
Ер нь Ерөнхийлөгчийн алба иргэдэд нээлттэй ажиллах ёстой гэж бодож байна. Иргэдийн дундаас л сонгогдсон, тэдний хүсэл бодол л чухал байх ёстой.
Ц.Мөнхтөр: Та сурталчилгааныхаа үеэр Монгол орныг бүтэн тойрсон. Хөдөө орон нутагт амьдрал яаж өрнөж байгааг мэдэрч байсан байх гэж бодож байна. Монголын өргөн уудам нутгийг яаж эзэнтэй байлгах вэ?
Ц.Элбэгдорж: Ерөөсөө хөдөө амьдарч байгаа иргэд, тэнд ажиллаж байгаа орон нутгийн захиргааны байгууллага өөрсдөө асуудлаа шийддэг эрхий нь өгөх цаг болжээ. Тэдэнд эдийн засгийн болон бусад эрх мэдэл дутуу байна. Бид төсвийн тухай болон нутгийн өөрөө удирдах ёс, засаг захиргааны нэгжийн тухай хуулинд өөрчлөлт оруулах ёстой гэж үзэж байгаа.
Нэг өглөө босоход нь л газры нь өрөмдөөд зогсч байдаг, гэтэл нутгийн засаг захиргаа ямар ч үүрэг хүлээгээгүй, юу ч мэдээгүй л байж байдаг шүү дээ.
Баялгаас авсан татвараараа өөрсдөө асуудлаа шийддэг байх хэрэгтэй. Улс төр болон эдийн засгийн боломжий нь олгохгүй бол, Засгийн газар их хурал асуудлы нь шийдэх гээд байдаг, ажиллаад байдаг, гэтэл асуудлы нь бүгдий нь тэр болгон шийдэж чаддаггүй шүү дээ.
Орон нутагт “гар нь хүлээтэй” юм шиг байдлыг одоо болих болсон.
Ц.Мөнхтөр: Хууль санаачлах ёстой юу?
Ц.Элбэгдорж: Хууль санаачлах ёстой.Бусад засгийн газар, их хурлаас гарч байгаа шийдвэрүүдийг дэмжиж ажиллах ёстой гэж бодож байна.
Ц.Мөнхтөр: Эдийн засгийн хямралын асуудлаар байр суурь янз бүр байна. Төр засгийн удаан байдал бас нөлөөлж байна гэсэн шүүмжлэл байгаа. Та энэ талаар ямар бодолтой байна вэ?
Ц.Элбэгдорж: Хямрал нөлөөллөө үзүүлж байна. Аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаа саарч, орлого нь буурч, улсын төсөвт ордог мөнгө нь буурч байна. Банкнаас авсан зээлэн дээр хүндрэл үүсч байна. Гэхдээ бидэнд хохирол багатай давах боломж байгаа. Энэ бол том орд газруудыг эдийн засгийн эргэлтэнд яаралтай оруулах асуудал.
Одоо Оюутолгой араас нь Тавантолгойн асуудлыг хурдан шийдэх хэрэгтэй. Хурдан ажилд нь оруулья бүгдээрээ. Ингэж байж эдийн засгийн багтаамж нь тэлж явах ёстой. Ард түмнийхээ амьдралыг хурдан босгоод авья хэдүүлээ.
Өнөөдөр үнэтэй байсан юм үнэгүй болох ч юм бил үү. Сүүлийн жил гаруй хугацаанд улстөржиж, сонгууль гэж явлаа. Шаардлага байсан байж магадгүй. Гэхдээ одоо богино хугацаа үлдсэн шүү.
Дээд тал нь 2 жил гэж хараад хурдан асуудлаа шийдэх хэрэгтэй гэж бодож байна. Нэг асуудал дээр санал бодол шийдэхгүй байж болно гэхдээ тэр нь бусад асуудалдаа чөдөр тушаа болох ёсгүй. Ерөнхийлөгчийн хувьд энэ талаар үлгэр жишээ болж ажиллана гэж бодож байгаа.
Ц.Мөнхтөр: Өнгөрсөн сонгуулийн нэг гол нөлөөлөл бол улстөрийн намуудын зүгээс иргэдийн саналыг худалдаж авахын тулд өгсөн том том амлалтууд. Эх орны хишиг, Эрдэнийн хувь маш их хүлээллтэй байгаа. Одоо хүлээж байгаа хүмүүст юу хэлж чадах вэ?
Ц.Элбэгдорж: Шударга ёс тогтоод, хүмүүст очих ёстой баялаг нь очвол энэ бол биелж болох амлалтууд. Орон нутагт эдийн засгийн эрх мэдлий нь хурдан олгох ёстой. Монгол орны хөрсөн дор байгаа баялаг бол, зөвөөр шударгаар хуваарилаад явбал улстөрийн намуудын амласан амлалтаас ч илүү зүйл иргэнд очих боломжтой тийм баялаг.
Зарим нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө Ерөнхийлөгчийн зүгээс анхаарах болно. Мөнгөн амлалт өгсөн нь үнэн, гэхдээ зүгээр мөнгө өгөх тухай яриа байж болохгүй, яаж өгөх вэ, ямар байдлаар тэр нь урт удаан хугацаанд үр жимсээ өгөх вэ гэдгийг бид бодох ёстой. Энэ баялгийн орлогыг яаж нөөцөлж, яаж хуваарилах уу гэдгээ ярих ёстой.
Ц.Мөнхтөр: Шударга байх тухай яриа руугаа эргээд орьё. Саяхан Сүхбат аварга шударга сайхан наадамлах тухай мэдэгдэл гаргажээ. Энэ бол магадгүй ард түмний оюун санаа өөрчлөгдсний нэг жишээ байх…
Ц.Элбэгдорж: Үнэн. Монголын ард түмэн гайхалтай сонголт хийсэн. 20 жил Монгол улс ардчилалтай ч юм шиг, ардчилалгүй ч юм шиг, энэ сонголт нь зөв ч байсан юм шиг, буруу ч байсан юм шиг саармаг явж ирлээ.
Гаднаас харахад ч, монгол улс цаашдаа ардчиллаараа явж чадах юм болов уу даа гэсэн эргэлзээ үүсч, үнэлэмж буурч байсныг үгүйсгэх аргагүй.
Харин энэ бүхэнд бүрэн хариулт өгсөн сонголтоо хийлээ шүү дээ. Ахмад үе, ирж яваа залуу үеийнхний урам зориг итгэл найдвар байсаар байна.
Шударга ёс гэж байдаг юм байна гэсэн ард түмний итгэл дахин сэргэх ёстой. Төрийн албан хаагч ч гэсэн би шударга сайхан ажиллавал миний түүхэн үүрэг тэр юм байна гэдгээ одоо ухамсарлах цаг болсон. Сүхбат аваргын тэр захидал ч гэсэн бас нэг найдлага байсаар байгааг харуулж байна.
Улс төр, нийгмийн амьдрал дээр шударга ёс яриад эхэллээ, одоо бөх дээр ч гэсэн шударга ёс хэрэгтэй байгаа юм байна. Би энэ жилийн наадам шударга сайхан болох болно гэж итгэж байгаа. Яг ийм байдлаар бүх салбарт өөрчлөлт гарах ёстой.
Ц.Мөнхтөр: Таныг ард түмэн сонгосон нь танд асар их итгэл найдвар хүлээлгэлээ гэсэн үг. Итгэлийн зээл гэж нэрлэе л дээ. Тэр итгэлээр авсан зээлээ эргүүлж яаж төлөх вэ? Сонгуулийн үр дүн бол ард түмний дунд оюун санааны асар их өөрчлөлтийг хүлээж байгаагаа харуулсан хэрэг.
Ц.Элбэгдорж: Хүлээлт бол маш их байгаа. Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийн хүрээнд шийдэж болох бүх асуудлы нь шийдэхийн төлөө явна. Би дахин хэлье. Нэг асуудлыг шийдэж чадахгүй байгаа бол, дараагийн асуудлы нь хурдан шийдээд явдаг байх хэрэгтэй. Тэр шийдээгүй байгаа асуудлаар барьцаалж хаагаад бусад асуудлыг хойш тавьдагаа болих хэрэгтэй. Оюутолгой явахгүй байгаа бол, Тавантолгойгоо бариад ав, шүүхээ шинэчилье, болохгүй бол сонгуулийн хуулиа өөрчилье гэх мэт явах ёстой. Надад үнэхээр их үүрэг хариуцлага ирсэн. Би энэ үүргийг биелүүлэхийн төлөө бүх бололцоогоороо ажиллана.
Ц.Мөнхтөр: Шагналын хур буух болов уу гэсэн хүлээлт байгаа байх. Нөгөө талаар шагналын тухай бодол нийгэмд өөрчлөгдсөн байхыг ч үгүйсгэхгүй. Та ер наадмын үеэр шагнал өгөх үү ?
Ц.Элбэгдорж: Шагналтай холбоотой байр суурь янз бүр байхыг үгүйсгэхгүй. Ерөнхийлөгчийн хувьд надад шагналын талаар өөрийн гэсэн байр суурь байгаа. Нэг хэсэг сүрхий их шагнасан тал байгаа. Зарлиг нь гарчихаад, нөөц нь хүрэхгүй шагнал ч байна.
Ер нь төрийн шагнал байх ёстой, гэхдээ тэр нь нэр хүндтэй байх ёстой. Шагналын бодлого дээр өөрчлөлт оруулья гэж П.Очирбат Ерөнхийлөгчийн үед ярьж байсныг санаж байна.
Ерөнхийлөгч бүр л өөр өөрийн гэсэн бодлоготой байсан байх. Энэ асуудлыг ард түмнээр хэлэлцүүлэх нь зүйтэй юм болов уу гэж бодож байгаа.
Ц.Мөнхтөр: Төрийн тахилгатай уул овоог тайж, тахьдаг ёслолд Ерөнхийлөгч оролцдог гэсэн ойлголт ард түмэнд байгаа байх. Саяхан таныг төрийн тахилгад оролцохгүй гэж бичсэн байсан. Энэ талаар тайлбар хэлээч?
Ц.Элбэгдорж: Хэвлэлд гарсан тэр зүйл миний байр суурь биш. Ер нь овоо тахилгад оролцох Ерөнхийлөгчийн оролцоог даруухан болгох ёстой.
Тэр ёслолыг хийх гол хүмүүс нь нутгийн ард иргэд, тахих гол зүйл нь уул овоо нь байх ёстой. Хүнээ тахиад байж болохгүй. Байгал орчноо хайрлаж, цэвэрхэн байлгах, тэр газар нутгийн тухай домог түүх, шинжлэх ухааны судалгаа зэргийг хойч үед үлдээх, тахилгынхаа утга учрыг ойлгодог байх, хамгийн наад зах нь аваад очсон хогоо буцаагаад цэвэрлэдэг байх гэхчилэн бид тахилга үйлдэх хандлагаа өөрчлөх ёстой. Ерөнхийлөгч гол дүрд нь “ороод” л, юм хум шатаагаад байх ёстой юм уу үгүй юу гэдгийг эргэж хармаар байгаа юм.
Даруухан байх ёстой. Энэ бол уул усны л тахилга гэдгийг бид гажуудуулж болохгүй. Нөгөө талаас нутгийн иргэдийн хүлээлт байдаг. Энэ жил Ховд аймагт Алтан Хөхий уул, Архангайн Суварга хайрхан, Богд хаан уулын тахилгууд байгаа.
Уул бүхэн , газар нутаг бүхэн өөр өөрийн тахилгын заншилтай. Нэгэнт төрийн тахилгатай уулын тэнгэрийг тайх ёслол гэхээр ард түмэн Төрийн тэргүүнээ ирнэ гэж итгэж хүлээдэг бололтой юм. Бид төрийн тахилга үйлдэх журамд өөрчлөлт оруулж байгаа.
Ц.Мөнхтөр: Бидний ярилцлага өндөрлөх дөхөж байгаа тул сүүлийн асуултаа тавья. Монгол улс цөлжиж байгаа тухай маш их яригдаж байна. Ногоон хэрэмний тухай та ярьж байсан санагдаж байна. Одоо цаг хугацаа Ногоон хэрэмийг үнэхээр яаруулж байгаа үе. Тэр ажил ямар түвшинд яваа бол?
Ц.Элбэгдорж: Цөлжилт, Улаанбаатарын утаа үнэхээр тулгамдаж байна. Бид энэ утаан дотор байгаа хүний эрүүл мэнд ямар болж байгааг харж байгаа.
Манай байгал орчин хариуцсан, иргэний эрх хариуцсан зөвлөхүүд энэ чиглэлээр ажилдаа орсон байгаа. Байгал хамгаалах чиглэлийн бусад төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, иргэний танхимаараа энэ асуудлаар тусгай хэлэлцүүлэг явуулна.
Ногоон бүсийн асуудал бол өнөөдөр олон улсын, бүс нутгийн асуудал болчихоод байгаа. Шийдэх шийдлүүд нь байна. Гол нь ажил хэрэг болгох хэрэгтэй.
Би Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаандаа орой болгон телевизээр гараад байх сонирхол бага байгаа.
Энэ нь ажил хийхгүй байна гэсэн үг биш, харин хийчихээд үр дүнгий нь ард түмэндээ хэлэхийн тулд гарч ирдэг байя гэж байгаа юм. Эцэст нь нэг зүйл хэлье. Ард түмэндээ хандаж баярлалаа гэж хэлье. Шударга ёсыг хүссэн таны хүсэл биелэх болтугай, өөрийн зүгээс чадах бүхнээ хийх болно.
Олон хүн ажилтай болж, төр засагтаа итгэх итгэл нь сэргэж, хүний эрх, эрх чөлөө нэгдүгээрт тавигдах цаг ирнэ. Та бүхний итгэлийг дааж ажиллана. Сайхан наадаарай.
Ц.Мөнхтөр: Баярлалаа. Манай Монголын Үндэсний олон нийтийн радио, телевизийн шууд ярилцлагад Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж оролцлоо. Та бүхэнд баярлалаа.

2009/07/01

Ерөнхийлөгч “Financial Times”-т ярилцлага өгөв

“Их тэнгэр” цогцолборт өнгөрөгч өдрүүдэд болсон “Эдийн засгийн өгөөжтэй өсөлт, эрх зүйн шинэтгэл” эрх зүйн олон улсын чуулганы үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн “Financial times” сэтгүүлд өгсөн ярилцлагыг хүргэж байна.

-Юуны өмнө би Монголын тусгаар тогтнож, бие даасан улс болсон талаар асуух гэсэн юм. Хуучин Зөвлөлтийн гүрэн задран унасны дараа Монгол Улс бусад хуучин коммунист орноос ялгаран Ардчиллын замыг сонгож авсан. Ардчилсан хөдөлгөөний удирдагчдын нэг байсны хувьд Та энэ талаар ярьж өгөхгүй юу?

-Монгол Улс хуучин социалист системийн орон байхдаа тусгаар тогтносон улс байсан. Эрх чөлөө бол хүнд ч, улс оронд ч аль алинд нь байх шаардлагатай. Хувь хүний хувьд эрх чөлөөтэй байх ёстой. Хувь хүмүүс нь эрх чөлөөтэй байж чадах юм бол тухайн ард түмэн эрх, эрх чөлөөтэй байна. Тэгэхээр эрх чөлөөний мэдрэмж монголчуудад өөрт нь байдаг. Бие даасан амьдралын мэдрэмж бол монголчуудад өөрт нь уламжилж ирсэн чухал зүйл. Энэ мэдрэмж Монгол улсыг дахин эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо бүрэн утгаар нь олж авахад, ялангуяа 1990 оноос хойш олж авахад их тусалсан болов уу гэж бодож байгаа.

Монголын өөрчлөлтийн хувьд онцлог бий. Нэгдүгээрт ер нь Азийн улс орнуудад улс төрийн шинэчлэл, эдийн засгийн шинэчлэлийг зэрэг хийх боломжгүй гэсэн ойлголт байдаг. Үүнийг монголчууд эвдсэн. Улс төрийнхөө шинэчлэлийг ч 1990 оноос эхэлж хийсэн, эдийн засгийнхаа шинэчлэлийг ч хийсэн. Хүн арддаа эрх, эрх чөлөөг олгох энэ шинэчлэлийг давхар хэрэгжүүлсэн. Үүгээрээ монголчуудын шинэчлэлийн нэг онцлог байгаа. Хоёр дахь онцлог 1990 онд нийгмийн өөрчлөлтийг хийхдээ тайван замаар, яриа хэлэлцээний аргаар шийдэж чадсан. Гурав дахь онцлог бол 1990 оноос хойш бараг 22 жилийн хугацаанд шинэчлэлийг үргэлжлүүлж хийх эрмэлзэл монголчуудад тууштай байсан. Хэзээ ч энэ замаасаа ухарч буцаж байгаагүй.

Монгол Улс энэ бүс нутагт эдийн засаг, улс төр, нийгмийн хувьд хамгийн чөлөөтэй тогтолцоотой орон болж хувирсанд бид бахархаж явдаг.

-Хятадын онцлогтой хөгжлийн замын талаар ихэд яригдах болжээ. Тоталитар Засгийн газар нь эдийн засгийн хөгжлийг эхлүүлэх арга зам мөн талаар. Та ч мөн энэ талаар яриандаа дурдсан. Хятад болон Энэтхэг улсыг жишээ болгон эдийн засгийн хөгжлийг нь харьцуулах явдал байдаг. Таны бодлоор Монгол Улс ардчилал, эдийн засгийн шинэчлэлийн замыг сонгосноор ямар нэгэн сул тал, хүндрэлүүдтэй учирч байсан уу. Ардчилал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийг сонгосны сул болон давуу талыг хэлэхгүй юу?

-Ер нь нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн шинжтэй том өөрчлөлтийг хийхэд мэдээж асар их хүндрэлтэй байсан. Эдийн засгийн хувьд Монгол Улс социализмын үед бараг нийт худалдааныхаа 90 хувийг, нийт эдийн засгийн арилжааныхаа 90 хувийг нэг улстай, тодруулбал тухайн үеийн Зөвлөлт Холбоот Улстай хийдэг байсан. Нөгөө талаараа энэ өөрчлөлтийг хийснээр бид дэлхийн олон улс оронтой үнэлэмжийн хувьд ойролцоо болсон. Нэг үгээр хэлбэл хуулийн дагуу амьдрах, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэх гэдэг тэр үнэлэмж бол аль нэг үзэл суртлаас хүчтэй байсан. Тийм учраас тэр үнэлэмжийн дагуу маш олон найз нөхөдтэй болж чадсан. Олон улсын банк, санхүүгийн туслан дэмждэг байгууллагууд, ижил үнэлэмжтэй улс орнууд бидэнтэй хамтарч ажиллах боломж нээгдсэн. Үүн дээр үндэслээд бидэнд тухайн үед тулгамдаж байсан хэцүү асуудлуудыг шийдвэрлэх нөхцөл боломж өөрөө гарч ирсэн. Хоёрдугаарт эрх чөлөө өөрөө маш сайхан гайхамшигтай талтай. Эрх чөлөөт хүн бүхэн эрх чөлөөт нийгэмд сайн мэдээг өдөр бүхэн сонсож болно. Нэг шинэ бизнес нэг газар бий болж байхад, өөр шинэ үйлчилгээ өөр нэг газар бий болж байдаг. Өөрсдийн эрх чөлөөгөө, бүтээлч чадвараа мэдэрсэн хүмүүс түүнийг бүтээж байдаг. Тэгэхээр эрх чөлөөтэй хүн илүү хариуцлагатай байдаг. Хариуцлагатай хүн бол бүтээлч байдаг гэдэг. Энэ байдал бидэнд нөлөөлсөн гэдгийг хэлэх нь зөв байх гэж бодож байна.

-Монгол орон нь хөрсөн доороо олж тогтоосон болон одоогоор тогтоогоогүй асар их хэмжээний эрдэс баялгийг агуулж буй нь нууц биш. Баруун Африкийн газрын тосны жишээ зэргээс үзэхэд байгалийн нөөцөөр баялаг зарим оронд энэ нь давуу тал бус харин “баялгийн хараал” болон туссан олон тохиолдол бий. Мэдээж Монгол Улс бас нэг Чили юм уу Катар болох боломж, хүсэл дүүрэн бий. Харин Монгол өмнө дурдсан муу жишгийг дагахаас хэрхэн сэргийлэх бол?

-Ер нь байгалийн баялаг ихтэй улс орны хувьд Монгол Улсад буруу замаар явах уу, зөв замаар явах уу гэдэг талаас нь асуулаа гэж ойлгож байна. Тэгэхээр буруу замаар явахад жишээлбэл монголчуудыг хамгаалах юу байна вэ гэдэг дээр нэг зүйлийг шууд хэлэх ёстой. Би хувьдаа итгэлтэй байдаг. Байгалийн баялаг ихтэй мөртлөө буруу замаар орсон тийм улс орнууд голдуу хаалттай улс байгаа. Байгалийн баялаг ихтэй мөртлөө зөв замаар явж байгаа орнууд нээлттэй улс байгаа. Норвеги ч юмуу, Австрали, Канад гээд аваад үзэхэд тэр улс орнууд ардчилсан улс орнууд байгаа. Түүнээс биш хөрөнгө оруулагчдынхаа юмуу тухайн орны эрх баригчдын заавраар явдаг биш, ард иргэдийнхээ хүсэл зоригоор явдаг улс орнууд голдуу зөв замаар явсан байгаа. Зөв замаар яваа бол гарч байгаа дутагдал, бэрхшээлүүдээ тухай бүр нь засч чадна. Яагаад гэвэл ард түмэнд тэр мэдрэмж нь байдаг. Байгаль сүйрч байна, аль эсвэл эдийн засгийн өсөлтийн өгөөж бидэнд ирэхгүй байна, нийгэмд ядуу, баяны ялгаа их нэмэгдэж байна гэдэг энэ дуу хоолой, мэдрэмж бол эрх баригчдаас биш ард түмнээс илүүтэй гардаг. Тэгэхээр нэгэнт ард түмний хүсэл зоригоор энэ улс орны хувь заяа шийдэгддэг, түүнийг удирдагч нь дагадаг учраас бид алдаагаа засаад яваад байх боломжтой юм. Монголчуудын баялгаа зөв эзэмшээд ард иргэдийн эрх ашигт нийцсэн хөгжилтэй улс орон болох хамгийн гол баталгаа бол Монгол Улсын нээлттэй байдал. Дээрээс нь бид бусдаас суралцахад байнга бэлэн байдаг. Бид өөрийнхөө шүүмжлэлтэй гэдэг юм уу, сүүдэртэй талаа байнга ярьж чаддаг. Энэ тухай монголын олон нийт бүрэн ойлголттой байх боломж байдаг.  Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь бие даасан, хүмүүсийн мэдээлэл авах боломж нь нээлттэй, үүнийг улам цаашаа нээж өгөх ёстой. Дээр нь бусдаас суралцах боломж байна. Ер нь ардчиллыг нэг үгээр тайлбарла гэвэл алдаанаасаа суралцах, бусдаас суралцах боломж гэж ойлгож байгаа.Нэгэнт суралцаж байгаа бол дэвшинэ гэсэн үг.

-Авилгын талаар маш тодорхой асуулт тавья. Мэдээж гэнэтийн их мөнгө хөрөнгөтэй болсон үед авилгын талаар санаа зовних нь зүй ёсны хэрэг. Транспаренси Интернешнл байгууллагаас гаргасан жагсаалтаас харахад Монгол Улс ил тод байдал, авилгын тал дээр тийм ч сайн үзүүлэлттэй биш. Парламентын гишүүн болохын тулд нэр дэвшигч нь 2 сая орчим ам.долларыг ухуулга сурталчилгаа гэх мэт үйл ажиллагаанд зарцуулах шаардлагатай болдог. Гэтэл парламентын гишүүний сарын цалин дөнгөж 800 орчин ам.доллар. Үүнээс үзэхэд хүмүүс парламентад сонгогдох нь олон ашигтай боломжийг бий болгодог гэж үздэг байх нь. Миний бодлоор энэ бол ихээхэн том асуудал юм. Та энд суугаа хүмүүст Монголын төр засагт болон Монголчуудад нийтэд нь үүнтэй шийдвэртэй тэмцэх хүсэл зориг бий гэдгийг батлан хэлж чадах уу?

-Энэ асуудалд бид нар санаа зовж байгаа. Ялангуяа авлигатай холбоотой асуудлаас болж монголын нэр төрийг хөндсөн мэдээлэл гарч буйг хараад бид ичиж явдаг. Ер нь авлигал гэгч нь монголыг өөрийг нь их муухай харагдуулж байгаа зүйл. Чөлөөт нийгмийг хамгийн хүнд байдалд оруулдаг, ер нь чөлөөт нийгмийн цаашдын өсөлтийг зогсоодог гол хүчин зүйл бол авлига. Авлига засаглалтай, төрийн бүтэцтэй, явуулж байгаа бодлоготой холбогддог. Ийм учраас миний одоогийн тавьж, уриалж байгаа нэг зорилго байгаа. Ирэх 4 жилийг төрөө засах 4 жил болгоё. Монгол Улс мөнгө байхгүй учраас монголын ард иргэд муу амьдарч байгаа юм биш ээ. Монгол Улсад шударга ёс байхгүй учраас монголын ард иргэдийн амьдрал муу байна. Монгол Улсад байгалийн баялаг байхгүй учраас манай ард иргэд ядуу зүдүү амьдраад байгаа юм биш, Монгол Улсад хууль тэгш хэрэгжихгүй байгаа учраас, нөгөө талд нь ард иргэдэд тэгш олдох тэр боломж хуулийн дагуу бүрэлдэж чадаагүй байгаа учраас ард иргэдийн амьдрал ядуу байна. Өнөөдрийн энэ Их тэнгэрийн чуулган үүнд чиглэж байгаа гэж бодож байгаа.

Энэ тухай 20 жилийн өмнө ярих боломжгүй байсан. 20 жилийн өмнө бидэнд тулгамдаж байсан асуудал маш өөр байсан. 10 жилийн өмнө ч ярих боломжгүй байсан. Магадгүй 5 жилийн өмнө ч энэ тухай ярихад манай нийгэм хүлээж авах болоогүй байсан. Өнөөдөр эдийн засгийн өгөөжийг нийтэд хүртээлтэй болгох үндсийг яаж тавих вэ гэж сайн санаат нөхөдтэйгөө, шинжээч судлаачидтайгаа, ард иргэдтэйгээ, төрийн бус байгууллагатайгаа бид нээлттэй ярьж эхэлж байгаа нь маш чухал. Би хувьдаа “Авлигалтай тэмцэх улс төрийн зорилт, зоримог байдал монголын төр засагт байгаа. Бид энэ чиглэлд эрчимтэй ажиллаж чадна. Сая манай парламент завсарлахынхаа өмнө шүүхтэй холбоотой зөвхөн миний санаачилсан 6 хуулийг баталлаа. Нийтдээ шүүх, эрх мэдлийг өөрчлөхийн тулд 18 хуулийг өөрчлөх хэрэгтэй байгаа юм. Бид цаашдаа шилжилтийн шинжтэй олон алхмыг хийх хэрэгтэй байгаа. Тийм учраас Монгол Улсыг авлигалаас салгах ажил манай нийгэмд ч, улс төрийн түвшинд ч байгаа. Миний үлдээх хувь бол Монгол Улсыг бага ч болов шударга ёстой, авлига багатай улс орон болгох. Үүндээ ямар нэгэн байдлаар хувь нэмэр оруулах ёстой гэж бодож байна.

-Та миний хөндөхийг хүсч буй хэд хэдэн асуудлын талаар ярилаа. Гэхдээ юуны өмнө та нэг хүнд ногдох нөөц баялгийн хэмжээгээр, жишээлбэл Катарын хэмжээнд хүрэхэд цаг хугацаа болон нөөц бололцоо бий эсэх талаар тооцоо хийж үзсэн болов уу?

-Өнгөрсөн жил Монгол Улс эдийн засгийн хувьд хамгийн өсөлттэй орон болж тооцогдсон. Зарим нэг судалгааг харж байхад 17.5 хувьтай өсөлт гарлаа гэж байгаа. Гэхдээ энэ өсөлтөөс манай нийгмийн сэтгэл зүйг харахад баярлах биш, илүү болгоомжилсон хандлага байгаа. Ер нь манай ард иргэд 20-иод жилийн хооронд энэ хүндрэлүүдийг өөрийн биеэр туулаад илүү хэрсүү болсон байгаа. Тэгэхээр энэ өсөлтөөс болгоомжилж байгаа нь нэг талыг барьсан өсөлт учраас тэр. Зөвхөн уул уурхайн гадагшаа гаргаж байгаа бүтээгдэхүүний өсөлт, дээрээс нь уул уурхайтай холбоотой орж байгаа хөрөнгө оруулалтаас үүдсэн өсөлт болчихоод байгаа юм. Яг боловсруулах үйлдвэр, дэд бүтцийн хөгжил, бусад салбарын өсөлт байна уу гээд харахаар тэр нь бараг байхгүй. 2 жилд дотоодын бүтээгдэхүүн нь 100 хувь өсөөд байгаа ийм хурдцыг хуучин бий болсон дэд бүтэц, эдийн засгийн чадавхи гүйцэх аргагүй байгаа юм. Тэгэхээр бид уул уурхайгаас олж байгаа орлогоороо, бий болгож байгаа зүйлээрээ өөр салбар руу хөрөнгө оруулалт хийж байж, үнэхээр ухаалаг маш их тооцоотой бодлого явуулж байж энэ байдлаас гарч чадна.

Энэ тухай хэлэлцүүлэг явж байгаа. Бараг энэ талаар санал асуулга явж байна гэж хэлж болно. Улсын Их Хурлын сонгууль бол санал асуулга гэж бодож байгаа. Энэ дээр хамгийн зөв, хамгийн ухаалаг, хамгийн тооцоотой бодлого гаргаж чадаж байгаа тэр улс төрийн намууд, нэр дэвшигчид жишээлбэл ард түмнээс дэмжлэг авах магадлалтай. Тэгэхээр энэ санал асуулгын дүнг харах ёстой. Хэлэлцүүлгийг улс орон даяар хийж байгаа.

-Энгийнээр харахад та бүхэн энэ их баялаг дээр сууж байна. Гол нь энэ их баялгаа Монголчууд болон гадныханд хэрхэн хуваарилах асуудал юм. Гадны хөрөнгө оруулагчид, тэдний туршлага болон хөрөнгө мөнгө зэрэг монголчуудад одоогоор байхгүй нөөцүүд нь та бүхэнд мэдээж хэрэгтэй. Одоо яригдаж буй Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хууль нь гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай баялгаа хэрхэн хуваарилах асуудлын суурь зарчмуудыг тодорхой болгож буй явдал гэж үзэж байна. Юуны өмнө энэ хууль хэрхэн бий болсон талаар тодруулах гэсэн юм. Энэхүү шинэ хууль нь Чалкогоос Саусгобиг худалдаж авах санал гаргасантай холбогдсон, тэрхүү ганц тохиолдлоос үүссэн хариу үйлдэл гэж харагддаг. Энэ шударга бус явдал мөн үү?

-Монголчууд бид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах нэн өндөр шаардлага нийгмийн өөрчлөлтийн эхэнд байсан. Ер нь охиноо нөхөрт гаргах гэж байгаа, айлд явуулах гэж байгаа тийм айл шиг ажиллаж байсан. Аль болох гоё хувцаслаад, аль болох гоё харагдуулаад, гайгүй сайхан охинтой айл шиг л байсан. Гэхдээ хүргэн болчихоор боломжийн улсуудыг олж хараагүй байсан. Одоо бол манай охиныг олоод харсан гэж ойлгож байгаа. Манай охин бол маш ухаантай, чадвартай, өндөр боловсролтой, үнэхээр сайн айлын сайн эзэгтэй болно. Тийм учраас бид өөрсдийнхөө хэмжүүрээр цаана нь хийх гэж байгаа сонголтод ханддаг байх ёстой. Эхлээд бид нээлттэй байх шаардлагатай байсан. Одоо бол Монгол Улс, ялангуяа уул уурхайн салбар гадаадын хөрөнгө оруулагчдын анхаарлын төвд орсон байгаа. Тийм анхаарлын төвд орсон орны нэг болчихоод байна. Бид өөрийнхөө үндэсний эрх ашиг, ард нийтийнхээ эрх ашгийг гаргаж тавих ёстой. Иймэрхүү байдлаар л явж байгаа. Миний баримталдаг бодлогод бол ер нь монголын ард иргэдийн нийтлэг эрх ашиг хамгийн түрүүнд тавигдана. Өмнө нь бидэнд мөнгө санхүү, үнэхээр гадаадын хөрөнгө оруулалт их чухал байсан. Энэ хоёрын алтан тэнцвэр дээр бидний цаашдын бодлого явах хэрэгтэй. Саяхан гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой, гадаадын төрийн хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах, мөн зөвшөөрөлтэй холбогдсон асуудал парламент дээр яригдсан. Энэ асуудлаар бараг 3 жил ярьж байгаад сая шийдлээ оллоо. Түүнээс биш Чалкогийн асуудал гарч ирэнгүүт бид энэ тухай ярьж эхэлсэн юм биш. 3 жилийн өмнө энэ хуулийн төслийг өргөн барьсан. Хэлэлцүүлэг нь 3 жилийн турш нээлттэй байсан. Энд нэг зүйлийг хэлмээр байна. 1990 оноос өмнө монголын бүх өмч төрийнх байлаа. Бид 1990 оноос хойш хувийн өмчийн оролцоог аль болохоор дэмжихээр оролдож ирсэн. Төрийн өмч дээр хатуу хяналт тавиад, төрийн өмчийг хязгаарлаж, хувийн санаачилгыг дэмжих гэж байнга оролдож ирсэн. Бид улс дотроо өөрийнхөө төрийн өмчид хязгаарлалт тавьдаг атлаа гадаадын төрийн өмч орж ирэхэд хязгаарлалт тавихгүй сууж болохгүй шүү дээ. Тэгэхээр ийм зохицуулалтыг зөвхөн Монгол Улс ч биш. Нээлттэй эдийн засагтай, тэр дотроо маш хүчирхэг эдийн засагтай улс орнууд хийсэн байдаг. Бид бас энэ зүйлүүдийг харж байгаад зохицуулалтаа хийсэн.

Хамгийн сайн зохицуулалт, хамгийн сайн хууль гаргалаа гэж би хувьдаа хэлж чадахгүй. Энд шүүмжлэлтэй хандах зүйлүүд бий. Юу ч гэсэн гаргаад цаашаа яваад үзье. Байнга нээлттэй байх хуулийг сайжруулах боломж бий. Түүний дотор бидэнтэй хамтран ажилладаг Монгол Улсад хөрөнгө оруулахыг сонирхож байгаа тэр талынхаа санаа бодлыг ч гэсэн цаашдаа нээлттэй сонсох болно. Анх удаагаа Монгол Улсад ийм зохицуулалтыг хийлээ.

-Та гадны төрийн компаниудаас болгоомжилж байна уу, Хятадын төрийн өмчит компаниудаас болгоомжилж байна уу? Хятадад төрийн өмчит маш олон корпорациуд байдаг шүү дээ.

-Гадаадын төрийн өмчтэй компаниудын оролцооноос Монгол ч биш, бүхэл улс орон болгоомжилдог шүү дээ. Бидэнд аль нэг орны төрийн өмчийн компанийн тухай хуульдаа тусгайлан заасан зүйл байхгүй. Энэ хуулийн заалт, зохицуулалт бол нийт аж ахуйн нэгжүүд, нийт төрийн өмчтэй компаниудад хамаарч байгаа зүйл.

-Би Монголд ирснийхээ дараахан гадаадын хэд хэдэн хөрөнгө оруулагч компанихантай уулзсан. Тэд 51%-ийн хяналтыг л авахгүй бол эрсдэл хэтэрхий өндөр, хяналт тавих боломж бага гэж үздэг. Миний ойлгосноор шинэ хуульд хэрэв гадны компани хяналтыг авахыг хүсч байгаа бол парламентаар хэлэлцэж батлана гэж заасан. Та үүнийг эцсийн шийд гэж үзэж байна уу? Та гаднын хөрөнгө оруулагчдын энэхүү яриаг хоосон сүрдүүлэг гэж үзэх үү?

-Ер нь 51 хувийн хяналт гэдэг бол бүх шалгуурын дээд тал гэж үзэхгүй байгаа. Энэ бол нэг л шалгуур. Хоёрт ийм шалгууртай холбогдсон асуудал гарч ирэх юм бол асуудлыг шийддэг механизмыг тодруулж өгсөн. Энэ бол парламентын түвшинд ярих. Тэгэхээр ямар асуудал Засгийн газрын түвшинд шийдэгдээд явах, ямар нь хөрөнгө оруулалтынхаа хуулийн хүрээнд аж ахуйн нэгжийн түвшинд шийдэгдэх, ямар асуудал парламентын түвшинд яригдах вэ гэдэг байдлаар л зохицуулалт хийж өгсөн. Түүнээс биш огт яригдахгүй, хэлэлцэгдэхгүй, шийдэгдэхгүй асуудал гэж байхгүй. Асуудал шийдэх механизмыг тодруулж л өгсөн гэж би хувьдаа ойлгож байгаа.

-Миний бодлоор зарим гадны хөрөнгө оруулагч үүнд удахгүй болох сонгуулийн нөлөө орсон гэж үзэж байгаа. Тэд парламентын сонгууль дууссаны дараа нөхцөл байдал харьцангуй тогтворжино, дэмжлэг авах үүднээс ийм сүртэй үйлдэл хийх шаардлагагүй болов уу хэмээн найдаж байгаа. Тэдний энэ найдвар биелэх үндэстэй болов уу?

-Сонгуулийн санал өгсний дараа нар мандана гэдгийг монголчууд бүгдээрээ ойлгож байгаа. Анх удаа бид сонгуульд орж байгаа биш. Энэ бол 6 дахь удаагийн парламентын сонгууль. Ийм учраас энд санаа зовох зүйлгүй гэж бодож байна. Ер нь монгол хүн хол, ойрыг харж сонголтоо хийдэг. Монголчууд очих газраа бодож морио барьж эмээллэдэг. Зөвхөн өнөөдрийг харж юм уу, нэг талыг харж асуудлыг шийддэг ийм хүмүүс биш ээ. Би хувьдаа ард иргэдийнхээ ухаалаг сонголтод үнэхээр итгэж байна. Энэ хүмүүс ч гэсэн тэр сонголтоороо эрх баригчиддаа тодорхой мессеж илгээж чадна гэж бодож байна. Төр засгийн зүгээс ч ямар бодлогыг манай ард иргэд дэмжиж байна, ямар бодлогыг эсэргүүцэж байна гэдэг дээр тулгуурлаж шийдвэрээ гаргаад явах боломж бий.

-Дотоод асуудал руу эргэн оръё. Удахгүй Монголд орж ирэх их хэмжээний мөнгийг хэрхэн яаж зарцуулах нь тохиромжтой гэж та үзэж байна вэ? Хамгийн болхи байдлаар бол хүн бүрт тэнцүү хэмжээгээр хуваан тарааж болох ба үүнийг тодорхой хэмжээгээр туршиж үзсэн. Гэтэл төрийн байгууллыг бэхжүүлэх, боловсролыг дэмжих, төрийн тусгай сан байгуулах зэрэг өөр олон арга зам ч бас бий. Таны бодлоор үр өгөөжийг нийтээр хүртэж болохуйц хэлбэрээр нээлттэй чөлөөт зах зээлийн арга механизмд тохируулан тэрхүү мөнгийг хэрхэн хуваарилж болох вэ?

-Ер нь иймэрхүү асуултад энд сууж байгаа хүн бүхэн, манай ард иргэд, тэдний төлөөлөл бүгдээрээ ул суурьтай, бодитой хариулт өгч чадна гэж бодож байгаа. Жишээлбэл уул уурхайгаас орж ирж байгаа мөнгийг яаж хуваарилбал зөв хуваарилалт болох вэ гэсэн асуултыг асууж байгаа юм. Бидний хамгийн түрүүнд өгдөг хариулт нь аливаа асуудлын болон улс орны хөгжлийн гарц бол монгол хүн гэж байгаа. Түүнээс уул уурхай биш.

Бид өнгөрсөн жилүүдэд монгол хүний боловсролыг дэмжсэн тодорхой хуулиуд гаргасан. Монголчууд боловсролыг асар их үнэлдэг ард түмэн. Өөрсдийнх нь өдөр тутмын хэрэгцээнд мөнгө хүрэхгүй байхад хүүхдийнхээ төлбөрт мөнгөө гаргах гэж зээл авч, түүнийг хамтарч төлж барагдуулдаг. Тэгэхээр боловсролд ард иргэдийн зүгээс өгдөг ач холбогдлыг үнэлэх ёстой. Тийм учраас боловсрол руу оруулж байгаа, боловсролоор дамжуулж, хүүхдээр дамжуулж, сурагчдаар дамжуулж, оюутнуудаар дамжуулж, санхүүжилтээр дамжуулж олгож байгаа хөрөнгө оруулалт бол их зөв хөрөнгө оруулалт гэж үздэг. Мэдээж эрүүл мэндийн салбар их чухал. Ер нь монголын ирээдүй, монгол хүн боловсролтой, сайн ёс суртахуунтай байх юм бол монголд шинэ замууд бий болно, шинэ үйлдвэрүүд бий болно. Энэ үүднээс хүнээ боловсруулах, хүнийхээ боломжийг дээшлүүлэхэд бид хөрөнгө оруулалтаа түлхүү оруулах ёстой. Өөр хөрөнгө оруулалт хийх зүйл  бол эдийн засгийн бусад салбараа бид босгох явдал. Хөдөө аж ахуйн салбар бол монголд асар том боломж. Монголын нийт малын тоо 47 сая хүрч байна, манай нийт хүн ам 2.7 сая. Бидний хоёр талд маш том зах зээл, маш олон хүнтэй хөрш маань байна. Энэ хоёр хөршийнхөө тодорхой хэмжээний хүнсний хэрэгцээг Монголоос өндөр чанартай бүтээгдэхүүнээр хангах боломж байгаа юм. Дээрээс нь монгол Улс хамгийн сийрэг суурьшилтай. Нэг хүнд ногдох газар нутгийнхаа хэмжээгээр хамгийн их газар нутагтай улс орон. Тэгэхээр дахиад маш их боломж. Энэ их боломжоо ашиглаж бусад шаардлагатай байгаа зах зээлүүдэд тийм бүтээгдэхүүнүүдийг нийлүүлэх боломж бий. Дээрээс нь үнэхээр хөрөнгө оруулалт шаардлагатай салбар бол дэд бүтэц. Монголоор дамжиж өнгөрч байгаа тээврийн чадавхийг нэмэгдүүлэх, төмөр замын томоохон сүлжээнүүдийг шинээр байгуулах, эдийн засгийн эрэлт хэрэгцээтэй эрчим хүчнийг дотроосоо бүрэн хангах ёстой. Монгол бол нүүрсний асар их нөөцтэй, үнэхээр эрчим хүчний хувьд диваажин байх боломжтой гэж би бодож байгаа. Өнөөдөр дутагдалтай байна. Үүнийг хийж чадахгүй байгаа нь бас л бидэнтэй холбоотой байх. Дээр нь бензин шатахуунаар бас хараат байдалтай байгаа. Тэгэхээр бензин шатахуунаа дотоодоо хийх гээд ингээд яривал маш олон боловсруулах үйлдвэрлэлийн асуудал гарч ирж байна. Энэ бүхнийг өнгөрсөн хугацаанд нээлттэй ярьсаар байгаад шийдэх асуудлуудаа, ерөнхий дүр зургаа гаргаад авсан. Аль ч улс төрийн нам, бодлого тодорхойлж буй хүмүүст ерөнхий асуудлын шийдлийн зурагууд байгаа. Одоо энэ асуудлаа тодорхой яаж шийдэх үү гэдгээ эрх зүйн талаас нь, мөнгөний талаас нь анхаарах хэрэгтэй болж байгаа юм.

-Соёлын талаар нэг асуулт асууя. Хөгжлийн хурдацтай үе шатад хүрсэн үедээ үндэсний эрхэм зорилгыг бий болгосон Япон, Өмнөд Солонгос, Сингапур зэрэг Азийн зарим орон, түүнчлэн Филиппин зэрэг үндэстний хэмжээндээ нэгдмэл зорилготой байж чадаагүй орнууд ч бий. Таны бодлоор Монгол энэ дүр зургийн хаана нь багтах бол? Өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй нүүдэлчин соёл иргэншлийн хувьд Монголчууд илүү бие даасан, тус тусын сайн сайхныг бодсон байдаг гэсэн яриа бий.

-Ер нь Монгол Улс ноднин жил төр улсынхаа үүслийн 2220 жилийн ойг тэмдэглэсэн. Бид 20 жилийнх нь тухай ярьж байна. Монголчууд тухайн үедээ дэлхийд мэдэгдэж байсан нийт хуурай газрын талыг эзэлсэн эзэнт гүрнийг байгуулж, 200- 300 жил дэлхийн бодлогыг тодорхойлж явсан үндэстэн. Тэгэхээр тэр эзэнт гүрний хамгийн сайн уламжлал монголчуудад өнөөдөр хүртэл байгаа. Би хувьдаа монголчуудынхаа ухаалаг, асуудалд маш зөв байрнаас нь ханддаг, шинэ зүйлд дасан зохицох чадвартай, асуудлыг гаргаж ирээд шийдлийг хамтдаа хийдэг чадварууд олон зуун, магадгүй олон мянган жил дамжин ирсэн уламжлалын үр дүн байх гэж боддог. Дээр нь тэр уудам газар нутгаасаа хамгийн сайхан хэсгийг буюу голомтыг нь өнөөдөр бид эзэмшиж байгаа. Нөгөө талаасаа нүүдэлчин, малчин амьдрал бол миний бодлоор өнөөдрийн ойлгодгоор өндөр түвшний, өндөр стандартын амьдрал юм. Хэрвээ байгальд ээлтэй амьдралыг өндөр түвшний амьдрал гэж нэрлэдэг бол нүүдэлчдийн амьдрал бол хамгийн байгальд ээлтэй амьдрал. Нүүдэлчид хэзээ ч байгальдаа хог тарьдаггүй, нүүдэлчид хэзээ ч байгаль усаа ширгээдэггүй, түүнийгээ бохирдуулдаггүй. Байгальтайгаа зохицож амьдарч ирсэн гайхамшигтай уламжлал монголчуудад байдаг юм. Тийм учраас манай ард иргэдийн зүгээс байгаль орчинтой холбоотой тавигддаг шаардлагууд байдаг. Шударга ёсны ойлголт бол бас монголчуудын генд нь байдаг гэж боддог. Тийм учраас энэ шаардлагууд нэгэнт энэ түвшинд гарч байгаа учраас төр засгийн зүгээс тэдний тавьж буй асуудалд хэрхэн хариулж, хэрхэн шийдэл гаргах вэ гэдэг бол өнөөдрийн бодлого тодорхойлогчдын асуудал. Үнэхээр монголд асуудал байгаа бол бодлого тодорхойлогчдоосоо болж байгаа болохоос биш ард иргэдээсээ болж байгаа зүйл байхгүй гэдэгт би хувьдаа итгэдэг.

-Та өмнө нь уул уурхайгаас гадна бусад салбарыг хөгжүүлэх нь чухал гэж ярьсан. Улс үндэстний хувьд зөвхөн байгалийн баялагтаа түшиглэж амь зуух нь эрүүл бус үзэгдэл. Эдийн засагчид байгалийн баялаг ихтэй орнуудад голчлон тохиолддог “Голланд өвчин”-ий талаар ихээхэн ярьдаг. Австрали шиг баян, хүчирхэг эдийн засаг ч гэсэн энэ өвчинд мөн нэрвэгдсэн байдаг. Жишээлбэл, Дерт хотод очиход тэндээс сайн үйлчилгээ авахад хэцүү, учир нь хүмүүс халагдлаа ч гэсэн уурхайд очоод ажиллаж болно гэж боддог. Мөн Австралийн мөнгөн дэвсгэрт дэндүү чанга учир аж үйлдвэрлэл хөгжих боломж муутай. Энэ их мөнгөний урсгал орж ирэх үед Монголд үүн шиг буюу үүнээс ч дор нөхцөл байдал үүсэхээс хэрхэн сэргийлж болох вэ?

-Байнга л яригдаж ирсэн болгоомжлол. Мөнгөний бодлоготой холбоотой, мөнгөний ханш, түүний чангарах сулрахтай холбогдсон, төсвийн өсөлттэй холбоотой гээд олон асуудал байгаа. Бүрэн эрх нь дуусч буй Их Хурлын нэг сайн хийж чадсан зүйл нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийг баталж чадсан явдал гэж би хувьдаа ойлгож байгаа. Энэ хууль маань 2013 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжинэ. Тэр хүртэл бид тодорхой шилжилтүүдийг хийх хэрэгтэй. Өөр нэг зүйл нь Австрали юм уу, бусад улс орнуудын жишээг авч үзэж байхад өнөөдрийн дэлхий ертөнцийг 10 жилийн өмнөхтэй юм уу, 5 жилийн өмнөхтэй харьцуулшгүй болсон. Монгол эдийн засгийн хэмжээгээрээ бусад том эдийн засгийн өсөлттэй өрсөлдөхгүй ч манай ард иргэд бусад хөгжилтэй улс орнуудад амьдарч байгаа ард иргэдтэй адилхан байгаа. Өнөөдөр мориндоо мордоод хониндоо явж буй хүн гар утас бариад явж байгаа. Орой нь гэртээ ирээд 60 гаруй телевизийн суваг үзэж байгаа. Сумын төв дээр интернет барьдаг газар интернет рүү орж байна. Өглөө нь босоод Улаанбаатарын зах дээр ноолуурын үнэ хэд байна гэдгийг 1000 км-ийн цаанаас шууд мэдэх, асуух боломжтой. Хэл ус мэддэг хүүхдүүдээрээ дамжуулаад монголчуудын тухай ямар мэдээлэл гарч байна, гадаадын зах зээл дээр монголын хөрөнгө, монголын компаниудын хувьцаа зарагдаж байгаа ханшны байдал ямар байна гэдгийг шууд харах боломжтой. Дэлхийн хүмүүсийн авч байгаа мэдээлэл ижил түвшинд хүрсэн явдал нь бас асуудлаа тухайн цаг үед нь зөвөөр хараад шийдээд явах боломжийг олгож байна. Өнөөгийн дэлхий ертөнц, энэ технологийн дэвшил ийм боломж олгож байгаад би хувьдаа их баяртай байдаг. Энэ боломжийг монголчууд ч гэсэн ашиглаж чадна гэж бодож байгаа.

-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр, нэн ялангуяа гадны хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр хуучин Ерөнхийлөгч баривчлагдсан талаар, баривчлах үйл ажиллагааг тойрон бий болсон сонирхолтой нөхцөл байдлын талаар өргөнөөр мэдээлсэн. Та хэвлэл мэдээлэлд гарсан мэдээллийг үнэн зөв байдлаар мэдээлэгдсэн гэж үзэж байна уу? Гадаад орнуудад энэ баривчилгаа нь сонгууль угтаж хийгдсэн, баривчлах ажиллагаа нь ил тод байж чадаагүй зэрэг ойлголт үүссэн. Яг юу болсон талаар та өөрийн байр суурийг хэлэхгүй юу?

-Хэвлэлийн талаар, улс төрийн амьдралдаа, олон нийтийн тухайд миний барьдаг зарчим бий. Би хэзээ ч хэвлэлийг буруутгадаггүй. Хэвлэл мэдээллээр буруу юм уу, ямар нэгэн мэдээлэл гарсан байгаа бол би хувьдаа өөрийгөө л буруутгадаг. Бид өөрсдийгөө буруутгадаг. Яагаад гэвэл бид тийм шалтаг өгсөн, эсвэл тэр буруу ойлголтыг төрүүлсэн байгаа. Тийм учраас бид алдаагаа засахад байнга нээлттэй байгаа.

Монгол улсад авлигатай тэмцэхэд, хүний эрх, эрх чөлөө, хуулийн шударга хэрэгжилтийг хангахад бидэнтэй бүтээлчээр хамтарч ажиллая гэж байгаа бүх байгууллага, иргэд, олон улсын байгууллага, хэвлэл мэдээллийн байгууллагад монгол улс нээлттэй байгаа. Авлига, мөнгө нь өөрөө том хүч. Зөвхөн тухайн улс орон дотор байгаа үзэгдэл биш. Тэр сүлжээ, тэр мөнгөний хүч бол хаана ч хүрч болдог. Дээрээс нь авлигатай тэмцэнэ гэдэг амар зүйл бишийг манай ард иргэд нийтээрээ харж байгаа байх. Зүгээр яриад орхидог, зүгээр тунхаглаад орхидог асуудал биш. Тодорхой үр дүнг шаарддаг, тодорхой хуулийн тэгш хэрэгжилтийг шаарддаг зүйл. Тийм учраас бид энэ үйл ажиллагаанд, болж байгаа үйл явцуудаас бас л монголын нийгэм суралцаж байгаа. Эндээс зөв сургамж аваад бид цааш явах ёстой.

Миний баримталдаг нэг зарчим нь шүүхээр аливаа хүний асуудал шийдэгдээгүй байхад хэн нэгнийг гэм буруутай, муу сайн гэж хэлэх ёсгүй гэж бодож байгаа. Манайд ч гэсэн тэр зарчим байдаг. Нөгөө талаасаа хууль хяналтын байгууллага, хууль зөрчсөн гэж үзэж байгаа этгээдийг, ямар ч иргэнийг шалгах, хуулийн дагуу асуух, тэр хүнээс тодруулга авах, хуулиар тавигдаж байгаа шаардлага биелэхгүй болбол хуулийн дагуу албадлага хэрэглэх, хуульд заасан арга хэмжээнүүдийг авах эрх нээлттэй байгаа.

Ерөнхийлөгчийн хувьд тэр бүхэнд нөлөөлөх ямар ч боломжгүй. Тэгэхээр бид хараат бус, яг хуульд бичсний дагуу хуулийн байгууллагууд ажиллах ёстой гэдэг зарчмыг хатуу барьдаг. Энэ зарчмаа Ерөнхийлөгчөөсөө эхлээд, жирийн иргэн ч баримтлах ёстой. Нөгөө нэг алтан зарчим нь хуулийн өмнө тэгш эрхтэй. Хэн нэгэн хүн илүү эрхтэй гэсэн ойлголт байхгүй. Энэ ойлголт, хуулийн шударга тэгш хэрэгжилт гэж яригдаад байгаа зүйл өнөөдөр монголд амьдрах гэж ядаж байна. Амьдрах гэж ядаж, хэрэгжих гэж ядаж байгаа тэр алтан зарчмыг бүгдээрээ хэрэгжүүлэхийн төлөө явах ёстой.

Таны асуусан асуулт олон нийтийн анхаарал татсан байх. Сүүлд нэг анхаарал татсан асуудал байгаа. Тэр нь тернозавор батаар динозаворын монголоос олдсон, монголоос гарсан байж магадгүй, бүхэл бүтэн яс Америкт зарагдах гэж байгаа тухай шуугиан гарсан. Бид 80 сая жилийн өмнө амьдарч байсан тэр тернозавор батаарыг аврах юм шиг байгаа. Монголоос гарсан бол бид эргүүлж авчирч чадна. Өнөө цагт монголчууд дахиад нэг динозавортай нүүр тулж байна. Энэ бол авлигал. Бид авлигал гээч динозавораас үнэхээр монгол улсаа, монголын ард түмнээ, тэдний эрх чөлөө, шинэ сонголтыг аварч чадах уу, үгүй юу? Нэг бол монгол авлигажсан, авлигал гэдэг динозаворын атганд орсон, түүнээс айсан ийм улс орон байх уу? Аль эсвэл динозавораа хуулийн буулган дотор оруулж чадсан улс орон байх уу? Ийм л хувь заяаны сонголт явагдаж байгаа.

-Сүүлийн асуулт минь бага зэрэг сонин байж магадгүй. Танай улс эдийн засаг, нийгэм, улс төрийн хувьд удахгүй эрс шинэчлэгдэх болов уу. Миний ажигласнаар монголын эмэгтэйчүүд эрчүүдээ бодвол эдгээр өөрчлөлтүүдэд дасан зохицох чадвар илүү өндөр, илүү бэлтгэгдсэн байх боломжтой. Энэ нь нийгмийн хуваагдал болон зарим асуудал үүсгэх магадлалтай. Та энэ талаар бодож байсан болов уу, үүнийг үнэний хувьтай гэж бодож байна уу?

-Монголын нийгэмд эмэгтэйчүүдийн оруулж ирсэн хувь нэмэр үнэхээр онцлог байдаг. Дээр нь монголчуудын эмэгтэй хүнд хандаж байгаа хандлага, ээждээ хандаж байгаа хандлага, эмээдээ хандаж байгаа хандлага, охид бүсгүйчүүддээ хандаж байгаа хандлага байна. Монгол хүний энэ хандлага гайхамшигтай. Ганц үгээр тайлбарлавал асар их гүн хүндэтгэлтэй ханддаг, эмэгтэй хүний ачийг асар их чандлан ханддаг хандлага. Нөгөө талаасаа тэр хандлагад манай эмэгтэйчүүд үеийн үед хүрч үйлчилж ирж чадсан хүмүүс гэж боддог. Эмэгтэй хүн миний хардгаар зовж зүдэрч хүмүүсийн нийгмийн асуудлыг бүрэн өнгөөр нь харж чаддаг гэж хувьдаа боддог. Гэртээ орж ирээд эмэгтэй хүн өвөө, эмээ нь цайгүй байгааг эмэгтэй хүн шууд мэдэрнэ. Хүүхэд нь уйлж байвал тэр эмэгтэй шууд сүүг нь хийж өгнө. Ядарсан зүдэрсэн хүмүүсээ, нөгөө талд нь чадалтай, эрчтэй нийгмийн хөдөлгүүрүүдээ харж чаддаг нь эмэгтэй хүнд байдаг онцлог чухал мэдрэмж юм уу гэж би хувьдаа бодож явдаг.

Тийм учраас эмэгтэйчүүдийг төрийн байгууллага, олон нийтийн байгууллагын өндөр дээд түвшинд бид дэмжиж ажиллах ёстой. Парламентад манай эмэгтэйчүүдийн эзэлж байгаа хувь маш доогуур байгаа. Орон нутгийн түвшинд гайгүй 30-40%. Боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт эмэгтэйчүүд зонхилох ажлыг хийдэг. Гэтэл улс төрийн шийдвэр гаргах дээд түвшинд эмэгтэйчүүдийн оролцоо их бага байгаа. Тэгээд бид сая сонгуулийнхаа хуульд өөрчлөлт оруулаад улс төрийн сонгуульд орох гэж байгаа намуудын нэр дэвшигчдийн 20-иос доошгүй хувь нь эмэгтэйчүүд байна гэж тавьсан. Сонгуульд оролцож байгаа намуудын 76 нэр дэвшигчийн 15 нь эмэгтэй байгаа. Энэ шатлалаас бид цаашаа ахих байх. Авлигад идэгдсэн, авлигын сүлжээг бий болгосон эмэгтэй, эмэгтэй дарангуйлагч гэж сонсож байгаагүй. Эмэгтэйчүүдийг өндөр албан тушаалд хүргэхэд ямар ч намын өнгөтэй бай, батлахтай бай бодлогоор дэмжих нь зүйтэй. Энэ бол алдаагүй, зөв сонголт болно гэж итгэж явдаг. Би ийм итгэл үнэмшилтэй хүн. Нэг өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч эмэгтэй хүн болоосой гэж би хувьдаа боддог юм.

Эрх зүйн салбарын шинэчлэлтэй холбогдсон асуудал. Бид алдаа хийгээд байгаа юм шиг санагддаг. Эдийн засгийг хүний амьдралаас салгаад байгаа. Эдийн засгийн амьдрал, өсөлт хүндээ очихгүй байна гэж монголд ярьж байгаа. Гэтэл бид эдийн засгийг жирийн иргэний амьдралаас тусдаа зүйл гэж хараад байна. Бас эрх зүйн шинэтгэлийг жирийн иргэний амьдрал, эрх, эрх чөлөөнөөс тусдаа зүйл гэж хараад байх шиг байна. Энэ бол хуулийнхний асуудал, эдийн засаг гэхээр хөрөнгө оруулагчдын асуудал ч юм уу, эдийн засагт оролцож байгаа гол тоглогчдын асуудал гэж харж байгаа. Тэгэхээр эдийн засаг гэдэг нь жирийн ард иргэдийн маань амьдрал. Эрх зүйн шинэтгэл нь өнөөдрийн жирийн иргэн хүний амьдралыг хөнддөг. Яг тэдний амьдралын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж харвал бидний шийдэл зөв болох байх аа. Өнөөдөр монголын эдийн засаг үнэхээр нэг өнгөтэй, нэг өнгө давамгайлсан, магадгүй уул уурхайн өнгө давамгайлсан, хөрөнгө мөнгө давамгайлсан, бүүр нүүрсний оролцоог нь харвал нилээн хар өнгө давамгайлсан өнгөтэй байгаа. Нэг өнгө давамгайлсан эдийн засгаас бидний хүсч байгаа эдийн засаг бол солонгын өнгө рүү, наад зах нь 7-н өнгөтэй, өнөөдрийн уул уурхай монголын эдийн засагт эзэлж байгаа байр суурийг бусад салбар руу ижил түвшинд болгосон ийм эдийн засаг руу шилжих хүсэл эрмэлзэл бидэнд байна аа.

Газрын холыг туулаад бидэнтэй ярилцахаар энэ сэдвүүдийг сонирхоод хүрч ирсэн эрдэмтэд, мэргэжилтнүүд, бидэнтэй санал бодлоо хуваалцах гэж байгаа хүмүүс, чуулганд зорьж ирсэн гадаад улс орны төлөөлөл, ялангуяа Киргиз улсын төлөөлөл, ирсэн бүх хүнд их баярлаж байна. Хоёр өдрийн хугацаанд үнэхээр энэ хэлэлцүүлэг нээлттэй байх болно. Тодорхой хугацааны дараа Монгол улс үнэхээр дэлхий нийтийн анхаарлыг татсан, дэлхий нийтийн хөгжилд бодитой хувь нэмрээ оруулж чаддаг, эдийн засаг нь эрчимтэй хөгжсөн, хүмүүс нь эрх чөлөөтэй, боловсролтой, ирээдүйдээ итгэлтэй, итгэлтэй замаа өөр өөрсдийхөө бодлогоор хэрэгжүүлж чадаж байгаа гайхамшигтай улс орон болно гэдэгт би эргэлзэхгүй байгаа. Энэ бүхэнд гол хөрөнгө оруулалт болох чуулган өнөөдөр Их тэнгэр гэдэг сайхан газар, ус агаар, зөв эрчим хүч бүрдсэн газар эхэлж байгаад баяртай байна.

Ингээд чуулганы үйл ажиллагаанд чин сэтгэлээсээ амжилт хүсч байна.

Эх сурвалж: www.president.mn