Ш.ЧОЙМАА: ТӨР ЗАСГИЙН БОДЛОГЫН ГОЛ ЦӨМ НЬ ХҮҮХЭД БАЙХ УЧИРТАЙ

Шинэчлэлийн Засгийн газар “Зөв монгол хүүхэд” төлөвшүүлэхэд онцгой анхаарал тавьж, тусгайлсан бодлого боловсруулах гэж байгаа. Зөв монгол хүүхэд гэж хэнийг хэлээд буй, ямар үндэслэлээр ийм зөвлөмж гаргах гэж буй талаар БШУЯ-ны “Боловсролыг шинэчлэх баг”-ийн Зөв монгол хүүхдийн шинж төрхийг тодорхойлж зөвлөмж гаргах хэсгийн ахлагч, МУИС-ийн профессор Ш.Чоймаагаас тодрууллаа.

-Зөв монгол хүүхэд гэж яг хэнийг хэлээд байна вэ?

-Манай Монгол Улс хүүхэд залуусын орон. Өнөөгийн болон ирээдүйн хүүхдийг хэрхэн сургаж хүмүүжүүлэхээс Монгол Улс, монгол үндэстний цаашдын хувь заяа шууд шалтгаална. Ийм учраас л онцгойлон анхаарч байгаа хэрэг. Зөв монгол хүүхэд гэдгийн “Зөв” гэсэн үгийг их өргөн утгаар ухаарах учиртай. Яг ямар хүүхдийг зөв монгол хүүхэд гэж хэлэх вэ гэдгийг доорх бүдүүвч зургаар үзүүлсэн зүйлийг уншаад мэднэ биз. Тэнд байгаа шинж төрхүүд зохих хэмжээнд төлөвшсөн хүүхдийг л зөв монгол хүүхэд гэж хэлнэ дээ.

-Ийм хөтөлбөр боловсруулах болсон гол үндэслэлүүд нь юу вэ?

-Юуны өмнө уламжлалаа харж судлах хэрэгтэй. Бидний өвөг дээдэс үр хүүхдээ, ер залгамж хойч үеэ хэрхэн хүн болгон төлөвшүүлж, ажил амьдралын дөртэй болгодог байсан бэ гэдгийг заавал харгалзаж үзэх ёстой. Энэ тухайд хамгийн товчоор хэлбэл, үр хүүхдийг эхийн хэвлийд заяахаас нь эхлээд, эрийн цээнд хүрэх хүртэл бие, хэл, сэтгэл гурвыг нь зөв залж, монгол ёс заншлаа өдөр тутмын зан үйлээр тэдэнд буй болгодог байжээ. “Хүмүүжил” хэмээх монгол үг нь хүмүн (хүн) + ж + л гэж үгийн бүтцээр задардаг. Монголчууд бид ний өвөг дээдэс “хүмүүжил” гэдгээр зан суртахуун, ёс заншлын олон талыг эзэмшүүлдэг байв. Монгол оронд, монгол хүний үр сад болж заяасан л бол монгол хүн болж төлөвших ёстой хэмээн үздэг нь уламжилсан бичигдээгүй хууль юм. “Сурсан бүхэн эрдэм” хэмээн үздэг тул хөлд орохоос эхлээд чинээ чинээнд нь тохирсон юм хийлгэдэг, зааж засаж өгдөг ёстой. “Эрхмийн дээд эрдэм ном” гэдэг тул эрдэм номд сургахыг хамгаас чухалчилдаг заншилтай байжээ. Энэ мэтээс уламжлал шинэчлэлийг зөв хослуулан авч ирээдүйн зөв монгол хүүхдийг бий болгоно.

НҮБ болон дэлхийн бусад орны энэ талын зорилтыг мэдэж, XXI зууны дэлхийн залуу үе ямархуу байх ёстой вэ гэдэг талаар боломжоороо эрэл судалгаа хийсэн. Ерөнхийд өө XXI зуун бол хүний оюун ухааны чадамжийг шавхан дайчлах цаг үе юм. Бас их өрсөлдөөн, их хувьслын он жилүүд тул түүнд зохицох мэдлэг чадвартай байхын зэрэгцээ хүн чанар, хүний мөс, хүний ариун сэтгэлээ хадгалах ёстой. Энэ нь бусадтай, нийгэмтэй, эх байгальтайгаа ээлтэй зөв харилцах наад захын шаардлагатай уялдана. XXI зуунд дэлхийн унаган төрхийг сэргээх, цаашид улам доройтуулахгүй байх гэдэг том асуулт тулгарна. Энэ нь хүн төрөлхтний оршин байх, эсэх асуудалтай шууд хамаатай. Хүн хэчнээн их мэдлэг боловсролтой ч гэсэн зөв сэтгэл, зөв хүмүүжилгүй бол өөртөө ч, өрөөлд ч, эх дэлхийд ч уршигтай зүйл хийж болзошгүй. Энэ бүхнийг зохих хэмжээнд бодож байж “Зөв монгол хүүхэд”-ийн шинж төрхийг тодорхойлсон. Бидний боловсруулсан “Зөв мон гол хүүхэд”-ийн шинж төрхийн зөвлөмжийг уншаад, энэ чинь ерөөсөө зөв монгол хүнд байх шинж төрх л байна гэх байх. Тэр зөв л дөө. Өнөөгийн болоод ирээдүйн хүүхэд гэдэг чинь ирээдүйн “Зөв монгол хүн” л байх ёстой шүү дээ. Харин хүүхэд насандаа ямар хэмжээнд төлөвшсөн байх вэ гэдэгт л гол нь байгаа юм. Хүн гэдэг амьтан насан туршдаа сурч, мэдэж, хүмүүжиж байдаг. Энэхүү тасралтгүй явцын гол суурь нь хүүхэд насанд буй болно.

-Монгол хүүхдэд байх ёстой шинж төрх нь юу вэ?

Олон талыг эргэцүүлж, зохих судалгаа хийж, удаа дараа ярилцсаар гурваар багцалсан есөн бүлэг шинж болгон гаргасан байгаа. Эдгээр шинж зохих хэмжээнд хүүхэд насанд нь төлөвших ёстой. Мөн энэ бүдүүвчинд төлөвшүүлэх зөв орчин, гол хүчин зүйл гэсэн хэсэг байгаа. Түүнийг анхаарахыг хүсэж байна. Монгол хүүхдийн шинж төрхөд нөлөөлж буй уламжлал, шинэчлэл, буюу өнөөгийн эерэг сөрөг талыг дэлгэрэнгүй бичсэн тул энд оруулах боломж алга. Мөн гурваар багцалсан есөн бүлэг шинж бүрийг задлан тайлбарласан.

-Зөв хүүхэд хүмүүжүүлж өсгөх нь дан ганц багшийн эсвэл эцэг эхийн хийх ажил биш, олон хүчин зүйл, тэр тусмаа нийгмийн орчин үүнд нөлөөтэй байх?

- Энэ асуулт чинь тун зөв л дөө. Монголын ирээдүй болсон хүүхдээ зөв хүмүүжүүлж, мэдлэг боловсрол эзэмшүүлж, эрүүл саруул өсгөх гэдэг бол Монгол Улсын иргэн бүрийн үүрэг нь ч, хариуцлага нь ч байх ёстой. Монгол уламжлал ч тийм. Ахмад хүн бүр хүүхэд залуусыг залж заадаг нь тогтчихсон зуршил байсан. Ха рин одоо зодоон цохион ч юм уу, бүтэлгүй юм хийж бай гаа хүүхдийн хажуугаар том чууд хараагүй царайлаад өнгөрөх болж. Хар амиа л хичээсэн хэрэг. Том хүн бүр хүүхэд залууст зөв шаардлага, зөв сургамж өгдөг байх ёстой. Энэ нь зөв монгол хүүхэд төлөвшүүлэхэд иргэн бүрийн идэвхтэй оролцоо хэрэгтэй гэсэн үг. Ганц жишээ дурдахад, хувийн дэлгүүр, рестораны худалдагч үйлчлэгч хүнд юмаа борлуулах нь ашигтай хэдий ч, насанд хүрээгүй багачуудад тамхи, архины зүйл зардаггүй байх чин сэтгэлтэй байх явдал. Гэр болон сургуулиас гаднах нийгмийн орчин маш чухал. Мэдээллийн хэрэгсэл үзүүлж байгаа, нийтэлж байгаа зүйлээ юуны өмнө, хүүхэд залуучуудад хэрхэн нөлөөлөх билээ гэдэг талаас нь байнга бодох ёстой. Орон сууц, барилга байшин барихдаа ч энд хүүхэд байна, хүүхэд явна гэдгийг бодож тооцох хэрэгтэй. Ер нь хүүхдийг зөв монгол хүн болгон төлөвшүүлэхэд ярих хэлэх олон зүйл бий.

-Биеийг нь төрүүлэхээс ухааныг нь төрүүлдэггүй гэдэг. Хүн сургаж бэлтгэнэ гэдэг эцэг эхээс гадна төрийн хийх ёстой ажил мөн үү?

“Биеийг нь төрүүлэхээс ухааныг нь төрүүлдэггүй” гэдэг бол тийм ч зохистой үг биш. Эцэг эх нь арга ядахдаа л хэлдэг үг. Монголчууд биеийг нь ч эрүүл өсгөж, ухааныг нь ч зөв залж ирсэн сайхан уламжлалтай. Нялх хүүхдийг балчир наснаас нь эхлэн хүн болгон өсгөн хүмүүжүүлнэ гэдэг үнэхээр амаргүй. Хүүхдийн талаар төр засгаас хийх ёстой зүйл их байлгүй яахав. Бүр бодлогынх нь гол цөм байх ёстой. Монгол төрийн бодлогын залгамж уламжлалын шинж ч энд тод харагдах учиртай. Монгол Улсын ирээдүйг зөв монгол хүнээс гадна төсөөлөх аргагүй. Өнөөгийн хүүхэд ямар хүн болон төлөвшихөөс Монгол Улсын ирээдүй шууд шалтгаална. Бидний бүдүүвч зургаар үзүүлсэн зүйлд зөв монгол хүүхдийг төлөвшүүлэх гол хүчин зүйл гээд нэлээд зүйл бичсэн байгаа. Тэр бүрт төр засаг шууд болон дам удирдаж хийх ажил тун их байгаа даа.

-Та бүхэн иргэдийн саналыг авч байгаа гэлээ. Энэ хөтөлбөр хэзээ батлагдаж, хэрэгжих вэ?

-Бид бол БШУЯ-ны олон салбараар ажиллаж байгаа багийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг. Миний бие зөв монгол хүүхдийн шинж төрхийг тодор хойлж зөвлөмж гаргах үүрэгтэй нэг чиглэлийн хэсгийн ахлагч. Бидний энэ зөвлөмжийг бусад салбарууд маань авч өөрсдийн чиглэлдээ зохих ёсоор тусгах учиртай. Тухайлбал, ЕБС-ийн үндэсний стандарт хөтөлбөрийг хийхэд бас нэг баримжаа болж өгнө. Бидний энэ ажил бол олон юмны суурь болж өгөх учиртай, бүр томоор яривал ирээдүйн Монгол Улсыг авч явах хүмүүс хэн байх ёстойг тодорхойлсноор, төр засаг ч, түмэн олон ч ажил үйл зорилго бодлогоо түүнд чиглүүлнэ гэсэн санаа юм. Бид ЕБС-ийн хүүхэд, багш, эцэг эхчүүдэд энэ сэдвээр асуулга өгч, хариулт авсан. Олон сайхан санаа гарсан. Одоо өөрсдийн боловсруулсан “Зөв монгол хүүхэд” гэсэн гол санаагаа бүдүүвч зур гаар олон нийтэд мэдээлж, бас үзэл бодлыг сонсох хүсэлтэй бай на. “Бултаараа зөвлөвөл буруугүй, булагийн усаар угаавал хиргүй” гэдэг биз дээ.

 Г.ГЭРЭЛ

http://www.meds.gov.mn 

Ш.ЧОЙМАА: МОНГОЛ ХЭЛ НЬ ЭРТНИЙ, ДЭЛХИЙН ТОМ ХЭЛНИЙ НЭГ

Монголын үндэсний телевизээр монгол бичгээ эх орон даяар зааж, түм буман шавьтай болсон Төрийн шагналт, Монгол улсын гавьяат багш, шинжлэх ухааны доктор, профессор Шаравын Чоймаа гуайтай уулзаж ярилцлаа. Тэрбээр оюуны их өргөөнд 30 гаруй жил багшилж яваа номч мэргэн хүн билээ.

-Төв Азийн цээжинд орших, төрт ёсны 2500 гаруй жилийн түүхтэй Монгол улсын иргэн болж төрнө гэдэг хэн хүнд заяахгүй ховор тохиол санагддаг. Таныхаар монгол хүн байхын утга учир юунд орших вэ?

-Би монгол хүн гэж цээжээ дэлдээд, хоосон хөөрөөд байхын нэр биш ээ. Цаад зах нь сая жилийн тэртээ өвөг дээдэс маань нутаглаж, хүн төрөлхтний өлгий хөрст газарт аж төрж ирсэн Монгол хэмээх агуу үндэстний үр сад, хожим хойчис гэдгээ бие, хэл, сэтгэлээрээ мэдэрч, буурал түүхийн мананд төөрч мөхөөгүй босоо заяат хувь тавилангаа зөвөөр ухаарах хэрэгтэй. Мөн даяаршил хэмээх өнөө цагийн давалгаанд хөл алдалгүй, Монголоороо бахархаж явахын учир юм. Юун түрүүнд өчигдөр, өнөөдөр, маргааш гэсэн гурван цагийн орчилд Монголынхоо түүх, соёл, шашин шүтлэг, ёс заншил, хэл аялгуу, үсэг бичиг, судар шастираа эзэн шиг эзэмшиж, ирээдүй хойчоо бэлтгэж явах нь монгол хүн байхын эрхэм учир. Ер нь хүн байх, монгол хүн байх, хүн төрөлхтний нэг нь байх гэдэг бүхэлдээ үүрэг хариуцлага юм шүү дээ. Монгол хүн байхын үүрэг хариуцлагыг ухаарч сэхээрсэн хүнд “Монголоо алдмар” гэдэг хараал хүрэхгүй. Монгол хүн байхын утга учрыг мэддэг хүн өнөө маргаашийн ашиг хонжоог харж эх орноо худалдахгүй. Бүр наад захын ганц жишээ хэлэхэд, Монголоо гэсэн бага ч атугай сэтгэлтэй хүн хортой спиртээр архи нэрж, цөөхөн хэдэн монголоо хордуулан байж, баяжих гэж явахгүй. Тэгэхээр монгол хүн байна гэдэг Монгол хэмээх агуу үндэстний нэрийг, Эзэн богд Чингис хааны алдрыг худалдаж идэхийн нэр биш. Харин өргөж өндийлгөж, дуурсгаж алдаршуулж явахын л нэр. Энэ бүхний үндэс нь монгол хүн бүрийн сэтгэлд шингэсэн үндэсний үзэл, үндэсний мэдрэмж юм.

-Манай ард түмэн оюун ухааныг эрхэмлэн дээдэлдэг. Ухаантай, сайн хүн болохыг үр хойчдоо захиж сургадаг. Өвөг дээдсийн маань өвлүүлсэн тэр их ухаан өнөөгийн бидэнд үгүйлэгдээд байх шиг?

-Ухаанаар доторлосон, тэнэгээр гадарласан өвөг дээдсийн маань холч хараа, гүн ухааны талаар яаж ярьж барах билээ. Ганцхан жишээ хэлэхэд:

“Ажлын сайнаар амьдрал дээшилнэ.

Бэлчээрийн сайнаар мал таргална.”

“Ажил хөдөлмөр нь аз жаргалын баруун гар

Арвич хямгач нь аз жаргалын зүүн гар”

“Амьдралыг ажлаар, амжилтыг чармайлтаар” гэхчилэн амьдрахын үндэс нь ажил хөдөлмөр болохыг өвөг дээдэс маань зааж сургаж ирсэн. “Ажил хийвэл ам тосдоно” гэдэг үзэл бодлыг үнэн зам мөрөө болгосон хүнд хоосон ярьж, хов хөөцөлдөх зав байдаггүй. Нэгэн нэрт бичгийн хүн “Ядуурал бол залхуурлын шан мөн” гэсэн нь бий. Өнөөдөр ард иргэдээс эхлээд төрийн түшээд хүртэл “ядуурлыг бууруулах” гэдэг амны уншлагатай болжээ. Миний бодлоор “ядуурлыг бууруулах” гэхийн оронд “залхуурлыг арилгах” талаар л бодож сэдмээр байна. Гурав хүрэхгүй сая хүнтэй, 30 гаруй сая малтай, ийм уудам нутагтай ард түмэн ядуу дорой байгаад олон зүйлийн шалтаг шалтгаан бий. Гэхдээ залхуугийн гай, амар хялбараар тарган тансаг амьдрахыг боддогийн уршиг их юм. Монгол хүн бүр ажил хөдөлмөрийг голж шилэхгүй, хуурмаггүй үнэнчээр хийж чадвал ядуугийн зовлон үгүй болно. Хуурмаггүй үнэнч гэж тодотгосныг минь онцлоорой. Бас нэг зүйлийг зайлшгүй хэлмээр санагдана. Сархадаас самуун, архинаас аюул гэдгийг эгэл жирийн иргэнээс эрхэм төрийн түшээд хүртэл үнэн мөнөөр нь ухаарах нь чухаг. Архи хэмээх аюулт хорыг идээний дээж хэмээн өргөмжилж, хүүхэд багачууд, охид эмэгтэйчүүд хүртэл ууж, олон гай зовлон тарьж байгааг цэглэх цаг болжээ. Энэ байдал хэвээр үргэлжилбэл монгол үндэстнийг мөхөлд хөтлөх нь байна шүү.

-Таны аавыг их номтой лам хүн байсан гэж сонссон?

-Би настай хүний хэнз хүү юм даа. Аав минь одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын хүн. Усан зүйлийн хүрээнд найман настайдаа шавилан сууж, Эрдэнэ хамбаар арван жил ном заалгаад Да хүрээнд ирсэн юм гэнэ билээ. Гандантэгчинлэн хийдийн Дашчоймбол дацанд Чойрын ном үзэж байгаад Богдын хүрээнд гамингууд орж ирж, цаг үймэхэд нутагтаа очоод хагас жил болж. Дараа нь өвгөн лам Наваантай хамт холыг зорьсон гэдэг. Гүмбэм, Лавран, Лхасад ном үзсэнээр равжамбын цол зэрэг хүртээд 1943 онд нутагтаа эргэн ирсэн юм. Номтой лам нарыг хэлмэгдүүлээд хэдэн жил өнгөрч байсан ч аавыг аймгийн төвд суулган байцааж, хэсэг саатуулсны дараа сулласан түүх бий. Аль ч утгаар хэлсэн аав минь буддын гүн ухаанд мэргэшсэн хүн байж дээ. Аав минь номыг туйлд нь хүртэл сур, хичээ, номыг сууж сурдаг гэж л захидаг байлаа.

-“Хүний мөсөөр хөлийн чигчий шиг” гэж үг бий. Нээрээ ч сүүлийн үед монгол хүний мөс чанар муудаад, энэ үгийг хэлмээр үетэй олон таарах болж?

-Сайн үйлийг бүтээж, хүмүүн заяа тэгш явах эсэхийг чиний сэтгэл мэднэ. Сэтгэл зөв байна гэдэг чиний сэтгэлээр жолоодуулсан бүх үйл үйлдэл арван цагааны мөрт багтана гэсэн үг. Бидний өвөг дээдэс сайн сайхан өгөөмөр сэтгэлийг магтан сайшаасан аман зохиолоор дамжуулж хүүхэд багачуудад балчир цагаас нь тийм сэтгэлийг төлөвшүүлж ирсэн. Залуус маань заяасан тавиландаа эзэн нь болж, зөв замаар амьдралаа залах хэрэгтэй. Монголчууд хүний мөс, жудгаар нөгөө дуурайгаад байдаг өндөр соёлт орныхноос хол илүү юм шүү дээ. Залуучууд маань өвөг дээдсийнхээ хүнлэг ариун зан чанар, энэрэн элбэрэх тахимдуу ёс, ах захаа чин сэтгэлээсээ хүндэлдэг бичигдээгүй хууль зэргийг нэгэн биедээ өвлөж, түүгээрээ бахархаж явах учиртай. Тийм ёсыг мэддэггүй хүнийг монголчууд маань “хүний үнэргүй амьтан” гэдэг. Хүний үнэргүй гэдэг маань хүн биш болно л гэсэн үг шүү дээ.

-“Дэлхийн дулаарал ба цаг агаарын өөрчлөлтийн тулгамдсан асуудал” сэдвээр болсон теле хурал дээр Их гэгээрэгч Чин хай багшаас асуулт тавьж байсан. Дэлхий халж буйд хүн төрөлхтний буруу их гэдэгтэй санал нийлдэг үү?

-Тийм ээ. Дэлхийн дулаарал байгаль ертөнцийн өөрийнх нь зүй тогтол, жам ёсоор болж байгаа үзэгдэл биш. Хүн төрөлхтний буруугаас үүссэн нь тодорхой. Тэрхүү буруу үйлдэл нь хүний сэтгэлийн гэмээс үүдэлтэй. Сэтгэл буруудваас үйл бурууддаг. Бүр тодотговол хүний сэтгэлд ассан шуналын гал дэлхийг дулааруулж байна даа. Сүүлийн жилүүдэд дэлхий дахинд нүүрлээд буй санхүү, эдийн засгийн хямрал ч улам баяжихын төлөө хэт их ашиг олз хөөцөлдөж, хэт их үйлдвэрлэсний хар гай бус уу. Бас л шуналын галаас шалтгаалжээ. Иймээс хүн төрөлхтний дийлэнхи хэсгийн сэтгэлийн шуналыг өнөөгийн нөхцөлд яаж хязгаарлаж номхотгох вэ гэж асуусан юм. Хариулт нь сайн сонсогдоогүй ээ /Инээв/.

-Аливаа улс үндэстний оршин тогтох тулгуур нь эх хэл байдаг. “Чихинү чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл”-ний маань түүхэн хөгжил, өнөөгийн төвшин ямар байна вэ. Зарим эрдэмтэн судлаачид монгол хэл мөхөх нь гэсэн эмзэглэлтэй явдаг юм билээ?

-Монгол хэл маань гарал үүслээрээ Алтай овгийн хэлэнд багтах бөгөөд үүнд түрэг, манж түнгүс, солонгос, япон хэлийг хамааруулдаг. Хэв шинжийн хувьд залгамал хэлэнд багтана. Тийм учраас нугархай хэв шинжтэй орос, англи, франц зэрэг энэтхэг-европын, тусгайлиг хэв шинжтэй хятад, бирм зэрэг хэлнээс өвөрмөц ялгаатай юм. Монгол үгийн бүтцийг авч үзвэл, үгийн язгуурын араас дагавар, нөхцөлүүд угсран ордог. Өөрөөр хэлбэл, тухайн үгийн үндсийн өмнө нь угтвар, дундуур нь ямар нэгэн оруулбар орохгүй гэсэн үг. Монгол хэл нь түүхэн хөгжлийн явцад өвөг, эртний, дундад, орчин үе гэсэн дөрвөн үе шатыг дамжин туулсан хэмээн эрдэмтэн судлаачид үздэг. Харьцангуй цөөн хүн одоо ярьж байгаагаар нь монгол хэлээ дорд үзэх санаа байж болохгүй. Монгол хэл нь эртний, дэлхийн том хэлний нэг. Цагтаа монгол хэл одоогийн англи хэл шиг нөлөөтэй байж олон орныхон сурч эзэмшиж, монгол бичгээр нь харилцаж байсан түүхтэй юм.

-Босоо бичгээ монголчууд мартаж эхэлсэн гэхэд хилсдэхгүй. Залуустаа монгол бичгийн түүхэн хөгжлийн талаар ярьж өгвөл сонин байх?

-Монгол туургатны маань бичиг соёлын ноён оргил, хэдэн зуун жилийн түүхийн улаач болсон оюуны гайхамшигт өв аваас монгол бичиг юм. Өдгөөгөөс 800 гаруй жилийн тэртээ алдар суут Чингис хаан бээр монгол бичгийг Их Монгол улсын төрийн бичиг болгож, “Мөнх тэнгэрийн хүчинд, Их Монгол улсын далай хааны зарлиг. Эл, булха иргэнд хүрвээс биширтүгэй, айтугай” хэмээсэн эзэнт гүрний, их хааны сүр хүчийг илтгэсэн хасбуу тамга барьж, улсын заргач Шихихутагаар найруулан бичүүлсэн “Их засаг” хэмээх хууль цаазаа цагаан цааснаа буулгаж, хөх дэвтэрт дэвтэрлэж, “үеийн үед бүү егүүтгэтүгэй” хэмээн зарлигласан байдаг.

-Монгол бичгийг соёлын гайхамшигт өв гэдэг?

-Тийм ээ. Хүн төрөлхтний бичгийн соёлыг гадаад далайд цутгадаг их мөрөн хэмээвээс түүний ширгэшгүй ундарга, тасаршгүй цутгалын нэг нь болох монгол бичгийг монголчуудын оюуны соёлын гайхамшигт өв гэдгийг дараах хэдэн үндэслэлээр нотолж болно. Аливаа соёлт үндэстэн үсэг бичгийн шинэ тугдам тогтолцоог боловсруулан буй болгохдоо тухайн цаг үеийнхээ ярианы хэлэнд шүтэн дулдуйдаж, түүгээр тулгуур үндэс хийдэг жамтай. Үүний нэгэн адил, монгол бичиг анх үүссэн цаг үеийнхээ амьд хэл аялгууг шууд тусган тэмдэглэсэн нь тодорхой юм.

XIII зуунаас уламжлан ирсэн монгол бичгийн дурсгалын хэл нь нэгэн цаг үед хамаатах дөрвөлжин үсэг болон хятад, араб перс үсгээр тэмдэглэсэн дундад үеийн монгол хэлний баримт хэрэглэгдэхүүнээс ихээхэн зөрөөтэй. Түүнээс хол өмнөх онцлог шинжийг илтгэдэг. Хэлний хувьсал өөрчлөлт гэдэг тийм богинохон буюу хэдэн арван жилийн дотор явагддаггүй, харьцангуй урт удаан хугацаа шаарддаг түүхэн үзэгдэл билээ. Энэ бүгдийг харгалзан үзсэний үндсэнд гарсан “монгол бичгийн эх үүдэл нь даруй 1000 жилээс наашгүй” гэдэг дүгнэлт нь баталгаа нотолгоо, баримт хэрэглэгдэхүүнээр улам баяжиж, эдүгээ нэгэнт эргэлзээгүй болжээ.

Өнөөдөр манай улсад кирил үсгийг бүх нийтээр хэрэглэж байгаа ч төрийн тэргүүн, ерөнхий сайдаас эхлээд бүх яамны сайд нарын батламж тамгыг монгол бичгээр үйлдсэн нь үндэсний бичиг соёлоо эрхэмлэн дээдлэх үзэл төрт ёсны хүрээнд гүн бат хадгалагдаж буйн тод илрэл гэж болно. Түүнчлэн, Монгол улсын шинэ Үндсэн хуулийн анхны эхийн монгол бичгийн хөрвүүлэг, “Монголын Нууц Товчоон”-ы XIII зууны үеийн монгол бичгийн барын тиг хэлбэрээр буулгаж, есөн эрдэнээр бүтээсэн эхийг төрийн санд нандигнан хадгалж байгаа. Сүүлийн үед, манай ард түмэн өргөмжлөл хүндэтгэл, бэлэг дурсгал, хувийн тамга дардсын зүйлээ монгол бичгээр үйлдэхийг илүү эрмэлзэх болсон нь уг чанартаа их соёлоо дээдлэх үзлийн нэгэн илрэл юм. Монгол бичиг нь хамаг монгол туургатны хэл аялгууг хамтатган тэмдэглэж, хэдэн зуун жилийн түүхийн түүчээ, судар шастирын цоморлигийг улираан уламжлуулсан монголчууд бидний эх хэл, эв нэгдэл, эрдэм мэдлэг, тусгаар тогтнол, төрт ёсны эрхэм нандин гэрч, хүн төрөлхтний оюуны соёлын гайхамшигт өв мөн билээ.

-Их дээд, дунд сургуулиудын монгол бичгийн хичээлийн сургалт ямар түвшинд байна. Монгол бичгийн сургалт бүх нийтийн шинж чанартай болж чадаагүйг цаашид хэрхэн залруулах ёстой вэ?

-Дунд сургуульд монгол бичгийг гуравдугаар ангиас зааж байгаа. Сургалтын чанар бүрэн сайн гэж үнэндээ хэлж чадахгүй. Энэ нь нэг талаас монгол бичгийн хичээлийн цаг хэтэрхий бага. Нөгөө талаас зааж буй багш нарын идэвх зүтгэл сул байгаатай холбоотой. Их дээд сургуульд монгол бичгийг зааж байгаа ч жигд биш. Ер нь төрийн бодлогоо хэрэгжүүлэх доод шатны хүмүүс үгүйсгээд байдаг нь манайхны нэг сул тал л даа. 2008 оны тавдугаар сарын 28-нд “Монгол бичгийн үндэсний хөтөлбөр” -ийг Монгол улсын Засгийн газраас баталсан. Энэ хөтөлбөр 2006-2015 онд хэрэгжих юм. Хөтөлбөрийн хүрээнд монгол бичгийн сургалтад ахиц гарна. Ер нь монгол хүн л юм бол үндэснийхээ бичгийг сур гэж шаардуулахгүйгээр эзэмших ёстой шүү дээ. Ялангуяа сэхээтэн хүний хувьд үндэснийхээ бичиг үсгийг мэдэхгүй, нэрээ ч тавьж чадахгүй явна гэдэг тун шившигтэй хэрэг дээ.

-Өнөө үед шинжлэх ухаан, техникийн хөгжлийг дагаад гадаад үг хэллэг нэлээд орж ирж байна. Тиймээс залуучууд монгол бичгийг бус латин үсгийг хэрэглэдэг болжээ. Энэ хэр зөв зам бэ?

-Яах вэ, хөгжлөө дагаад гадаад үг хэллэг орж ирэх нь зүйн хэрэг. Харин эх хэлний дотоод зүй тогтлоор шинэ үг бүтээх боломж байсаар атал харь үгийг зээлдэн хэрэглэх нь аливаа хэлний дархлаанд сөрөг хандлагатай зүйл. Ер нь орчуулах боломжтой үгсийг эх хэлээрээ буулгадаг ёс соёлт үндэстэн бүрт байдаг шүү дээ. Бас нэг зүйлийг анхааруулахад тухайн үгийг бүрэн орлож чадах монгол бичгийн хэлний өдий төдий үг байдаг боловч түүнийгээ мэдэхгүйн харгайгаас хэрэглэхгүй юм даа. Мэдэх ч ёстой хэрэглэх ч ёстой. Залуус латин үсгээр захиа бичиж харьцаж байгаа нь тохиолдлын зүйл. Түүнээс латин үсгийн хэрэгцээг заавал шаардаж буй хэрэг биш. Монгол бичгийн олон улсын код батлагдаж түүнд нийцсэн компьютерээр бичих хэд хэдэн программ бий. Бас хөрвүүлэх программ хийж байгаа. Ер нь энэ талын ажил эрчимтэй үргэлжилж байна.

-Даяаршлын зуунд аливаа улсын тусгаар тогтнолын баталгаа нь шашин соёл, хэл гэж эх орончид үздэг юм билээ. Цөөхөн монголчуудын хувьд хэл соёлоо хэрхэн хамгаалж үлдэх талаар эрдэмтэн хүний үгийг сонсмоор байна?

-Даяаршил гэдэг үгийг даган баясах зүйл биш. Харин болгоомжлох олон зүйл бий. Ер нь хүн төрөлхтөн бүхий л зүйлээрээ даяаршина гэвэл дэндүү өрөөсгөл болно биз дээ. Бид хэлээ мартаж, соёлоо үгүйсгэвэл хэн болох вэ. Хэл соёлоо хамгаална гэдэг хэдхэн мэргэжлийн хүмүүст хамаатай зүйл биш. Гадаад хэлийг сурч, гадаадын соёлоос суралцалгүй яахав. Гагцхүү эх хэл, түүх соёлоо үгүйсгэнэ гэдэг туурга тусгаар улсын иргэнд байж боломгүй. Эх хэлээ сайн эзэмшиж, их соёлоороо бахархан суралцана гэдэг эх орноо хайрлаж, тусгаар тогтнолоо хамгаалахад иргэн хүний оруулж буй хувь нэмэр юм шүү. Өнөө цагт эх орныхоо чулуу бүрийг, эх хэлнийхээ үг бүрийг “нүдлэн хамгаалах” цаг ирснийг монгол хүн бүр чин сэтгэлээсээ ухаараасай гэж хүсье.

 Сэтгүүлч Б.Анхцэцэг

www.inet.mn

Ш.Чоймаа: Аавын ярьж, хөөрч байсныг тэмдэглээд байсан бол роман болох байсан даа

Энэ удаагийн “Чухал хүн” буландаа МУИС-ийн багш, доктор, профессор Ш.Чоймааг урьж, ярилцлаа. 

-Та өөрийнхөө талаар нэг их дэлгээд байдаггүй. Тэгэхээр таны бага насны дурсамжаас ярилцлагаа эхэлье гэж бодлоо? 
- Би өөрийнхөө тухай их яриад байх сонин зүйл ч юу байхав. 1950-аад оны сүүлээс 1970-аад оны эх хүртэл хөдөөгийн хүүхдүүд юу хийж, яаж сургууль соёлд нэвтэрч байсан билээ, тэр л зам мөр бол миний багын дурсамж. Говь-Алтай аймгийн Шарга сумд төрж өссөн. Шаргын говийн хүн. Бага нас маань малчин айлын хүүхдийн төрх байдал. Миний багад хөдөөгийн хүүхдүүд найман настайдаа сургуульд орох нь ховор. Би ч есөн настайдаа сургуульд орж, сургуулийн дотуур байраар хүмүүжсэн. “Дотуур байрны хүүхдүүд” гэдэг шүлэг байдаг даа. Яг тэр л байр байдлыг туулсан юм. Есөн настай сургуульд орсон боловч, хэд хоног хичээлд сууж байтал багш маань “Чи ерөөсөө нэгдүгээр ангид суух хэрэггүй юм байна. Хоёрдугаар ангид суу” гээд хоёрдугаар ангиас суралцсан. Энэ нь аавын ач байсан. Аав маань кирилл бичиг мэдэхгүй боловч, кирилл бичгийн цагаан толгойн үсэг, үеийг төвд үсгээр хадаж аваад, долоо хоногт өөрөө сураад, надад заасан. Сургуульд суухдаа уншдаг, бичдэг, тоо боддог болчихсон байлаа. Тэр үед Шарга сумд бага ангийн сургуультай болохоор гурван жил суугаад төгссөн. Гэтэл ээж маань өнгөрчихсөн тул хоёр жил завсардлаа. Долоон жилийн сургууль зэргэлдээх Төгрөг сумд байсан тул тийшээ нүүж, долдугаар ангиа тэнд төгсөөд 8-10 дугаар ангидаа аймгийн арван жилд сурч 1971 онд төгссөн. Аав минь намайг 10 дугаар ангид орох жил бурхан болсон. Ингээд сурч боловсрох, аж төрөн амь зуух бүх л юмыг биедээ үүрэх болсон доо. Улмаар МУИС-ийн монгол хэл уран зохиолын ангийг 1976 онд төгсөж, тэр жилээсээ МУИС-д багшилж эхэлсэн. Оюутан ахуй цагаа оруулбал, МУИС- ийн хичээлийн II байрны босгыг дөч гаруй жил элээж яваа өвгөн багш хүн дээ.

-Аав тань их эрдэм номтой хүн байсан байх даа. Аав, ээжийнхээ талаар дурсахгүй юу? 
-Миний аав тэмээчин айлын ганц хүү байсан. Аавыг найман настай байхад нь шавилах, өргөж авах хоёрын зуур завсар Урианхай дайчин бэйсийн хошууны Усан зүйлийн хүрээний Эрдэнэ хамба лам дэргэдээ авсан гэдэг. Жилд ганц удаа л аав ээждээ очиж золгодог байсан юм гэнэ лээ. Арваад жил Усан зүйлийн хүрээнд ном үзэж байтал багш нь “За чи одоо Их хүрээнд очиж ном үз” гэж явуулжээ. Тэгээд одоогийн Гандантэгчилэн хийдийн Дашчоймпил дацанд аймаглаж Буддын гүн ухаан буюу Чойрын ном олон жил үзэж байгаад, ардын хувьсгалын өмнө гамин, бароны үе болоод, цаг төр үймэхэд аав маань нутагтаа буцжээ. Гэхдээ нутагтаа очоод хэдэн cap болоод Баруун зуу буюу төвдийн Лхаст ном үзэхээр одоогийн Говь-Алтай аймгаас баруун тийш нэг өвгөн ламтай хамт гарсан гэдэг. Алтайн цаадах говийг ядарч зүдрэн байж туулаад, Алшаа нутгаар дамжин цааш Гүмбүм лавранд очиж ном үзжээ. Лаврангийн чулуун шалан дээр доорамбын дамжаа барьсан гэдэг. Дараа нь Лхаст очиж Чойрын ном үргэлжлэн үзсээр равжамбын цол мяндаг хүртсэн юм билээ. Ингээд Дээд ном буюу Хөх нуур орчим хэсэг саатан байгаад 1944 онд нутагтаа орж ирсэн. 1944 гэхэд их хэлмэгдүүлэлтийн үе өнгөрсөн байсан боловч, аавыг аймгийн тухайн үеийн Дотоодыг хамгаалах хэлтсийн хүмүүс аваачин байцааж зургаан cap орчим аймгийн төвд саатуулж, хүн амьтанд шашны зан үйл хийж болохгүй, тийм зүйл ярьж болохгүй гэх мэт хатуу даалгавар өгчээ. Түүнээс хойш, морь унах чадал тэнхээгүй болох хүртлээ өдөртөө мал хариулж, хээр газар номоо уншиж явдаг байсан. Би ч аавыг дагаад тав зургаан наснаасаа мал дагасан. Гэхдээ орой үдэш манайхаар янз бүрийн хүмүүс ирж очдог л байсан. Жараад онд аймгийн намын хорооны дарга нар хүртэл ирж очдог байсан. Манай нутгийнхан аавыг “Цагаан морьт ламах (лам ах)” гэдэг. “Ааваас та цагаан морь унадаг байсан уу” гэж асуухад “хэзээ ч цагаан морьтой байгаагүй цагаан мөрт гэдэг үг л сунжраад тийм болчихсон” гэж билээ. Бодвол хүн амьтанд гэрэл гэгээтэй ач тустай байсан юм байлгүй. Би чинь хөгшин аавын хэнз хүүхэд. Ээж минь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын хүн даанч залуудаа өөд болсон доо.

-Багаасаа ном эрдмийн мөр хөөсөн хүний хувьд яагаад Монгол хэл, уран зохиолын ангийг сонгох болсон юм бэ. Таны анхны багш бол аав л байсан юм байна шүү дээ? 
-МУИС-ийн монгол хэл уран зохиолын ангид орох болсон нь аавын нөлөө. Аав минь намайг дунд сургуульд байхад Дарви сумын Ванчиг гэдэг хүнээр монгол бичиг заалгасан. Тэгээд монголын эртний уран зохиолоос нэлээд зүйлийг уншдаг байсан. Энэ нэг шалтгаан, бас нэг сонин тохиол бий. 1960-аад оны эхэнд МУИС-ийн төвд хэлний багш профессор, гавж Ц.Дорж багш “Төвд хэл бичиг суралцах дэвтэр” гэсэн гурван боть сурах бичиг хэвлүүлсэн. Түүний I дэвтрийг Улаанбаатараас нэг хүн аавд авчирч өгчээ. Аав түүнийг үзээд “Өө! Энэ засаг төр чинь төвд хэл бичгийг сур гэж байгаа юм байна” гээд надад төвд хэл эхэлж заасан. Нөгөө гурав дахь нөлөө бол аав настан хүмүүстэй олон цагаар хуучлан ярих нь тун сонин байсан. Үлгэр домог ч юм шиг, даанч томоогүй бага нас болохоор сонсохоосоо илүү шалавхан гарч тоглох наадахыг боддог байж. Одоо эргээд бодоход хэрвээ аавын ярьж хөөрч байсныг тэмдэглээд байсан бол эх засваргүй шахам роман болох байсан даа. Энэ бол хожимдсон гэмшил.

-Их сургуулиа төгсөөд л шууд МУИС-даа багшаар үлдсэн үү? 
-Их сургуулиа төгсөөд, тус салбартаа багшилж эхэлсэн. Оюутны ширээнээс гарангуут багшилна гэдэг хэцүү л байсан. “Дээд сургуулийн сургах арга зүй” гэдэг 1 жилийн дамжаанд бид сууж, профессор Бор багш маань хичээл зааж, реферат бичүүлж, шалгалт авч, үнэмлэх олгосон. Залуу багш тул 7 хоногт 36 цагийн хичээл байлаа. Эхлээд гол төлөв монгол бичиг, төвд хэлний хичээл зааж байсан. Намайг багш болоход, монгол хэл уран зохиолын тэнхимд уул шиг нөмөр нөөлөгтэй ахмад профессор багш нар байж, надад их ч юм зөвлөж, тусалж дэмжиж байсныг дурсан санахад сайхан байдаг. Академич Ш.Лувсанвандан, ардын багш Д.Чойжилсүрэн, төвдөч, профессор Х.Гаадан, нэрт монголч профессор Я.Шаарийбуу гэх мэт нэр алдар нь мөнхөрсөн сайхан багш нар байсан даа.

-Таныг сурагч, оюутан байхад, бас багшилж байхад, боловсролын систем өөр байсан. Ер нь сүүлийн үед боловсролын системд өөрчлөлт орж байгаа хэдий ч сулраад байгаа юм шиг санагдах юм? 
-Сурагч байх үе буюу 1960-аад оны дунд сургуулийн сургалт үнэхээр сайн байсан. Хамгийн гол нь хичээл заагч, заалгагч буюу багш сурагч хоёул мэдэх, мэдүүлэх чин хүсэлтэй байсан. Монголын үрсийг эрдэм номд сургахын төлөө бие, хэл, сэтгэлээрээ зүтгэж, өөрийн бүх цаг зав, бүх боломжоо сургах хүмүүжүүлэх үйлсэд зориулсан багш нараа дурсахад сайхан байна. Тухайн үеийн боловсролын тогтолцоог шүүмжлэхдээ, олон шинжлэх ухааны мэдлэгийг ихээр заадаг байсан. Хожим эзэмших мэргэжилд нь хэрэг болдоггүй гэх мэтээр ярьдаг л даа. Бид дунд сургуульд байхдаа, байгалийн шинжлэх ухааны суурь мэдлэгийг олж авсан. Тэр мэдлэг бол сав, шим ертөнцийг ухаарахад хүн бүрт л хэрэг болдог доо. Сурч мэдсэн шинжлэх ухааны мэдлэг хүнд илүүднэ гэж байхгүй л дээ. Сүүлийн үеийн оюутнуудыг ажиглахад, дунд сургуульд суурь мэдлэг олгох тухайд тааруухан байгаа нь илт байдаг. Энэ нь сургалтын тогтолцоог өөрчилнө гээд их үймүүлдэгтэй холбоотой. Монголчууд чинь олон зуун жил үр хүүхдээ сурган хүмүүжүүлэх тогтсон уламжлалтай ард түмэн. Социализмын гэх олон арван жилд чамгүй сайн тогтолцоо төлөвшсөн байсан. Тэр бүгдийнхээ шилдэг бүхнийг өвлөн уламжлаад, өнөөгийн дэлхийн улс улсын боловсролын тогтолцооноос хэрэгтэйг нь өөрийн болгож авбал л зүйтэй юм даа. Шууд хуулдаг аюул л их хэцүү. Ер нь сургалтын чанарын тухай ярихад, сурч байгаа хүн, сурган зааж байгаа хүн хоёрын чин сэтгэл л зөв сайн байх ёстой. Аль аль нь цагийн ажил хийж байгаа мэт хандвал буруудна. Нэмж хэлэхэд, өнөөгийн орчин ахуй нь боловсролд муугаар нөлөөлж байна. Наад захын жишээ хэлье. Их хурлын хуралдааныг “Парламент” сувгаар шууд нэвтрүүлдэг. Бусад телевиз ч харуулдаг. Гишүүд нь хуралдаа суудаггүй, сууж байгаагийн зарим нь сонин уншиж суугаа харагдах юм. Ирц бүрдүүлэх гэж их ажил болдог бололтой. Үүнийг харсан сурагч хүнд юу тусах бол? Хичээл тасалж болохын үлгэр жишээ биш үү? Эцэст хэлэхэд, монголын залуу үеийг хүн болгох, боловсролтой болгох гэдэг бол ёстой л бүх нийтийн үйлс байх ёстой.

-Монгол Улсын Их сургуулийн байгуулагдаж байсан үе их хүнд. Гэхдээ энэ сургууль байгуулагдсанаар их, дээд сургуулийн үндэс болсон гэж үздэг шүү дээ? 
-Дэлхийн II дайн гал ид дүрэлзэж, Зөвлөлт Холбоот Улсын Германд ялагдах, ялах нь тодорхойгүй хүнд бэрх цагт, 1942 онд Монгол улсад Их сургууль байгуулагдсан. Үндэсний дээд боловсролыг өөртөө бэлтгэж эхэлнэ гэдэг Монгол улсын тухайд нэн эрхэм зүйл, ирээдүйн хөгжил дэвшлийн үндэс байсан юм. Ер их сургууль анх байгуулсан тухайд, тухайн үеийн ЗХУ буюу Оросын ач тусыг мартах ёсгүй. Үнэн юм үнэнээрээ л байх ёстой. МУИС-ийг анх байгуулахдаа багш, хүн эмнэлэг, мал эмнэлэг гэсэн ерөнхий гурван салбартай нээсэн нь тухайн үеийг тун оновчтой харсан байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, монгол хүн боловсролтой, эрүүл, мал нь эрүүл байх явдал үнэнхүү эрхэм байсан. Одоогийн бусад улсын их сургуулиуд МУИС- аас салж, салбарлаж гарсан юм шүү. Дэлхийн улс орнууд гол их сургуулиа засаг төр нь онцгойлон үзэж, санхүү эрх мэдлийн тусгай хэм хэмжээ тогтоож өгдөг. Одоо 70 жилийнхээ ойг хийж байгаа МУИС-ийг төр засаг арай өөр харж, тухайлан анхаарах цаг болжээ.

-Дээр үеийн ном судар, зарим түүхийн эх сурвалжтай албан бичиг хүртэл монгол бичиг, манж, төвд хэл дээр байсан. Эдгээр сурвалж, өвүүдийг судлах мэргэжилтнийг төрүүлэх санааг таныг анх гаргасан гэдэг юм билээ? 
-1990 он гараад цаг үе өөрчлөгдөж, хуучин ном судрыг судлах, судлуулах тал бүрэн чөлөөтэй боллоо. Хуучин ном, судар, данс хараа, албан баримт сэлт чинь өнө эртний уламжлалтай, мөн төдий эртний бичгийн дурсгалын өвтэй. Тэдгээр олон зууны бичгийн дурсгалыг хэлэхгүйгээр, зөвхөн XX зууны эхний хагасын бүх ном зохиол, сурах бичиг, сонин хэвлэл албан баримт чинь монгол бичгээр байгаа. Бид өнгөрсөн түүхээ үнэнээр нь мэдье гэвэл наад зах нь монгол бичгээ маш сайн мэддэг байх ёстой. Аливаа юманд хүсэл хясал давхацдаг тал байдаг. Хуучин ном судрыг феодализмын, шашны, хоцрогдсон гэж ад үздэг үзэл суртал нь үгүй болсон үед, түүнийг сайн мэддэг, уншиж тайлж өгөх ахмад үе маань орчлонгийн жамаар үе мултран одсон байлаа. Ийм үед 1991 онд МУИС-д эх бичиг судлалын ангийг нээж, хуучны ном судар судалдаг залуу залгамж халааг бэлтгэж эхэлсэн. Энэ эх бичиг судлалын салбарт мэргэжлийн хичээлүүдээс гадна монгол бичиг, төвд, манж хэл бичиг бас монголчуудын зуурам хэрэглэж байсан дөрвөлжин, соёмбо, тод, али-гали үсгүүд, тэдгээрийн дурсгалыг судалдаг юм. Бас нэг зүйлийг нэмж хэлэхэд, монголын эртний дурсгалыг судлахад Буддын шашин соёлын мэдлэг зайлшгүй чухал. Энэ мэт тал талыг бодолцсон хөтөлбөрөөр хичээллэдэг. Өнгөрсөн 20 гаруй жилд тус салбарыг төгссөн хүмүүсээс цөөнгүй нь эрдэмтэн болж, бас их, дээд сургуульд багш, ШУА-ийн Хэлний хүрээлэн, Түүхийн хүрээлэн, Улсын архив, Үндэсний номын сан зэрэгт мэргэжлээрээ үр бүтээлтэй ажиллаж байна.

-Таныг МҮОНТВ-ээр монгол бичгийн хичээл заадаг байсныг хүмүүс санаж байгаа байх. Мөн та багшлахын зэрэгцээ бүтээл их туурвидаг хүн шүү дээ. Энэ талаар? 
-Би бол багш хүн. Миний ажил, амьдралын нөгөө нэг тал нь бол 1980-аад оны төгсгөлөөр МҮОНТВ-ээр Монгол бичгийн хичээлийг олон түмэнд заасан явдал юм. Энэ маань 1990-ээд оны дунд үе хүртэл явсан. Энэ явцад бол нэлээдгүй олон хүн үндэснийхээ хэл бичгийг сурсан байдаг. Тиймээс, намайг багш гэх хүн маш олон байдаг. Тэгэхээр, энэ дагууд монголчуудын бичиг номын өв гэвэл түүхийнхээ явцад монголчууд олон янзын бичиг үсэг хэрэглэсэн гэж хэлдэг. Энэ бол үнэн. Тухайлбал, Юань гүрний үед дөрвөлжин бичиг хэрэглэж байсан. Баруун Монголын Ойрдын Зая бандид Намхайжамц тод бичиг зохиож байсан. Өндөр гэгээн соёмбо үсэг гэж зохиож байсан. Энэ бүгд бол цаг зуурын, улс төр, шашны зорилгоор зохиогдоод, нэг хэсэг хугацаанд улс төр, шашны дурсгалын зүйл туурвисан байдаг. Хамгийн удаан хугацаанд хэрэглэгдсэн нь тод бичиг. Гэвч, тархсан газар нутаг, үлдээсэн өв бүтээлийн хувьд ихээхэн хязгаарлагдмал. Үүний хажуугаар монгол бичгийн хэл гэдэг маань эртнээс эдүгээг хүртэл монгол хэлний хамаг яруу тансаг, сонгодог бичгийн сайхан найруулга, үгийн сан, монгол хэлний үгийн гарал үүсэл, тогтолдоо хэв шинжийг тэр чигт нь бидэнд мэдэгдэж байгаагаар XIII зуунаас эдүгээ хүртэл тээж ирсэн энэ их номын өв байна. Ялангуяа онцолж хэлэхэд, өнөөгийн залуучуудад миний хэлдэг зүйл бол бид XX зуун гээд л яриад, бичээд хүмүүс түүх, энэ тэр туурвиад л байна. Гэтэл XX зууны чинь яг тэн хагас нь эхний 50 жилийн бүхий л баримт нь монгол бичгээр байгаа. Түүний цөөн хэсгийг нь шинэ үсгээр буулгасан байдаг. Тэгэхээр одоо бид чинь эргээд XX зууны монгол бичгийг мэдэхгүйгээр үзэж чадахгүй. 

Нөгөө талаас эх хэлээ сайн эзэмшье, монгол хэл, сэтгэлгээгээ бүрэн дүүрэн эзэмшье гэвэл монгол бичиг сурахаас өөр ямар ч гарц байхгүй. Тийм учраас энэ нэг үйлсийг эхлүүлсэн. Монгол бичгийн хичээл заалаа, телевизийн хичээлийн эмхтгэлээ ч гаргалаа. Одоо ч хүртэл дунд сургуулийн монгол бичгийн стандарт, сурах бичгийг зохиолцож явдаг. Өөрөөр хэлбэл, миний багшийн ажлынхаа хажуугаар хийдэг ажил бол монгол бичиг, монгол хэл төдийгүй монголчуудын үүх түүх, ёс заншил, уламжлалыг нь олон түмэнд, өнөөгийн залуучуудад монгол хүн монголоороо үлдэхийн үндэс болсон энэ зүйлийг залуу үеийнхэнд ойлгуулах юм сан, ухааруулах юм сан гэдэг зорилготой байж ирсэн. Үүний дотор, үзэж судлах ном бусад хэрэглэгдэхүүнийг бэлтгэх санаа агуулж, цөөнгүй олон жилийг зарцууллаа. Одоо ч зарцуулсаар явна даа. Мэдээж хэрэг, багш хүн бол судлаач байх ёстой. Судлаач хүний хувьд бол монгол хэл, монголын түүхэн сурвалжийг үг үсгээр нь, ацаг шүдээр нь учрыг нь олж, өнөөгийн түүх судлаачдадаа, нэг ёсны бэлэн хоол бэлдэж өгөх ийм ажлыг хийхгүй бол Монголын түүх бодитойгоор явахад их хэцүү. Ганцхан түүх биш л дээ, эртний бичгийн өв. Тэгэхээр, энэ зүгт гол судалгаа маань чиглэж байна. Хамгийн гол нь миний хийж бүтээж байгаа ажил маань Монголын хойч ирээдүй улс, эх орныхоо түүх соёлыг үнэн зөвөөр нь ухаараасай, тэдэнд унших боломжийг нь олгох гэсэн чигт цагаа зардаг. Тийм учраас, би 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор Монгол хүн монгол бичгээрээ туурвисан зөвхөн түүхийн зохиолыг сорчилж, дээжлээд “Монголын түүхэн сурвалжийн цуврал” гэсэн 30 ботийг эрхлэн хэвлүүлсэн. Энэ маань залуусыг түүхэн эх сурвалжаа үнэн зөвөөр нь мэдэхэд их тустай ажил болсон гэж боддог.

-Саяхан таныг нэгэн шинэ бүтээл туурвисан гэж сонссон юм байна? 
-Өнгөрсөн жил миний гол зорьж хийсэн ажил бол XVII зууны Монголын түүхийн тулгуур эхүүд гэдэг таван ботийг эрхлэн нийтлүүллээ. Энэ ажилд “Мөнхийн үсэг” компанийнхан хүч тавьж, сайхан хэвлэсэн. Энэ бол XVII зууны гол тулгуур, хожмын түүхэн сурвалжуудын эх болсон эхүүдийг нэгдүгээрт, удиртгал буюу судалгааны тойм, гол онцлогийг бичиж, хоёрдугаарт, орчин цагийн монгол хэлээр хөрвүүлж, тайлбар зүүлт хавсаргасан. Гуравдугаарт, эрдэм шинжилгээний латин галигаар галиглаж, эцэст нь, эхийн гэрэл зураг, номзүйг багтаасан юм. Энэ бүтээлээ их сургуулийнхаа 70 жилийн ойд зориулснаа хэлэхэд таатай байна. Миний хийж байгаа бүх юм бол монголчуудынхаа ёс заншил, уламжлал, түүх шастир гээд бүхий л өвийг зөвөөр нь ухаж ойлгоосой гэдэг эрмэлзэлтэй хийгээд үүнд тус нэмэр, буян болох зорилго өвөрлөх юм даа.

-Энэ сарын 5-нд “Эжий бурхан тандаа” тоглолт үзэгч түмэнд хүрэх гэж байна. Энэхүү тоглолтыг зохион байгуулагчид танд нэгэн дууны үг захиалсан гэж байсан. Яагаад заавал “Дара эхийн залбирал” хэмээн нэрлэсэн юм бэ. Шинэхэн уран бүтээлийнхээ талаар? 
-Барчин дүг гэдэг ТББ-ын тэргүүн Энх-Амгалан гэдэг үндэснийхээ шашин соёлд элэгтэй нэгэн “Дара эхийн залбирал” гэсэн дууны үгийг хийж өгөөч гэж хүссэн. Энэ саналыг би маш дуртайяа хүлээж авсан. Яагаад гэвэл, яг үнэндээ би бол их сургуулийн багш, шинжлэх ухааны хүн боловч өөрөө, миний хүмүүжсэн орчин ч тэр, аав минь ч гэсэн бурхан шашинтай хүн. Би бурханы шашинд их сүсэглэдэг хүн. Тийм учраас энэ санал сэтгэлд дулаан, сайхан санагдсан. Тэр тусмаа монголчууд “Дара эх минь” гэж уулга алддаг. “Ум даарэ дүд даарэ дүрэ суухаа” гэдэг Дара эхийн зүрхэн тарнийг мэдэхгүй монгол хүн гэж байдаггүй байх. Тэгэхээр, энэ Дара эх бурхныг эрт цагаас эдүгээг хүртэл, ерийн жирийн эмэгтэй ч, төрийн хар хүн ч, лам хүн аль нь ч итгэж, сүсэглэж, биширч, залбирч ирсэн түүхтэй. Манайд аавын минь бурхан шүтээн байдаг. Аав маань Дара эхийн бурхны үүднээс олон зүйлийн арга засал хийж, залбирдаг хүн байсан. Намайг бага байхад төвдөөр нь хэдэн бадагт Дара эхийн залбирлыг цээжлүүлж, уншиж явахыг захиж байж билээ. Ингээд, залбирлын дууны санал аваад, хамгийн түрүүн ийм нэг бодол төрсөн. Юу гэхлээр, дуу гэхээр ямар ч байсан хүмүүс дуулах юм байна, би орчин үеийн дуу хийчихээд, уран гоё үгс холбоод, шүлэг бичвэл, болох л байх. Гэтэл, би чинь өөрөө сүсэгтэн хүний хувьд, энэ маань буян болох уу, нүгэл болох уу гэдгийг бодолцсон. Тийм учраас, “Дара эхийн залбирал” уншлагуудад байдаг зүйлийг багтаая гэж саналаа. 

Тэгэхдээ, яаж багтаах билээ? Энэ дууг дуулсан хүн маань Дара эх бурхандаа залбирч, даатгах байх. Залбирал гэхээр дуучин маань хүртэл өөр зүйл бодолгүй, сэтгэлээсээ сүсэглэн дуулах байх гэж бодсон. Улмаар, түүний үг нь “Дара эх”-д залбирсан залбирал, урьсан уншлагын хэмжээнд хүрэх ёстой гэж бодохоор, дуу гэдэг маань олон бадаг байж болохгүй. Мөн дуулж байгаа хүндээ ч, аяыг нь зохиож байгаа хүнд ч эвтэй найралдуухан байх, наанадаж толгой сүүлийг нь холбосон хэмнэлтэй байх ёстой. Би ер нь шүлэг зохиож байгаагүй хүн. Тийм боловч, Дара эхийн олон янзын залбиралуудаас олон дахин үзэж байгаад, ийм ийм үг хэллэг, утга агуулга заавал байвал зохино гэдгээс эхэлсэн юм. Энэ дууг захиалсан хүмүүс их буянтай ажил хийлээ. Басхүү, энэ дууг маань ашиг орлого болгочихгүй, хүн болгон дуулдаг, дуулахдаа мэдээж хэрэг найран дээр, архи уугаад дуулахгүй нь лав байх. Хүн болгон аялаад, маань хөгжөөдөг шиг Дара эх бурхандаа аятай, дантай залбирч явах юм бол буян болох байх даа гэж бодож бүтээсэн юм.

-Дарь эх бурханы тухайд тайлбарлаж тодруулж өгнө үү? 
-Дара эх бурхан бол тоолшгүй олон галавын урьд “Нацаг-Од” буюу монголоор “Элдэв гэрэлт” гэдэг ертөнцөд Хэнгэрэгийн дуун гэдэг бурханд заларч байх үед, нэгэн хааны гүнж Ишдаваа (бэлгэ билгийн саран) хэмээгдэх бээр олон хувраг, бурханд хязгааргүй их өргөл хүндлэлийг үйлдэж, өөрөө буян номын зүгт хоёргүй сэтгэлээ зориулж, жинхэнэ бурхны шашны гэгээрэх, ариун ёс, мөрд орж эхэлсэн гэдэг. Тийн үйлдээд бодь сэтгэлийн үрийг олжээ. Энэ үед, олон хуврагууд Иш даваад хэлсэн нь, “Чи буяныхаа хүчээр энэ биеэ эр болж, амьтны тус үйлдэхийн тулд ерөөл тавьбаас тэр ёсоор бүтэх болно” гэжээ. Тэгмэгц, гүнжтэн бээр “Эр биеийн дүрээр олон амьтны тусын тулд буян үйлдэгчид олон байх атал эмэгтэй дүрээр бодь хутгийг олсон нь нэгээхэн ч үгүй аж. Тиймийн тулд, орчлон хоосрох хүртэл эм биеийнхээ дүрээр амьтны тусыг үйлдэж явъя” гэсэн хатуу тангараг тавьсан гэдэг. Дара эх бурхны домог ийм юм. Ингэж амьтны тусыг бүтээж, цөвүүн цагийн зовлонгоос гэтэлгэх тангараг тавьсан бурхан цөөн байдаг учраас олон хүмүүс Дара эх бурхныг ихэд шүтэж иржээ. Нөгөө талаар, монголчууд гурван ачтан гэж эцэг, эх, багшийгаа хэлдэг бол Дара эхийг шүтэх нь эхийгээ хайрлахтай агаар нэгэн буй. Тэгэхлээр, “Дара эхийн залбирал”-ыг дуулж явахад буян их хурна. Түүний мөр бадаг болгон залбирлын мөн чанарыг агуулсан болохоор, бадаг бадгаар нь утгыг нь санаж дотоод сэтгэлээсээ хандваас, тэр хэрээрээ залбирал болж, ач буян болох юм даа. Дууны үгийг мөр, бадгаар нь дараа тайлбарлаж өгье.

Б.Даваа   
Монголын мэдээ сонин

Ш.Чоймаа: "Олон Улсын уралдаан зарлах цаг"

Төрийн шагналт, Монгол Улсын гавьяат багш, шинжлэх ухааны доктор, профессор Шаравын Чоймаатай ярилцлаа.

-Оюутнуудын амралт эхэлсэн энэ цагт эрхэм багш та шавь нартайгаа бужигнаад л сууж байх юм аа?

-Хичээлийн жил дуусч багш нар маань зургадугаар сарын 15-наас амарчихсан. Энэ үед миний ном дэвтрийн ажил эхэлдэг гэж хэлж болно. Учир нь, оюутан, магистр, докторын хичээл заах, тэдний дипломын ажил удирдах гээд сургууль дээрх ажил маань үндсэндээ дуусдаг. Харин одоо төслөөр авсан эрдэм шинжилгээний ажил байна. Мөн шавь нарынхаа хийж байгаа ажлыг чиглүүлэх, зуны урин цагт Монголд үргэлжилдэг олон улсын хурал зөвлөгөөнд оролцоно гээд л ажил ундарна даа. Үндсэндээ амралтаа авсан боловч амраагүй тэнхимдээ сууж байна. Их сургуулийн багш гэдэг нэг талаас сурган хүмүүжүүлэгч. Нөгөө талаас судлаач байх ёстой. Судалгааны ажлыг удирдаж, чиглүүлдэг байх учиртай. Тиймээс судалгаа хийх, судалгааны ажил чиглүүлэхийг зун л идэвхтэй хийдэг юм. Өнөөдөр Монгол, Тайваний хамтарсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцоод ирлээ. Энэ хуралд “Хос ёсны сургаал хийгээд Юань гүрэн” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүллээ.

-Та магистр, доктор гээд их олон шавьтай болсон байх даа?

-Бүртгэл гаргаад харуулбал хэлэх байх. Миний шавь олон. Тодорхой тоо хэлэх боломжгүй юм./инээв/

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгч албан бичгийг монгол бичгээр явуулах зар­лиг гаргасан. Үүнд энэ чиглэлийн то­моохон эрдэмтний хувьд сэтгэл хан­галуун байгаа юу?

-Тийм ээ. Монголын хэл соёл, бичиг, шашин шүтлэг, энэ талын бодлого, асуудал бол Ерөнхийлөгчийн улсын аюулгүй байдал, хар хайрцагны бодлого байх ёстой. Иймээс үе үеийн Ерөнхийлөгч нар үүнд санаа тавьсаар ирсэн. Энэ нь Ерөнхийлөгчийн яах аргагүй үүрэг нь мөн. Тухайлбал, Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай 49 хоногийн турш өдөр бүр 07.00-10.00 цаг хүртэл надаар монгол бичгийн хичээл заалгаад сайн уншиж, бичдэг болсон. Тэр үед Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд мөн хамт суралцаж байлаа. Дараа нь УИХ-аас батлан гаргасан монгол бичиг соёлоосоо ухарсан зарим тогтоолд П.Очирбат Ерөнхийлөгч хориг тавьж байсан юм. Н.Багабанди Ерөнхийлөгчийн үед буюу 2004 онд эзэн богд Чингис хаан Монгол бичгийг төрийн бичиг болгосны 800 жилийн ой тохиосон. Энэ үндэслэлийг би Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар өгөхөд Н.Багабанди Ерөнхийлөгч судалж үзээд 2004 онд Чингис хаан монгол бичгийг Их Монгол Улсын төрийн бичиг болгосны 800 жилийн ойг тэмдэглэх тухай зарлиг гаргасан билээ. Мөн жил бүрийн тавдугаар сарын 8-ныг үндэсний бичиг соёлын баярын өдөр болгохоор зарлиг гаргасан юм. Түүнээс хойш энэ баярыг улам өргөн тэмдэглэдэг болжээ. Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч монгол бичиг соёлоо мэддэг. Өөрийн өдөр тутмын тэмдэглэлээ Монгол бичгээр хийдэг хүн шүү дээ. Би маш сайн санаж байна. Манай их сургуулийн дугуй танхимд гадаадын Элчин сайдын хэлж буй үгийг жижигхэн тэмдэглэлийн дэвтэр гаргаж ирээд монгол бичгээр яралзтал сайхан бичиж байхыг нь харсан удаатай. Ер нь монгол бичгийг их сайн мэддэг. Иймээс Ерөнхий сайд байхдаа монгол бичгийг хөрвүүлэх программ хийх ажлыг дэмжин баталгаажуулж байсан юм. Ерөнхийлөгч байхдаа ч монгол бичгийг дэмждэг байлаа. Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж бүр Бага хурлын гишүүн байх үедээ 36 дугаар тогтоолыг батлах ажлын хэсэгт багтаж, хамгийн идэвхтэй дэмжсэн хүн. Сая монгол бичгийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх зарлиг гаргалаа. Ингээд зогсох­гүй эрдэмтэн судлаачидтай уулзсан. Уг зарлигийн нэг, хоёрдугаар заалт хамгийн зөв юм. Нэг дэх нь, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга болон сайдууд, түүнтэй эн зэрэгцэх албан тушаалтнууд гадаадын улс оронд явуулах албан бичгээ Монгол бичгээр үйлдээд тухайн улсынхаа хэлээр буюу НҮБ-ын аль нэг хэлээр орчуулга хавсаргаж байх тухай заалт. Нөгөөх нь нийт хүн амынхаа төрсний гэрчилгээ, гэрлэлтийн баталгаа, бүх шатны боловсролын гэрчилгээг монгол бичгээр бичих тухай зарлиг байгаа юм. Энэ нь бүх нийтийн Монгол бичгийн хэрэглээг нэвтрүүлэхэд тун чухал ач холбогдолтой. Өөрийнхөө дипломын бичгийг уншиж чадахгүй бол тухайн хүн ичнэ биз дээ. Ерөнхийлөгчийн зарлиг долдугаар сарын 6-нд гарсан. Би баяртай байна. С.Баяр Ерөн­хий сайдын Засгийн газрын үед “Үндэсний бичиг үсгийн хөтөлбөр-II” хэ­мээх 2015 он хүртэл хэрэгжих хөтөлбөрийг батал­сан. Энэ хөтөлбөрийг боловсруулахад эрдэм­тэн судлаачид бид оролцсон. Маш сайн хөтөл­бөр. Харамсалтай нь хөтөлбөр дөнгөж хэрэг­жиж эхлэх үед олон сонгууль болж, сайдууд солигдож, төдий л үр дүнд хүрээгүй. Иймээс Ерөнхийлөгчийн зарлигийн гурав­дугаар заалтад энэ хөтөлбөрийн үр дүнг тайлагнана гэж тусгасан байгаа. “Үндэсний бичиг үсгийн хөтөлбөр-II” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ гэдэг зөвхөн дунд сургуулийн хэмжээнд монгол бичгийн хичээлийн чанарыг сайжруулах төдийгүй нийт иргэд үндэснийхээ бичиг үсгийг сурч мэдэхэд ахиц гаргана.

-Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат гуай хи­чээл­дээ хэр сайн “сурагч” байсан бэ?

-Гайгүй шүү/инээв/. Монгол бичгийг бүр “А”-гаас нь эхлүүлсэн учраас эхэндээ жаа­хан халширч байсан. “Та хэдийгээр Ерөн­хийлөгч ч гэсэн миний шавь. Би багш” гээд гэрийн даалгаварт бичих юмыг нь хэлээд явуулна. Тэгсээр байгаад дунд үед нь маш идэвхтэй сайн уншдаг болсон. Тэр үед “Оюунтүлхүүр”-ээс авахуулаад янз бүрийн сургаал уншуулдаг байлаа. Өөрөө ч уншина. Би сайн санаж байна. П.Очирбат Ерөнхийлөгч зөвлөхүүддээ “Энэ хачин сайхан юмыг дунд сургуульд залуучууддаа уншуулах юмсан” гэж билээ. Саяхан Очирбат гуайтай тааралдаад миний заасан Монгол бичиг яасан бэ гэсэн чинь “Үгүй ээ, нэг их хэрэглэхгүй болохоор бичих нь одоо үнэндээ жаахан муудсан. Харин унших нь хэвээрээ” гэж байсан шүү.

-Та Монголын үндэсний телевизээр дахиад Монгол бичиг заахгүй юм уу?

-Телевизийнхэн өөрсдөө санаачлага гарга­вал заана аа. Монгол бичгийг сайхан заах шавь олон бий шүү. Хувийн ч бай улсынх ч бай, Монголын радио, телевиз ч бай англи хэлний хичээлийг өдий төдий явуулж буй. Тэгэхээр үндэснийхээ хэл бичгийн хичээлийн цагийг аль ч телевиз нь гаргаад заах хэрэгтэй юм. Цаг гаргаад өгвөл хичээл заах багш хангалттай байгаа. Би хориод жилийн өмнө зааж байсан. Харин одоо залуучууд заах нь арай илүү байх л даа.

-Хориод жилийн өмнө зааж байсан хичээлээ цомог болгон гаргах бодол бий юу?

-Тийм санаа бий шүү. Гэхдээ хөрөнгө мөнгөний асуудлаас болоод чадахгүй байна. Цомог гаргавал хүмүүст тустай л байх гэж бодох юм. Бодсоноос цаашгүй дээ.

-Ерөнхий боловсролын сургуульд үзэж буй Монгол бичгийн хөтөлбөр хан­галт­тай төвшинд хүрч чадаж байгаа юу?

-Манай боловсролын яам тууштай бод­лого баримтлаагүйгээс болоод тухайн сур­гуулийн захирал ямар хичээл заах, болихыг өөрсдөө дур мэдэн өөрчилдөг байдал нө­лөө­лөөд жаахан сул байсан. Сүүлийн үед өндөр төлбөртэй хувийн сургуулиудын зарим нь Монголын түүх, Монгол бичгийг огт заадаггүй. Энэ нь байж болохгүй зүйл. Хэдийгээр тэр хувийн сургууль бо­ловч Монгол Улсын БСШУЯ-ны дүрэмд захи­рагдах ёстой. Нөгөө талаар математик буюу англи хэлээр гүнзгийрч байгаа ч Монгол хүн юм бол үндэснийхээ бичгийг гаргууд сайн мэдэж явах ёстой гэсэн эрх үүргийг нь орхигдуулсан хэрэг л дээ. Сүүлийн үед 12 жилийн хичээлийн хөтөлбөрт шилжиж байгаа. “Үндэсний бичиг үсгийн хөтөлбөр-II”-ыг хэрэгжүүлбэл ахиц гарна. Жил бү­рийн тавдугаар сарын эхээр Ардын багш Д.Чойжилсүрэнгийн нэрэмжит “Их, дээд сур­гуулиудын монгол бичгийн олимпиад” гэж явуулдаг. Энд олон сургуулийн өөр өөр мэргэжилтэй хүүхдүүд өрсөлдөхөд маш сайн хүүхдүүд байж л байдаг. Түүнээс ха­ра­хад дунд сургуульд нь Монгол бичгийн суурь үнэлгээг сайн тавьж өгсөн нь харагдаж байгаа юм л даа. Хэдийгээр өөр чиглэлээр сурч байгаа ч гэсэн үндэснийхээ өв соёлыг мартахгүй аваад явж буй нь хувь хүний оюуны ухамсар юм. Үндэснийхээ түүх соёл, бичгийг мэдэж байж “Би Монгол хүн гэж хэлэх эрхтэй” гэсэн өөрийн нэг тийм хичээл, зүтгэл хэрэгтэй.

-Төр засгийн зөв бодлого, өөрийн хи­чээл зүтгэл нэгдэж байж эерэг үр дүн гарна гэж Та хэлээд байна уу?

-Тэгэлгүй яах вэ. Хүн ажлыг цалин багатай гэж гололгүй хэр хэмжээнд нь хийгээд зүтгээд байх ёстой. Ингэж чадвал өнөөдөр бишгүй ажил байна. Багахан ажиллаад их цалин авна гэсэн хоосон мөрөөдөлтэй байж болохгүй л дээ. Хүн боломжийн амьдрах бололцоог өөрөө зүтгэж байж бий болгох хэрэгтэй.

-Аливаа улс үндэстний оршин тогтох тулгуур нь эх хэл байдаг. “Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан Монгол хэл”-ний маань түүхэн хөгжил, өнөө­гийн төвшин ямар байна вэ. Зарим эрдэмтэн судлаачид Монгол хэл мөхөх нь гэсэн эмзэглэлтэй явдаг юм билээ?

-Монгол хэл маань гарал үүслээрээ Алтай овгийн хэлэнд багтах бөгөөд үүнд Түрэг, Манж Түнгүс, Солонгос, Япон хэлийг хамаа­руулдаг. Хэв шинжийн хувьд залгамал хэлэнд багтана. Тийм учраас нугархай хэв шинжтэй орос, англи, франц зэрэг энэтхэг-европын, тусгайлиг хэв шинжтэй хятад, бирм зэрэг хэлнээс өвөрмөц ялгаатай юм.

Монгол үгийн бүтцийг авч үзвэл, угийн язгуурын араас дагавар, нөхцөлүүд угсран ордог. Өөрөөр хэлбэл, тухайн үгийн үндсийн өмнө нь угтвар, дундуур нь ямар нэгэн оруулбар орохгүй гэсэн үг. Монгол хэл нь түүхэн хөгжлийн явцад өвөг, эртний, дундад, орчин үе гэсэн дөрвөн үе шатыг дамжин туулсан хэмээн эрдэмтэн судлаачид үздэг. Харьцангуй цөөн хүн одоо ярьж байгаагаар нь Монгол хэлээ дорд үзэх санаа байж болохгүй. Монгол хэл нь эртний, дэлхийн том хэлний нэг. Цагтаа Монгол хэл одоогийн англи хэл шиг нөлөөтэй байж олон орныхон сурч эзэмшиж, Монгол бичгээр нь харилцаж байсан түүхтэй юм.

-Босоо бичгээ монголчууд мартаж эхэл­сэн гэхэд хилсдэхгүй. Залуустаа Мон­гол бичгийн түүхэн хөгжлийн талаар ярьж өгвөл сонин байх?

-Монгол туургатны маань бичиг соёлын ноён оргил, хэдэн зуун жилийн түүхийн улаач болсон оюуны гайхамшигт өв аваас Монгол бичиг юм. Өдгөөгөөс 800 гаруй жилийн тэртээ алдар суут Чингис хаан бээр энэ бичгийг Их Монгол Улсын төрийн бичиг болгож, “Мөнх тэнгэрийн хүчинд, Их Монгол Улсын далай хааны зарлиг. Эл, булха иргэнд хүрвээс биширтүгэй, айтугай” хэмээсэн эзэнт гүрний, их хааны сүр хүчийг илтгэсэн хасбуу тамга барьж, Улсын заргач Шихихутагаар найруулан бичүүлсэн “Их засаг” хэмээх хууль цаазаа цагаан цааснаа буулгаж, хөх дэвтэрт дэвтэрлэж, “үеийн үед бүү егүүтгэтүгэй” хэмээн зарлигласан байдаг.

-Монгол бичгийг хүн төрөлхтний соё­лын гайхамшигт өв гэдэг?

-Тийм ээ. Хүн төрөлхтний бичгийн соёлыг гадаад далайд цутгадаг их мөрөн хэмээвээс түүний ширгэшгүй ундарга, тасар­шгүй цутгалын нэг нь болох Монгол бичгийг монголчуудын оюуны соёлын гайхамшигт өв гэдгийг дараах хэдэн үндэслэлээр нотолж болно. Аливаа соёлт үндэстэн үсэг бичгийн шинэ тутам тогтолцоог боловсруулан буй болгохдоо тухайн цаг үеийнхээ ярианы хэлэнд шүтэн дулдуйдаж, түүгээр тулгуур үндэс хийдэг жамтай. Үүний нэгэн адил, Монгол бичиг анх үүссэн цаг үеийнхээ амьд хэл аялгууг шууд тусган тэмдэглэсэн нь тодорхой юм.

XIII зуунаас уламжлан ирсэн монгол бичгийн дурсгалын хэл нь нэгэн цаг үед хамаатах дөрвөлжин үсэг болон хятад, араб перс үсгээр тэмдэглэсэн дундад үеийн Монгол хэлний баримт хэрэглэгдэхүүнээс ихээхэн зөрөөтэй. Түүнээс хол өмнөх онцлог шинжийг илтгэдэг. Хэлний хувьсал өөрчлөлт гэдэг тийм богинохон буюу хэдэн арван жилийн дотор явагддаггүй, харьцангуй урт удаан хугацаа шаарддаг түүхэн үзэгдэл билээ. Энэ бүгдийг харгалзан үзсэний үндсэнд гарсан “Монгол бичгийн эх нүүдэл нь даруй 1000 жилээс наашгүй” гэдэг дүгнэлт нь баталгаа нотолгоо, баримт хэрэглэгдэхүүнээр улам баяжиж, эдүгээ нэгэнт эргэлзээгүй болжээ.

Өнөөдөр манай улсад кирил үсгийг бүх нийтээр хэрэглэж байгаа ч төрийн тэргүүн, Ерөнхий сайдаас эхлээд бүх яамны сайд нарын батламж тамгыг Монгол бичгээр үйлдсэн нь үндэсний бичиг соёлоо эрхэмлэн дээдлэх үзэл төрт ёсны хүрээнд гүн бат хадгалагдаж буйн тод илрэл гэж болно. Түүнчлэн, Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийн анхны эхийн Монгол бичгийн хөрвүүлэг, “Монголын Нууц Товчоон”-ы XIII зууны үеийн Монгол бичгийг барын тиг хэлбэрээр буулгаж, есөн эрдэнээр бүтээсэн эхийг төрийн санд нандигнан хадгалж байгаа.

Сүүлийн үед, манай ард түмэн өргөмжлөл хүндэтгэл, бэлэг дурсгал, хувийн тамга дардсын зүйлээ энэ л бичгээр үйлдэхийг илүү эрмэлзэх болсон нь уг чанартаа их соёлоо дээдлэх үзлийн нэгэн илрэл юм. Тиймээс ч босоо бичиг маань хамаг Монгол туургатны хэл аялгууг хамтатган тэмдэглэж, хэдэн зуун жилийн түүхийн түүчээ, судар шастирын цоморлигийг улираан уламжлуулсан мон­гол­чууд бидний эх хэл, эв нэгдэл, эрдэм мэдлэг, тусгаар тогтнол, төрт ёсны эрхэм нандин гэрч, хүн төрөлхтний оюуны соёлын гайхамшигт өв мөн билээ.

-Монгол бичгийн тэмцээн уралдааныг олон улсын хэмжээнд зохион байгуулж болдоггүй юм уу?

-Бүрэн бололцоотой. Оросын монголч эр­дэм­тэн Валадимерцов “Монгол бичгээр бич­сэн зүйлийг дэлхийн хаана ч ойлгоно. Тийм учраас дундын бичиг” гэж хэлсэн байдаг. Нэг зөв бичгийн дүрэмтэй. Өөр өөрийн аялгуугаар бичдэг. Соёлын хэмжээнд Мон­гол бичгийн олон улсын уралдааныг зо­хион байгуулах нь хамгийн зөв. Гагцхүү улс­төр­жүүлж болохгүй.

Ярилцсан танд баярлалаа. Номын хишиг дэлгэрэх болтугай.

Б.Анхцэцэг