Г.Бадамсамбуу: Би өвөг дээдсээс таньж мэдээгүй зүйлээ нэхэн таних гэж судалгаа хийж байна

  “Гариг” продакшны захирал, аялагч, сэтгүүлч Г.Бадамсамбуу сүүлийн хоёр жилийн туршид түүхийн шинжлэх ухааныг шимтэн судлагч болжээ. Түүнтэй судалгааны ажлынх нь талаар ийнхүү хөөрөлдлөө.

-    Аялагч Г.Бадамсамбууг судлаач болсон гэж сонслоо?
-   Сүүлийн хоёр жил түүхийн сэдвээр судалгааны ажил хийж байна. Гэхдээ эрдмийн зэрэг хамгаалах гэхээсээ илүүтэйгээр өөрийн биеэр судалмаар зүйлүүд удаан хугацаанд анзаарагдсан учраас өөрийнхөө хэмжээнд шинжлэх ухааны ажил руу орохгүй бол болохгүй боллоо. Хөгширлөө. Би багын судалгаа шинжилгээний ажилд их дуртай байсан. Уран зохиол, яруу найраг, сэтгүүл зүй гэж баахан явлаа. Нэг мэдсэн гараас гарсан зүйлгүй, өөрт байгаа жаахан нөөцийг гаргасан зүйлгүй байна. Тийм учраас судалгааны ажил руу эрчимтэй орсон. Гэхдээ гэнэт судалсан юм биш. Ер нь оюутан байхаасаа түүх, угсаатны чиглэлээр ганц нэг өгүүлэл бичдэг, эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьдаг байсан. Судалгаа гэдэг чинь мөнгө олдог зүйл биш шүү дээ. Судалгааг хийж байгаа хүнд нь хэцүү. Гэхдээ судалгааны бүтээлээр хүмүүс хооллодог. Дэлхий ертөнц юугаар хооллож байгаа юм. Энэ машин, техник, компьютер чинь шинжлэх ухааны үр дүн. Түүх, үнэт зүйлс нь мэдэгдэж байгаа болохоор үүнийг хүмүүс судалж үлдээсэн учраас хүмүүс оршиж байгаа юм. Тиймээс түүхийн чиглэлээр судалгаа хийж байна.

-    Ямар сэдвээр эрдмийн зэрэг хамгаалах гэж байна вэ?
-   Одоохондоо судлаач гэж явж байна. Сэдвээ аваад суурь судалгааны ажлаа хийж байгаа. Ер нь олон жил аялахад Монголын газар нутагт маш их зүйл судлагдаагүй үлдсэнийг мэдсэн. Судлаачид цөөхөн. Цаг хугацаа хурдан. Монголчууд түүхээ бүрэн дүүрэн таних, мэдэх тал дээр тал талаасаа оролцох шаадлагатай цаг үе ирсэн байна. Шуурга шиг муухай эрчимтэй үе ирчихлээ. Үүнээс цааш Монголын түүх, үнэт зүйлсийг судлаад байх хичнээн олон хүн байгаа билээ. Балар эртнээс өнөөг хүртэл байж байгаад энэ цагт устаж буй түүхийн дурсгалууд байна. Энэ бүхнийхээ талаар мэдэх шаардлагатай байна. Би мэдээж бүгдийг нь судлах гэж байгаа юм биш. Тодорхой нэг сэдэв авч судална. “Монголын эзэнт гүрний Перс дэхь номын чимэг зураг” гэдэг чиглэлээр судалгаа хийх гэж байна. 13-14-р зууны зааг дээр Монголчууд томоохон түүхийн бүтээлүүдийн хүрээлэн байгуулж байсан. Энэ номнууд нь дэлхийд анх удаа үзүүлэн таниулах зурагтайгаар хийгдсэн юм. Үүгээр олон зуун зураг үлдсэн. Тэр зургууд дэлхийд нэлээн судлагдсан, их өргөжсөн, үнэтэй архивуудад үлдсэн байгаа. Энэ бүгдийг өмнө нь барууны эрдэмтэд  л судалж байсан. Гэхдээ Монгол хүн судлаагүй.

-    Нүүдэлчдийн соёл иргэншил гэдэг мөхөж байгаа соёл юм биш үү?
-  Тийм. Энэ иргэншил удаан оршиход хэцүү. Яг сонгодог уламжлалд тулгуурласан сүүлчийн нүүдэлчид нь монголчууд юм. Тэр дундаа Төв Азийн хээр талд нүүдэлч иргэншлийн хамгийн супер нь Морьт иргэншил юм. Гэтэл хамгийн супер иргэншил нь бусад иргэншлийн бүслэлтэнд орчихоод байна. Өөрөөр хэлбэл суурьшмал иргэншил нь хумиж явсаар биднийг суурьшмал иргэншлийн үнэт зүйлс, тэдний давуу талыг зайлшгүй хүлээж авахад хүргэлээ. Сүүлийн хорин жилд бид цэвэр даяар буюу суурьшмал иргэншлийн хамгийн давуу үнэт зүйлсийг хүлээгээд авсан гэсэн үг. Үүний өмнө 5000 жил оршсон нүүдэлч иргэншил гараа өргөөд бууж өгч байна. Яг хутганы ирэн дээрх шиг үед бид амьдарч байна. Бид 20-р зуунаас түүхээ шинжлэх ухаанч маягаар судалж ирсэн.  Гэхдээ тэр нь үзэл суртлын хүрээнд хязгаартай судалж байсан. Харин сүүлийн хорин жил чөлөөт байдлаар, их өргөн хүрээнд, хэлхээ холбоотойгоор судлах бололцоо гараад ирж байгаа юм. Энэ бол монголын судлаачид өөрсдөө Төв Азийн нүүдэлчдийн иргэншлийн асуудлыг судалж эхэллээ гэсэн үг.

-  Европын эрдэмтэд өмнө нь Төв Азийн нүүдэлчдийн талаар судлаад ямар дүгнэлтэд хүрч байсан бэ?
-  Европчууд буюу Өрнөдийнхэн сүүлийн хорь, гучин жилд л дэлхийн түүхийг ойлгож эхэлж байна. Харин хятадууд сүүлийн хориодхон жилд Хятад, Түвд үзлээсээ арай өөрөөр дуугардаг болж байна. Оросууд аяндаа энэ бүх давалгааг дагаад ухаан орно. Ингэхлээр Төв Азийн түүхэн дэхь нүүдэлч соёл иргэншлийн нөлөөлөл болоод харилцан хамаарлын асуудал түүхийн шинэ үзлээр харагдах нөхцөл үүсч байгаа юм. Хятад манай түүхийг өөрөөр хардаг болж байна. Өрнөдийнхэн бүр гайхшран хараад сонин содноор ярьж эхэллээ. Оросууд нэлээд хүлээсэн байдалтай байна. Гэхдээ оросууд өөрийн эрхгүй үүнд автаж эхэлж байгаа нь мэдэгдэж байгаа юм. Тэгэхээр энэ үеийг түүхэн үзэл ойлголт өөрчлөгдөх үе буюу шинэчлэгдэх эсвэл дэвших үе гэж би ойлгож байна. Тэгэхээр энэ монголчуудын хувьд алдаж болохгүй сонирхолтой үе. Энэ үе их хурцаар мэдрэгдэж байгаа юм.

-    Хурцаар илэрч байна гэдгээ тайлбарлахгүй юу?
-   Хорьдугаар зууны туршид Өрнөд Европт Монголын эзэнт гүрний түүх буюу Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхийг гайхширч судалсан. Ямар сонин юм бэ?, Энэ хүмүүс чинь бүдүүлэг зэрлэг шүү дээ. Гэтэл супер эзэнт гүрэн байгуулчихсан байна. Ямар ч хяналт тогтолцоог бүрдүүлж чадахааргүй зүгээр нэг зэрлэг бүдүүлэг хүмүүс байсан бол өөрсдөө л барьц алдаж дуусах ёстой. Гэтэл улс байгуулж дэглэм тогтоогоод, иргэншлүүдийг холбосон байна. Өөрийн гэсэн хууль цаазтай, өндөр зохион байгуулалттай, капиталын урсгалтай, аж төрөхүйн хэв маягаа хадгалж байгаа хэрнээ том иргэншлүүдийн нөлөөг дараад тэр урсгал дээр нь зүй зохистой хяналт тавьж байсан байна. Ингэхээр энэ ойлгох аргагүй зүйл болж байгаа юм. Хамгийн сонин шалтгаан нь монголчуудыг 20-р зууны эхэн үе, 19-р зууны сүүл үеэр судалж эхэлсэн. Тухайн үед бүдүүлэг зэрлэгүүд гээд бичээд үлдээчихсэн байсан. Түүндээ ч үнэмшчихсэн байсан. Тэгтэл нэг их том эзэнт гүрний түүх байдаг гээд байдаг. Түүнийг судлаад үзсэн чинь аймшигтай супер эзэнт гүрэн байсан байдаг. Тэгэхээр энэ зөрчилдөж эхэлж байгаа юм. Бүдүүлэг хүмүүс хүчирхэг тогтолцоог бий болгох бололцоогүй. Тэгээд судлаад байтал хүчирхэг тогтолцоотой байсан нь тодорхой байдаг. Европчуудын дэлхийн түүхийн талаарх энэ хачин ойлголтын талаар Америкийн ерөнхийлөгч  Теодор Рузвельт яг зуун жилийн өмнө нэг зүйл бичиж байсан юм. 1902 онд Америкт “Монголчууд” гэдэг ном анх гарахад Америкийн ерөнхийлөгч өмнөх үгийг нь бичсэн байдаг юм. Түүндээ “Манай Өрнөдийнхэны өөрсдийгөө дөвийлгэх үзэл, аливаа зүйлийг өөрсдийнхөө өнцгөөс хардаг нь ямар инээдэмтэй юм бэ, бид Монголын эзэнт гүрний талаар бүрэн судлаагүй. Тэдний түүхийн зарим хэсгийг харахад гайхшрал төрүүлэм зүйл байна. Тэгэхээр бид их хоцрогдож. Бид дэлхийн түүхийн талаар юу ч мэддэггүй юм байна” гэж бичсэн байдаг. Мөн “Ази болоод Зүүн Европын хөгжлийг ойлгохыг хүссэн хэн бүхэн монголчуудын түүхийг ойлгох шаардлагатай” гэж тэрээр хэлсэн. Энэ ойлголт явсаар дэлхийн томоохон судлаачдад нөлөөлж тэднийг гайхаж эргэлзүүлсэн. Сүүлдээ судлаачид Монголын соёл иргэншлийн талаар эсрэг ойлголттой болсон.

-  Дэлхийн эрдэмтийн гайхшрал эргэлзлээ үгүйсгэгдэж байгаа энэ үед монголчууд энэ ажилд яаж оролцох ёстой юм бэ?
-    Өнгөрсөн жил “Азийн эзэнт гүрнүүд” гэдэг ном Лондонд гарсан. Сүүлийн мянган жилд оршиж байсан Азийн эзэнт гүрнүүдийн түүхийг энд бичсэн байна. Тэр эзэнт гүрнүүдээс хамгийн оргил нөлөөлөлттэй нь Монголын эзэнт гүрэн юм. Азид гарсан супер эзэнт гүрнүүдээс хамгийн супер нь Монголын эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн байна. Өнөөдөр бидний түүхийг дэлхийн эрдэмтэд судалж байна. Тэгэхээр ийм сонирхолтой түүхэн үе, түүх судлалын хүрээнд гарна гэдэг их ховор. Бид ховор үед зогсож байгаа. Үүний цаана нуугдаж буй хамгийн том зүйл юу юм гэвэл 18-р зууны төгсгөлөөс хойш 1980-аад он хүртэл Европчууд монголчуудыг хэн ч биш гэж үзэж байсан тэр үзэл нь өөрчлөгдөж байгаа юм. Энэ үед монголчууд хэрхэн оролцох вэ?. Дэлхий өөрөө түүхэн мэдээлэл, шинжлэх ухаанаар давалгаалаад ирж байна. Энэ үед бидний нэг хэсэг хэт их харь үзэлтэй болсон байна. Бид угаасаа л зэрлэг, хоцрогдсон хүмүүс юм уу, эсвэл бид тэнгэрийн амьтад юм уу. Энэ хоёрын аль нь ч биш. Тэгэхээр түүх хэтэрхий аазгай хүргэсэн зүйл болж хувирч байгаа юм. Тэр дундаа Монголын түүх. Монголын түүх зөвхөн монголчуудад сонин байгаа юм биш. Үүнийг мэдээгүй хүмүүс мэдэх гэж, мэдэж байгаа хүмүүс улам нарийн учрыг нь олох гэж оролдож байна. Түүхэн үзэл ойлголтын онцгой үе ирээд байна. Үүнд бид оролцох ёстой.

-    Яаж?
- Бидний судалгааны түвшин дэлхийн түвшинд байх ёстой. Хоёрдугаарт Евро Азид тархсан монголчуудын бүх өвүүдийн талаар нарийвчилж судлах ёстой. Дэлхийн түүхэнд тогтсон үзэл ойлголтуудын талаар үнэн эсэхийг магадлах ёстой. Дэлхийн түүх онолын хугацаанд Түвд үзлээсээ болоод гажуу бичигдсэн тохиолдолууд их бий. Аль ч түүхийн номыг сөхөөд харахад Монголын эзэнт гүрний талаар заавал бичсэн байдаг. Яагаад монголын эзэнт гүрний талаар тэнд бичсэн байна вэ?. Дэлхий дээр том хүчин зүйл болсон үйл явдлыг анзаарахгүй өнгөрөөж байгаа бол тэр гэнэн түүх эсвэл бодлого. Нүүдэлчдээс бүх хот суурингууд үүссэн. Гэтэл яагаад бид нар суурин иргэншлийг тээгээд үлдчихэв. Энд ямар учир шалтгаан байна. Бүр инээдэмтэй, балай дүнхүү амьтад учраас үлдсэн юм уу эсвэл юугаар ч орлуулашгүй өвөрмөц орон зай, үнэт зүйлс, үзэл ойлголт, амьдралын тогтолцоо, ахуй, эдийн засаг нь байсан болохоор үлдсэн юм уу. Үүнийг бид нар нотлох ёстой. Манай түүхчдийн үндсэн хүчин чармайлт бол Евро Азийн хээр тал тэр дундаа Төв Ази буюу одоогийн Монголын нутаг дэвсгэр дээр оршин тогтнож байсан бүх үеийн Морьт иргэншлийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн жинхэнэ амьдралын хэмнэлийг нээж олох ёстой. Монголчуудыг бүдүүлэг, зэрлэгүүдийн тоонд оруулж болохгүй юм. Энэ чинь өөрийн шашинтай, ертөнцийг үзэх үзэлтэй, өөрийн тогтолцоотой төрт улс байсан байна гээд одоо эрдэмтэд гайхшраад байж байна. Үүнийг тайлбарлахын тулд монголын судлаачид нарийвчилсан судалгаа хийх ёстой.

-   Ер нь нүүдэлчдийн соёлыг авч үлдэх нь тийм чухал уу?
-   Би нүүдэлчдийн соёлыг авч үлдэх нь чухал гэж бодохгүй байна. Үүгээр амьдрах нь ч чухал гэж бодохгүй байгаа. Нүүдэлчдийн соёл энэ хугацаанд, энэ бүх том иргэншлүүдтэй зэрэгцээд, зөрчилдөөд ирсэн юм бол өөрөө маш сонирхолтой түүх болж байгаа юм. Энэ сонирхолтой бөгөөд адал баялаг байдал нь ямар ч хүний сонирхолыг татна. Ямар сонин түүхэн үйл явц, угсаатны хөдөлгөөн байсан юм бэ? Ямар нууц байна?. Үүнийг хамгаалах, танин мэдэх, түгээн дэлгэрүүлэх нь зөвхөн монголчуудын асуудал. Бусад нь өөрийн эрхгүй дэлхийн түүхэнд гарсан том нөлөө, хүчин зүйлийг судлахаар орж ирнэ. Өөрийнхөө юмыг хадгалах, хамгаалах, хайрлах, түгээн дэлгэрүүлэх нь бидний шинж чанар байх ёстой. Одоо монголчуудын оршин тогтнож байгаа нь нүүдэлчдийн үнэ цэнэ гэдэг зүйлтэй холбоотой. Хэрвээ энэ газар нутаг дээр монголчууд болон бусад угсаатан үе залгамжлан оршиж ирээгүй бол энд өөр нэгэн оршино. Аль ч иргэншил, аль ч амьдрал өөрчлөгдөж л байдаг. Одоо бол өөрчлөгдөхийн ирмэг дээрх үе. Сүүлийн хорин жил бид барууны соёлыг авсан. Бусдын соёлыг авах нь  үндэстэн үнэт зүйлсээ хоёрдугаарт тавьж байна гэсэн үг. Нүүдэлчид хар аяндаа байхгүй болно. Хүний маш сайхан алгуур тайвнаар амьдарч болдог амьдралын хэв загвар нь ингээд үлгэр домог болж үлдэх юм. Тэр нь нүүдэлчин хүн. Нүүдэлчдэд цаг хугацаа нийгмийн түлхэлт, хариуцлага, дүрэм журам гэдгээс илүүтэй зөвхөн ёс суртахууны таашаал байдаг. Түүндээ туслах ёстой, тэрэндээ тэгэх ёстой гэсэн сэтгэл л тэдэнд байдаг. Ямар ч дүрэм байхгүй. Энэ бол байгалийн хуулиар амьдардаг хүмүүс. Энэ бол адгууслаг шинж чанар биш. Хамгийн дээд соёлт хүмүүс дүрэм журамд баригдаж биш байгалийн эрхшээлд нийцэж амьдардаг. Одоо хүмүүс нийгмийн эрхшээл, хүний эрхэнд нийцэж амьдарч байна. Ийм хоёр зүйлийг солих эсэх нь хамаагүй. Аль нь үнэтэй, үнэгүй нь ч хамаагүй. Энэ зүгээр бидний сонголтын асуудал. Сайн муугийн тухай ч ярьж байгаа юм биш. Би уламжлалт өвөг дээдсээс таньж мэдээгүй зүйлээ нэхэн таних гэж судалгаа хийж байна. Монголын эзэнт гүрэн Евро Азийг эзэлчихсэн газар нутаг, тэнгис далайн баримжаатай байх үед европчууд шашны нөлөөнд автсан, библийн сударт баригдсан байсан.Тэгэхэд барууныхан дорно зүгт хүн байддаггүй. Хүний мах иддэг, ганц хөлтэй мангас байдаг. Тэгээд цээжин дээрээ ганц нүдтэй, амтай, морь нь бас том биетэй модоор хооллодог гэсэн төсөөлөлтэй байсан. Монголын эзэнт гүрний үед ийм харанхуй Европ байсан шүү дээ. Тэгээд 16-р зуунаас сэргэн мандалт бий болчихоод одоо дэлхийг бүтээсэн мэт зарлаж байна. Энэ нь түүх динамиктай гэдгийг харуулж байна.  Иргэншлийн онолын хамгийн зөрчилтэй зүйл бол болох Төв Азийн морьт иргэншлийг бие даасан иргэншил мөн гэдгийг онолын хувьд нотлохыг хүсч байна. Энэ их хэцүү ажил. Наад зах нь арван жилийн ажил болох зүйл. Энэ миний мөрөөдөл. Монгол судлалд өчүүхэн ч гэсэн хувь нэмэр оруулах юмсан гэж бодож байгаа. Жинхэнэ мэргэжлийн түүхчдийн дэргэд бол би хоббичин.

-    Одоо манай иргэншил ямар үедээ явж байна вэ?
-   Одоо манай иргэншил сүүлчийнхээ үе дээр явж байгаа. Үүнийг их анхаарах хэрэгтэй. Аюул тулгарсан ийм зүйлийг судалж танин мэдэх, хадгалж хамгаалах, түгээн дэлгэрүүлэх хэрэгтэй. Үүнийг амжилттай хийж чадвал монголчууд оршиж байгаагийн гавьяа мөн. Үүнээс цааш нарийхан нүдтэй, нармигар хамартай америкчууд ч болж болно. Бид домгоо л үлдээчихнэ гэсэн үг. Эртний Ромтой л адилхан. Аажимдаа арай гэж танин ядах гэсэн соёл нь бүдгэрч эхэлнэ. Малчид нь морьдоо унахгүй, айрагаа уухгүй болно. Бэлчээрийн малчид байхгүй болно. Бэлчээрийн мэдлэг, уламжлал, дом шившлэг алга болно. Тэгээд яг Америкийн индианчууд хоторхог тосгон руу орж архидан суудагтай адил зүйл болно. Одоо бол монголчуудын дахин нээгдэх үе. Дахин нээгдэхдээ яаж нээгдэх вэ гэдэг нь их чухал. Энэ үед л хүн бүхэн түүхээ,судалж, мэдэж хамгаалах хэрэгтэй байгаа юм. Хүн болгон түүхтэй. Түүх рүү яваад л байвал та гэгээрч байна гэсэн үг. Сайн эрдэмтнийг жишдэг гурван том хүчин зүйл байдаг. Энэ бол гүн ухаан, түүх, хууль ёс. Энэ гурав бол аливаа юмны суурь. Энд математик, физик ярихгүй байна шүү дээ. Докторыг манайхан шинжлэх ухааны доктор гээд байгаа. Уг нь бол философийн доктор гэдэг утгатай юм шүү дээ. “Ph” гэдэг нь философийн доктор гэсэн үг. Философи мэднэ, судлана гэдэг бол ертөнц, нийгмийн бүхий л учир шалтгааны хэмжээнд өөрийгөө боловсруулсан гэсэг үг. Түүх гэдэг нь зөвхөн нийгмийн түүхийг хэлж байгаа юм биш. Шинжлэх ухаан ч бай, компьютер ч бай бүгд түүхтэй. Аливаа зүйлийг бүх залгамж халаанд нь авч үлдэж, харьцуулж чадах мэдлэгийн суурьтай хүнийг түүх мэддэг хүн гэнэ. Түүхэн мэдлэгээр хүнийг хэмждэгийн учир шалтгаан нь тэр. Түүх судлаагүй улс төрч гэж байх ёсгүй гэж нэг хэсэг үздэг байсан. Манай парламентын гишүүд бол салбарын хуулийн л мэдлэгтэй.  Тэгээд эдийн засагч, физикч гэсэн салангид мэргэжилтэй хачин хүмүүс байгаад байна. Түүхээр хараад юмыг хийдэг хүн ховор байх.

-    Та судалгааны ажилтайгаа холбогдуулж аялж байна уу?
-  Судалгааны ажилтайгаа холбогдуулж Герман яваад ирсэн. Германы Берлинд байдаг төв номын санд Ил хаадын үед хамаарах Перс номын чимэгийн 60 орчим зураг байна. Түүнийг өөрийн нүдээр үзээд ирсэн. Энэ нь судалгааны ажилд их чухал тэмдэглүүштэй, сэтгэл хөдөлгөсөн зүйл болсон. Ер нь чимэг зураг судалж байгаа хүн Франц, Турк, Их Британи, Иран, Энэтхэг гэсэн орнуудад очих шаардлагатай. Энэ судалгааны ажлаар Герман руу хоёр удаа очсон. Үүнтэй холбоотойгоор ганц нэг эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлүүлсэн.

Т.Хулан

www.24tsag.mn

Г.Бадамсамбуу: Чингисийн онгон байх магадлалтай газруудыг төр хамгаалалтдаа авах хэрэгтэй

“Гараг” студийн захирал Г.Бадамсамбуутай ярилцлаа.

-Жилд хичнээн км замыг аяллын замд өнгөрөөдөг вэ?
-Жилд 40-60 мянган км аялж байгаа. Гэхдээ энэ бол онгоц, галт тэргээр явсан зам ороод шүү дээ. Зүгээр машинаар гэхэд 35-40 мянган км явж байгаа. Дэлхийн бүслүүрээр тойроход 40 мянган км байдаг байхгүй юу. Тэгэхээр жилд дэлхийг  нэг бүтэн хагас тойрох дайтай явдаг юм байна. Гэхдээ энэ тоо их юм шиг сонсогдож байгаа ч Европ руу нэг нисээд, буцаад ирэхэд л бараг 20 мянган км нь явчихна шүү дээ.

-Эдинбургын цайзын мухарт хоног төөрүүлж байсан гэдэг. Тэр үед юу бодогдож байсан бэ. Гадуур хонох тохиолдол их гарч байсан уу?
-Тийм тохиолдол гардаг шүү. Эдинбург байна, Шекспирийн төрсөн хотод сандал дээр хоног төөрүүлж байлаа. Цагдаа нар ирээд бүртгэж авдаг юм. Хаанахын ямар хүн унтаж байна вэ гээд. Ачаануудын хүсвэл галт тэрэгний тээш хадгалдаг хайрцаг юм уу, цагдаагийн газарт хадгалуулчихдаг юм. Монголд ч  гэсэн тийм шүү дээ. Аяллаа буруу төлөвлөснөөс, эсвэл бартаа саадаас болоод л хээр хононо шүү дээ. Тийм тохиолдол Хөвсгөлд, Хангайн нуруунд гарч байлаа.

-Монголд Таныг өнөөдөр танихгүй хүн үгүй болж, “Аяллын цаг”-ийн Бадамсамбуу гээд л…
-Уншигчдад хандаж хэлэхэд намайг их сүрхий аялагч гэж битгий бодоорой. Аялагч бүр өөр шүү дээ. TV аялагчид зөвхөн TV-дээ л зориулж аялдаг.
Халуун хүйтнийг туулаад хувиараа аялдаг хүмүүс байна. Надтай харьцуулахад амиа бодсон, хатуухан хэлэхэд бэртэгчин маягийн аялал байхгүй юу. Би бол үзсэн харснаа нийтийн хүртээл болгож байх хэрэгтэй гэж боддог. Видео бичлэг хийхгүй, зураг авахгүй, ном бичихгүй байж тэгж аялж байхын утгыг бий олдоггүй.

-Таныг Чингисийн онгоныг эрж хайх багт байдаг гэсэн. Чингисийн онгон олдох болов уу?
-Онолын хувьд олох магадлал нь их ойрхон. Монголчуудад хоёр санал байдаг юм. Нэг хэсэг хааны онгон, бол өвөг дээдсийн эртнээсээ нууцалсан зүйл учраас ерөөсөө нууц чигээр нь байлгая гэсэн бодол. Нөгөө хэсэг нь найман зуун жил өнгөрчихсөн. Гэтэл дэлхий ертөнцөд тиймэрхүү юмыг мэддэг, хайдаг, сонирхдог “зэвсэглэчихсэн“ хүмүүс хар мянга боллоо. Үүнээс гадна монголчуудын 13 дугаар зууны үеийн гайхамшигтай нээлтүүд алга. Тиймээс бид хааны онгоныг олж таниад, хадгалж хамгаалах хэрэгтэй. Магадгүй бусад хаадын онгоныг нээж дэлхийд гайхуулах хэрэгтэй. Нууцуудын тайлал хэрэгтэй. Нууцыг хааж явсаар байгаад нүүдэлчдийн соёлын олон зүйл алга болсон. Ийм маргаан байдаг. Энэ маргаанаас үл хамааран сүүлийн 200 жилд 100 гаруй экспедиц Чингисийн онгоныг хайхаар гарсан. Хамгийн сүүлчийнх нь өнгөрсөн жил  Чингис хааны нууц бунхан гээд нэвтрүүлэг “Natinol Geogrаpic” сувгаар гарсан. Үүнийг хятад гаралтай  Сан Франциско хотын эрдэмтэн, түүний экспедицийнхэн хийсэн юм.
Би Чингис хааны онгоныг судлах багийн нэг гишүүн. Надад олон ч мэдээлэл бий. Би үүнийг судалж, их хаанд дөхөх хэрэгтэй гэж үздэг.Тэгэхгүй бол бид удаан хугацаанд явж ирсэн энэ соёл иргэншлээ нотлох том хэрэглэгдэхүүнүүдээ зүгээр хайхрахгүй байж байгаад алдах гээд байгаа юм шиг санагддаг. Одоо бидэнтэй зэрэгцээд Япон, АНУ-ын экспедиц явж байгаа. Хувиараа сонирхогчид жил бүр олноороо ирж байна. Бид сүүлийн жилүүдэд Чингисийн онгон байх магадлалтай газруудыг хамгаалалтдаа авахыг төр засгаас шаардаж байгаа ч одоо болтол хүссэндээ хүрч чадахгүй байна. Энэ жил Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ой болно. Юу ч хийгээгүй байна. Нэг ч бэлтгэлгүй байна. Тэгэхээр их хааныг үл тоомсорлогч, тийм хүмүүс энэ төр засагт байна. Гэтэл 1962 онд Чингис хааны 800 жилийн ойг тэмдэглэж, түүнийг зохион байгуулсан гол хүмүүс хэлмэгдэж байсан, Төмөр-Очир гуайгаас эхлээд. Гэтэл одоо сонгууль, мөнгө, уул уурхай, эрх мэдэл гэдэг юманд балайраад Чингис хааныг алдаршуулах, олон нийтэд таниулах талаар юу ч хийхгүй байна.

-Таны явж байсан газруудад экологийн сүйрэл хэрхэн мэдрэгдэж байсан бэ?
 -Дэлхий дээр одоо хоёрхон зүйл яриад байгаа. Нэг нь мөнгөний бодлого, нөгөө нь цаг уурын өөрчлөлт. Тэгэхээр экологийн сүйрэл болж байгаа орон олон байна. Өнгөрсөн жил бид Филиппинд явж байхад аж үйлдвэржсэн жижиг хотуудын дунд орших нэг том голыг харж байлаа. Дэлхийн хамгийн бохирдолтой гол гэж байгаа юм. Тэр голын хажууд нь очиход яг ОО-ийн өрөө шиг. Ил задгай ОО байдаг шүү дээ. Тийм үнэртэй, тас хар тугалаг шиг удаан хөдөлгөөнтэй юм урсч байгаа юм. Түүнийг хараад зарим нь бөөлжөөд бөөн юм болсон. Одоо тэр голыг цэвэрлэх гээд япончууд төсөл бичсэн гэж бидэнд танилцуулж байсан.
Тэнд хоёр гунигтай зүйл харагдсан. Нэг нь тэр голыг тийм болтол нь байлгаад байсан нь. Нөгөө нь тэр мужийг нэг л гэр бүл захирдаг, ардчилсан орон мөртлөө. Тэгээд тэр гэр бүлийн нэг хүү нь биднийг дагуулаад одоо үүнийг цэвэрлэх гэж байгаа гээд нэг их гавъяатай зүйл хийчихсэн юм шиг яриад.
Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсыг Бүгд найрамдах засаг байгуулснаас хойш 90-ээд жил өнгөрсөн гэхэд, одоо болтол бие даасан эдийн засагтай болгож чадаагүй байж бид хөгжүүлсэн гээд яриад байдаг хүмүүстэй яг адилхан санагдсан.

-Зарим газарт бичлэг хийж, зураг авахыг хориглосон байдаг шүү дээ. Та тийм газар бичлэг хийж байсан уу?
-Бий. Жишээ нь Изриалийн баруун эрэгт, ялангуяа палестинчуудын амьдардаг тосгонд зураг авахыг хориглодог. Хэдэн жилийн өмнө явж байхдаа Жерико гэдэг хотод нууцаар зураг авч байсан. Энэ бол 8000 жилийн тэртээх дэлхийн анхны хотуудын нэг.Тиймээс яаж эндээс хоосон буцах вэ дээ гээд нууцаар зураг авч, нэвтрүүлгээрээ цацаж байлаа. Гэхдээ тэр хотод зураг авч байхдаа баригдаагүй байж тэр хотоос гараад 10 км яваад Иордан голын баруун эргийн бүсээс гарчихлаа гэж бодоод уулын толгой дээр хясаа,  дунгийн үлдэгдэл түүгээд байж байсан чинь биднийг Израилийн хээрийн хяналтын  цэргүүд бүсэлсэн байсан. Их сонин зүйл болсон.

-Аялалд явж байхдаа чухал зүйлээ хаяж гээж байв уу ?
 -2000 оны Германы Ханайвор хотноо дэлхийн экспо үзэсгэлэн гарч байсан.  Тэнд бид Гулливер нэртэй Германы алдартай нийтийн тээврээр үйлчлүүлсэн юм. Ханайвороос Берлин руу явж байхдаа камераа мартаад буучихсан. Тэр даруйд нь хөтөчдөө хэлсэн чин “Санаа зоволтгүй. Энэ компани бол хамгийн найдвартай нь. Энэ автобусны жолооч үзэсгэлэнгийн үеэр зөвхөн та нарт зориулж үйлчилж байгаа учраас  манай л хүн гэсэн үг” гэсэн. Гэтэл байдаггүй. Жолоочийг нь шүүхэд өгсөн, манай элчингийнхэн ирсэн. Авч явсан компанийнхан очоод нэмэр байдаггүй. Би баруунд тэгж юмаа алдаж үзээгүй. Гэхдээ 2000 он гэдэг монголчуудын гэнэн үе шүү дээ. Баруунд хулгай байдаггүй гээд бодчихсон. Тэр камераа алдахад надад маш харамсалтай санагдаж байсан.

-Та хэдэн гадаад паспорт элээсэн бэ?
 -Цөөхөн. Одоо зургаа дахь паспортоо ашиглаж байна. Би олон паспорт элээж байна гэж бодоод байсан чинь үгүй юм билээ. Ганзагын наймаачид чинь олон паспорт дуусгадаг юм байна. Тэдний хувьд жилдээ нэгийг дуусгадаг юм шиг байна лээ.

 -Харь нутагт явж байхдаа сэтгэл хөдлөөд бичиж байсан шүлгийн мөртүүд олон бий биз. Дөрвөн мөрт уншиж сонирхуулаач…
 -Олон байгаа ч бичсэн шүлгээ цээжидэггүй муу зантай. Дэвтрээ л харахгүй бол санахгүй байна. Ганга мөрний дээгүүр нисч байхдаа Гималайн оргилыг хараад бичиж байх жишээтэй. Миний бичдэг шүлэг чинь хүний санаад гялс гээд орчихдог зүйл биш. Учир битүүлэг, оньсого шиг, гүн ухааны ч гэмээр юм уу, эсвэл бүр тэнэг ч гэмээр шүлгүүд бий.

-Та Natinol Geogrаpic шиг сувагтай болохыг хүсдэг үү?
 -Хэдхэн хоногийн өмнө “Travel channel” гэсэн сувгийн нэрээ авчихсан хэсэг хүмүүс телевиз байгуулъя. Хамтарч ажиллая гээд надтай холбогдсон. Гэхдээ энэ чинь хүслээс шалтгаалдаг зүйл биш шүү дээ. Natinol Geogrаpic, Descover channel зэрэг сувгууд чинь маш том орны том зах зээл дээр, том бодлогуудаар дэмжигдэж байдаг. Natinol Geogrаpic хэдийгээр 20-30 жилийн дотор хэдэн зуун үзэгчийг бий болгож чадсан ч одоо оршин тогтноход хүндрэлтэй л байгаа. Уран сайхны кино хийдэг хүмүүст хэцүү байдаг. Жишээ нь Стивен Спилберг л гэхэд хэдэн зуун сая доллар авч байгаа ч гэсэн тэр хэрээрээ өндөр татвар төлдөг. Хэр хэмжээгээр нь амьдралын стандарт нь өндөр байх шаардлагатай байдаг. Дээр нь тэр хэрээр их хөрөнгө оруулалтай том бүтээгдэхүүн хийх шаардлага гардаг.
Тэгэхээр уран бүтээлч хүмүүс чөлөөтэй,  чинээлэг амьдарна гэдэг боломж багатай. Кино одууд сайхан л гэдэг үнэндээ тийм биш. Тэд өдөр шөнөгүй яг гэр оронгүй юм шиг явж, цаг хугацаа зарцуулж байж тэр их мөнийг олж байгаа. Тэгээд тэрийгээ зарж үрэхэд чөлөөт амьдралд орж чаддаггүй. Нийгэм өөрийг нь сонирхлын талбарт тавьчихаад хүрээлээд байдаг учраас яаж чөлөөтэй байх юм.  Тэгэхээр аз жаргалыг эдлэх гэдэг бол их мөнгө олж онцгойрохдоо биш.  Зүгээр л эрх чөлөөгөө хаана ч эдлэх боломжийг харах хэрэгтэй байгаа юм.
Тэгэхээр channel  суваг гэдэг Монголд боломжгүй. Бусад оронд ийм сувгийг бодлогоор дэмжиж байж явдаг.Тийм л дураараа суваг нээгээд байдаг юм бол Япон, Хятад, Солонгост тийм суваг байхгүй л байна шүү дээ.

-Та Увсын хүн. Таны нэвтрүүлгүүдэд хил залгаа Тува улсын тухай нэвтрүүлэг байдаг уу?
-Нэг хэсэг Тувад намайг таньдаггүй хүн байхгүй байлаа. Увсын сонинд ажиллаж байхдаа тувачуудыг би өмөөрч бичиж байсан. Тэгээд хотод ажиллахаар ирсэн хойно миний бичсэн өгүүллийг Орост гуйвуулж орчуулаад хэвлүүлсэн байсан. Тува даяараа Монголын Бадамсамбуу сэтгүүлч Туваг үзэн яддаг, биднийг доромжилдог хүн байна гэсэн шуугиан дэгдсэн. Тэгэхэд одоогийн энэ Шар суурийн застав байхаа, Завхан, Увсын хилийн боомт хаагдаж байсан юмдаг. Үнэн хэрэгтээ би тэднийг өмөөрч бичсэн байсан. Хожим нь учир мэдэх хүмүүс нь улс төрчид нь надаас уучлалт гуйсан. “Үнэн” сонинд намайг олон удаа бичсэн. Олон улсын найрамдалд сэв суулгалаа гээд л. Бодит байдал нь өөр байсан учир тэгээд л өнгөрсөн. Тувагийн Дээд зөвлөлд байсан хүмүүс одоо ч намайг Тувад урьдаг юм. Намайг эерэгээр ойлгодог. Манай тувачуудын хувь заяаны тухай бичсэн юм байна гээд. “Үнэн” сонинд намайг бичихдээ Салман Рушидийг санагдуулдаг. Тэр иран гаралтай англи зохиолч “Шулмын шүлгүүд“ нэртэй ном бичсэнээс болоод Ираны  Засгийн газраас цаазлах ял авч байсан. Ираны тагнуулууд Англид очиж түүнийг хөнөөх гэж их оролддог байсан. Одоо ч тийм байгаа. Тэрийг “Үнэн” сонин надад сануулж байсан. “Та Тувагийн ард түмнийг доромжиллоо. Салман Рушид гэж ямар хүн байдгийг санаж байгаа биз дээ. Та тувачуудын хувьд Салман Рушид” гэж бичиж байсан. Амьдралд тийм харгис хэрцгий үзэл байж байдаг юм билээ.
80-аад оны сүүлчээр дэлхийн шатрын аварга Гарри Каспаров “Известия” сонинд өгсөн ярилцлагадаа “Орос одоо жаргахад амархан байна. Зүүн Германыг баруун Германд нь. Монголыг Хятадад,  Хойд Солонгосыг Өмнөдөд нь зарчихъя. Тэгэхэд Орос орон босоод ирнэ” гэсэн байдаг. Тэр үед Монгол даяараа давалгаалж байлаа шүү дээ. Түүнээс болоод Гарри Каспаров их айж байсан. Тэр нь шиг тийм сонирхолтой зүйл миний сэтгүүл зүйн амьдралд гарч байсан юм.

-Та тэгээд Тувад очсон уу?
 -Явсан. Тувад их гоё юм бий. Сибирийн Швейцарь гэдэг чинь тэнд бий шүү дээ. Нууран дотор цайз байдаг гээд л.

-Хэдэн улсаар аялав гэхийн оронд хэдэн улсаар аялаагүй вэ гэж асуух нь оновчтой юм болов уу?
-Би олигтой аялаагүй шүү дээ. Хамгийн дээд тал нь нэг жилд 10 орноор явсан. Ихэвчлэн дунджаар жилд 2-4 орноор явсан. Тэгээд бодоход 40 гаруй орноор дамжин өнгөрсөн гээд бодвол 60 орчим улсад хөл тавьсан болов уу. Тэгэхээр 200 гаруй орны дөрөвний нэгээр нь явж. Гэхдээ тоо гүйцэхдээ гол нь биш.

-Аливаа аяллын амт нь юундаа байдаг вэ?
 -Янз янзын аялагч нар байгаа. Миний бодлооор маш гоё зураг авахад л аяллын амт оршдог. Гэхдээ уран бүтээлч хүн хэзээ ч сэтгэл ханадаггүй. Хичнээн гоё зураг авсан ч дахиад гоё зураг байгаа гээд л бодоод байдаг. Энэ бизнес хийгээд жолоодлогогүй мөнгөний араас явдаг хүмүүс яг миний гоё зураг авчихаад ханахгүй байгаатай адилхан гэж боддог.

 -Аялахад хамгийн тохиромжтой Монгол Улсын нэг л аймгийг нэрлээч гэвэл?
-Их  хэцүү асуулт байна. Завхан байж магадгүй. Тэнд байгалийн бүс бүслүүр их олон янз байдаг. Говь цөл, хээр тал, өндөр уул, тайга гээд. Мөн энэнтэй адил зүйлийг Өвөрхангай, Увсад үзэж болно. Бусад аймаг нь жаахан нэг тал руугаа хэвийсэн гэх үү дээ. Нэрд гарсан газруудыг улиг болсон гэж боддог байлаа. Гэтэл үгүй юм билээ. Үнэхээр нэрд гарсан газрууд заавал нэг сайхан юм байдаг юм.
Хөвсгөлд Швейцарийн нэгэн алдартай сэтгүүлийн гэрэл зурагчинтай хамт явж байхад тэр зурагчин нэг хоёр гэрэл зураг авсан. Яагаад та зураг авахгүй байна. Таалагдахгүй байна уу гэсэн чинь. Энэ зургийг авахад яг Швейцарьт байгаа шиг юм уу, эсвэл Канададын байгаль шиг байна. Тиймээс гэр оруулаад ч юм уу, Монгол гэж мэдэгдүүлсэн юм авахгүй бол Альпийн нуруунд явж байгаа юм шиг харагдах гээд байна гэсэн. Тэгэхээр тэр зурагчин яг онцлогийг нь харуулах гээд байгаа юм. Тиймээс аливаа юмыг сайн ойлгож үзэх хэрэгтэй.

-Таны аялал хэзээ эхлэв, хэзээ дуусах вэ?
-Төрсөн цагаасаа эхэлсэн. Өөрөө дуусахаар л аялал маань дуусах байх.

Д.Цэцэг