З.АЛТАЙ: "БИ ЦОР ЦОР Л ГЭЖ ТААРНА"

-Энэ удаагийн улсын төсвийг алдагдал ихтэй байна гэж шүүмжлүүлж байна. Та 2011 оны улсын төсвийг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ?

-Алдагдалгүй төсөв гэж улс орнуудад байдаг юм уу. Алдагдлын хувь хэмжээ хэдэн хувь бэ гэдэг л гол нь шүү дээ. Бидний магтан сайрхаад байдаг Америк хүртэл алдагдалтай төсөв баталдаг л юм байна лээ. Гэхдээ монгол төр дэндүү үрэлгэн байна. Төсөв батална гэдэг чинь ирэх жил монголчууд хоолтой ундтай байх уу, ажлын байртай байх уу, байнгын орлоготой байх уу, улс орон нь хөгжин дэвжих үү гэдэг асуудал. Ийм асуудлыг сая манай парламент шийдчихлээ. Үүний үр дүнг би их барзгар байна гэж харж байгаа. Ирэх оны төсвийн хуваарилалт, зарцуулалтыг яаж ч харсан маш үрэлгэн байна. Төсөв муу байна гэдэг ард түмний амьдрал л муу байхын нэр шүү дээ. Асар их хэмжээний мөнгийг өглөг маягтайгаар үрэн таран хийж байна. Мөнгө байна гэж Сангийн сайд хэлээд л цээжээ балбаад байгаа. Төв банк нь ч үүнийг нь давтаж яриад байна. Тэдний хэлж байгаагаар улс нь баяжаад цатгалдаад байгаа юм бол ард түмний амьдрал ямар байна вэ. Ажилгүйдэл газар аваад бүр л ядуураад байх юм. Энэ логик бодлогыг нь би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа юм.

-Үүний илрэл нь 2011 оны төсөв боллоо гэж ойлгож болох уу?

-Тийм. Төсвийн хөрөнгийн 50 хувь нь зүгээр л юм бүтээдэггүй конторын ажилчдын цалинд л явчихаж байна. Энэ нь зөв үү, буруу юу. Ийм хуваарилалтаар явбал улс орон хөгжих үү. Дээр нь нэмээд мөнгө, санхүүгийн бодлого маш буруу замаар явж байна. Дааж давшгүй хүү тавьчихаад хүнийг юм хий гээд байх юм. Гэтэл Засгийн газар, Монголбанкны мөнгөний бодлого гээд бүх юм буруугаар явж байна. Өнөөдөр мөнгө хадгалах биш, ард түмэндээ юм хийх боломжийг нь төр засаг бүрдүүлж өгөх ёстой. Энэ нь гол үүрэг нь шүү дээ.

-Одоогийн батлагдсан төсвийн үр дүн ирэх жил бидэнд юу авч ирэх бол?

-Гялайх, гялтайх юм байхгүйгээр 805 тэрбум төгрөгөөр Эрээний хэдэн хужаа нарт жаахан хөрөнгө оруулалт хийнэ. Тэгээд л дуусна шүү дээ. Энэ дөрвөн жил бол буяны ажил хийсэн дөрвөн жил бол­лоо. Нэг их сүрхий бүтээн бай­гуу­лалт энэ тэр хийсэн зүйлийг би олж харахгүй л байна. Энэ саарал ордонд 2012 оны сон­гуульд би яаж гарах вэ, яаж амлалтаа биелүүлэх вэ гэдэг л зүйл байна.Үүнээс нь үүдэн улс орны эдийн засаг, санхүү сүйрнэ үү, элгээрээ мөлхөнө үү, хэвтэнэ үү ерөөсөө сонин биш, энэ намуудад. Яаж худлаа үнэн мөнгө өгсөн дүр эсгэх вэ, 2012 оны сонгуульд бидэн шиг сайн хүн байхгүй гэдэг шоугаа эхлүүлж байна.

Одоо сонгуулийн шоу эхэлчихээд явж байна. Нэг л их ард түмэндээ хайртай хүмүүс. Тэгээд газрын хэв­лийн баялагтай холбоотой хууль батлаад орж ирэхээр өөрс­дийнхөө эрх ашигт зохицуулаад хууль баталчихдаг. Татвар их байна. Багасгана гээд л байх юм. Ингээд байвал газрын хэв­лийн баялгаас ард түмэнд юу үлдэх юм бэ. Хэдэн хувийг нь хэдэн тэрбумаар нь хэн хусах юм бэ. Үлдсэн шавхрууг нь ард түмэн идэх юм уу. Тийм л юм болж байна. Тэгээд хэлэхээр чи гудамжны нөхөр, гудамжин­даа гар, гудамжиндаа наад шоу­гаа хий гээд байх юм. Тэр гудамжинд чинь жинхэнэ ард түмэн байгаа биз дээ.

-Олонхид нь гэж та олон жил дараалан парламентад суусан нас ахисан гишүүдийг хэлж байна уу?

-Олон жил суусан хүмүүс ч байна. Шинэ улсуудын зарим нэг­нийх нь үзэл бодол хөгшир­чи­хөөд байгааг ч хэлж байна.

-Одоо сонгуулийн тогтол­цоог өөрчилнө гээд яриад бай­на. Хуулийг нь өөрчиллөө гээд энэ бүхэн цэгцрэх үү?

-Ямар хууль гарах вэ гэдгээс л болно доо. Ний нуугүй хэлэ­хэд би сонгуулийн хууль өөрчлөг­дөөд төр цэвэршинэ гэдэгт ит­гэх­гүй л байна.

-Таныхаар ирэх сонгуулиар ард түмэн л сонголтоо өөрч­лөхгүй бол гэрэл гэгээ байх­гүй гэсэн үг үү?

-Ард түмэнд эрх нь байгаа гэдгийг зөндөө л ярьсан шүү дээ. Ард түмэн үнэхээр гомд­моор л доо. Муу муухайг нь мэд­сээр байж, өөрсдийнх нь амьд­рал ахуй өдрөөс өдөрт уна­­саар байгааг мэдсээр байж энэ хэдийгээ дахиад л сон­го­чих­дог юм. Би үүнийг ерөө­сөө ойлгодоггүй. Энэ хэд нь ховс­­доод байдаг юм уу, бүү мэд.

-Уг нь 2008 оны сон­гуулиар ард түмэн МАХН тө­рөө барь, АН сөрөг хүчин бай гэсэн. Тэгсэн үүнийг нь тоолгүй хамт за­саг барьж байна. Ард түмний сонголт ч гэсэн нө­лөө­лөх­гүй болж байгаа юм биш үү?

-Яах вэ дээ, хамтрах гэдэг нэ­рийд­лээр хамтдаа идэж, ууна гэ­дэг чинь тэр ард түмний сон­голтоос давсан сонголт байна шүү дээ. Сонгуулийн үеэр юу гэж ч шоудаж болно. Гарчихсан хойно яаж өөрсдөдөө энэ албан тушаалыг авах вэ, юуг завших вэ гэдгийг л хэлэлцэнэ. Ард түм­ний эрх ашгаас давсан со­нир­хол энэ хүмүүст байгаа юм чинь ард түмнийг юу гэж бодох юм бэ.

-Энэ хүмүүсийн оронд ши­нэ хүмүүс гарах ёстой гэж ярьдаг. Шинэ хүмүүс га­раад дээрдэх үү. Хүмүүс төрд суухаараа л ашиг сонирхлын зөрчилтэй бол­лоо гэдэг биз дээ?

-Төрд байгаа энэ 76 гишүүн бүг­дээрээ хар хэрээ биш. Олон сайхан үзэл бодолтой, шударга хүмүүс байгаа. Бид нэлэнхүйд нь 76 хулгайч гээд байгаа болохоос цэвэр хүмүүс аль ч намд нь бай­гаа. Болдоггүй бүх юмыг зо­хион байгуулдаг, найруулж, бүлэглэж, хуйвалдаж хийдэг энэ аваргууд эндээс салахгүй. Эд үхэн үхтлээ эндээс салахгүй. Энэ сайхан амттай суудлаас яаж салах юм бэ. Тэд гудамжинд гараад жирийн хүмүүс шиг амьдарч чадахгүй. Тийм ажил хийж чадахгүй. Зү­гээр л цаанаас нь төрөхөд нь бурхнаас том хүн болгоод зурлагыг нь зурчихсан юм чинь. Тэр зургаараа л явна биз. Хэцүү дээ. Одоо энэ хэд чинь их ч мөнгөтэй боллоо. Их ч юмны эзэн боллоо. Баргийн юманд дийлдэхгүй шүү дээ. Эрх мэдэл байна. Мөнгө гэж агуу юмыг энэ хэд чинь сайн муу аргаар цаанаа хийчихсэн байна. Мань мэт лав дийлж чадахгүй. Энэ хэдэн олигархийг ганц дийлэх зүйл бол ард түмний ухаалаг шийдвэр. Өөрөөр дийлэх зүйл байхгүй.

-Манай парламентаас нэг хүн гарлаа гэхэд дараа­гийн­хаа хүнийг бэлтгэсэн бай­даг. Тэдний үргэлжлэл ин­гэж гарч ирээд байхаар ши­нэ хүнийг хүсэх хэрэг бай­на уу?

-Их зовлонтой. Энэ хүмүүс чинь муур багш нар шүү дээ. Муур багш нар дараагийн ха­лаагаа бэлдэнэ. Та нар энэ намуудын бага хурал, ҮЗХ-г харж байгаа биз дээ. Хэн орж байна вэ, бод л доо. Дандаа л энэ хүмүүсийн үр хүүхэд, хамаатан садан эсвэл өөрсдийнх нь бууны нохой болсон хүмүүс орж ирж байна. Залгамж халаагаа эд чинь бэлтгээд явчихсан. Ийм л хүмүүс ээлжээ хүлээгээд бидний цаг ойрхон байна гэж алгаа үрээд сууж байна.

-Таныхаар гарц нь юу юм бэ?

-Энэ намын хатуу гишүүнч­лэлийн асуудлыг болих ёстой. Хамаг дуучид нь хүртэл намын гишүүн болоод намын магтуу дуу дуулаад л явж байдаг. Хэдэн та­мирчид нь хоёр хуваагдаад тэр намын тамирчин гээд явж байдаг. Иргэд нь хоёр хувааг­даад намын батлах өвөртлөөд явдаг. Манай нам гээд л “нам дагавал ам тосдоно” гэдэг заваан юм аль хэдийнэ хэрэгжээд эхэл­чихсэн. Батлах өвөртлүүлье гэдэг шоу хийж байна. Энэ хамгийн бу­руу. Хуулиа хийх хэрэгтэй. На­мын хатуу гишүүнчлэлийг больж, иргэд өөрсдийн үзэл бодлоороо л явах ёстой. Аль нэг программыг дэмждэг байх ёстой. Ийм хуулийн төсөл явж байгаа. Гэхдээ үүнийг энэ хэд батлах нь юу л бол. Би бол үүнийг өргөн барих ёстой л гэж бодож байна.

-Монголын улс төрд Ногоон нам ч юм уу, Иргэний зориг ч юм уу өөрийн орон зайгаа бий болгох боломж байгаа юу?

-Гарч ирэхийн тулд л явах ёстой. Энэ хоёр намаас айгаад л орон зайгаа дээрэмдүүлчихсэн гээд дээрэлхүүлээд байх юм бол хэзээ ч иргэний нийгэм Монголд бий болохгүй. Үүнийг хоёр нам ч өөрсдөө хэлж байгаа. Монголд манай хоёр намаас өөр нам байх хэрэггүй. Бусад хэн юм бэ гэдгийг шууд ил тод хэлж байгаа. Тийм байж болохгүй. Монголын ард түмэн энэ хоёр намын ийм хүмүүст амьдралаа даатгачихаад явна гэвэл гутамшигтай асуудал.

-Энэ бүхнийг өөрчлөхийн тулд З.Алтай гэж хүн юу хийж чадах юм бэ?

-Би яах вэ дээ. Байдал ийм байна шүү дээ, найз нараа гэсэн мессежийг дөрөв дэх засаглал болсон хэвлэл мэдээллээр дам­жуулаад л өгч байна. Сонор сэрэмжтэй, ухаантай байгаа­рай. Энэ бүгдийг халах боломж мөнгөгүй ч гэсэн бид нарт бай­даг. Тэр нь сонгуулийн өдөр гэдгийг л хэлмээр байна. Хам­тарсан Засгийн газарт сөрөг хү­чин гэж байгаа хөөрхий амь­тан нь хуулиараа би болчи­хоод байна. Бусад нь бүгд нэгд­чихлээ.

-Д.Энхбат, С.Оюун нар сө­рөг хүчин биш юм уу?

-Нэгдчихээд байна.

-Чуулган, байнгын хороод дээр гишүүдийн ёс зүйн асуу­дал их яригдаж байна. Энэ хэрээс хэтэрлээ шүү дээ?

-Яах вэ. Ер нь улс орны амьд­ралтай холбоотой асуудал ярьж байхад уурлаж, бухимдах хэлэх хэлэхгүйгээр биенээ хэлэх зүйл гарна. Би ч нэг их сайхан зантай хүн биш. Үнэхээр болохгүй дотор ар­з­га­нуулаад байгаа юмыг хэлэхгүй байж чадахгүй. Ямар ч муу муухай үгээр хэнийг нь ч байсан хэлэхэд надад айх юм алга. Бодит үнэн л тэр юм чинь. Нэг их хүнд загнуулаад байх ч үгүй. Янз бүрийн үг хэллээ гээд би яасан ёс зүйгүй муухай амьтан бэ гэж хэлмээргүй бай­на. Би амин хувийн юм яриагүй. Авгай хүүхэн яриагүй байна. Улс орны ирээдүй, хөгжил болохгүй байна гэдэг дээр нэгнийгээ эсэн бусаар хэллээ гэдэг дээр асуу­дал үүсгэх хэрэггүй. Энэ бол ажил. Үүн дээр нэгэндээ нэг их хар буруу санаад байх хэ­рэг­гүй. Тийм зүйл дээр чи уурла, үгээ хэл гэж манай тойр­гийнхон намайг явуулсан бо­ло­хоос чи очоод аялдан да­гаад бай гээгүй. Миний үзэл бод­лын цаана намайг дэмжээд очоод цор цор гээрэй гэж тэр сонгогчид намайг явуулсан. Би цор цор гэж л таарна.

-Таныг бүх л фракцитай сүлбээтэй байдаг гэх юм би­лээ. Та аль фракцийнх юм бэ?

-Надад ямар ч фракци байх­­гүй. Адаглаад л намгүй амьт­­ныг яаж тоох юм бэ. Эд намайг голно шүү дээ. Энэ нэг амьтантай би нийлээд яах вэ гэнэ биз.

С.ЭНХЗАЯА.

С.ОЮУН: "ЗААВАЛ ЭВСЧ НЭГДЭХ ШААРДЛАГАГҮЙ"

УИХ-ын гишүүн ИЗН-ын дарга С.Оюуныг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

-ИЗН, Ногоон намтай нэг­дэхээр болсон. Харин нэгдсэн намаа хэзээ байгуулах гэж байна. Намын даргаар таныг сонгож байгаа гэсэн?

-Ногоон нам нэгдэх саналыг тавьсан. Бид Улс төрийн зөвлөл, Үндэсний хороогоороо хэлэлцээд зарчмын хувьд саналыг дэмжсэн. Одоо техникийн хувьд асуудал байна. Энэ нь юу вэ гэхээр үзэл баримтлалаа яаж нэгтгэх, намын төлөөллөн удирдах байгууллагаа хэрхэн бүрдүүлэх зэрэг асуудал бий. Цаашлаад нэр, лого, дарга гээд олон зүйлийг ярилцахын тулд ажлын хэсэг байгуулаад ажиллаж байгаа. Даргын хувьд ямар ч хувилбар байж болно гэж Үндэсний хороо үзсэн. Ногоон нам одоо хоёр даргатай. Үүнтэй адил нэгдсэн нам ч мөн хоёр даргатай байж болно. Д.Энхбат эсвэл С.Оюун, үгүй бол бүр цоо шинэ хүн гарч ирээд дарга болох ч юм уу, янз бүрийн хувилбар байж болох юм. Заавал том нөхцөл тавиад байгаа юм биш. Органик маягаар нэгдэхгүй, зүгээр л механикаар нэгдвэл сөрөг үр дагавар гарна. Тиймээс манай нам үүнд нэлээд нухацтай хандаж байгаа. Нэрийн тухайд Иргэний зориг-Ногоон нам гэдэг нэрийг хоёр тал зөвшөөрөх юм шиг байна. Үзэл баримтлалын хувьд ИЗН либераль үзэл баримтлалтай. Энэ нь хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг. Дэлхийд гурван гол улс төрийн намын холбоо бий. Нэг нь Социалист интернациональ буюу зүүний намууд. Манай улсын хувьд Ардын нам энэ байгууллагын гишүүнээр олон жил болж байна.

Барууны буюу Консерватив намуудын холбоонд Ардчилсан нам байдаг. Манай нам олон улсын Либераль интернэйшнл намуудын холбоонд бий. Намуудын гол зүйл бол улс орноо хөгжүүлэх өөрийн гэсэн бодлоготой, уг бодлогоо хэрэгжүүлэхийн тулд сонгуульд оролцож дараа нь засгийн эрх барьж түүний дор л нэгддэг. Амьдрал дээр үзэл баримтлал нь ялгагдахаа болиод зүүнүүд нь баруун тийшээ, баруунууд нь зүүн тийшээ яваад байгаа зүйл харагддаг. Эцсийн эцэст мартаж болохгүй зүйл бол намууд өөрийн гэсэн бодлогынхоо хүрээнд л нэгдэх ёстой. Ногоон нам мэдээж байгаль орчны асуудлыг нэгдүгээрт тавьдаг. Энэ нь манай либераль үзэл баримтлалтай зөрчилдөхгүй. Харин ч XXI зуунд баруун, зүүн ч бай байгаль орчныг нэгдүгээрт тавих ёстой.

-Улс төрийн хүчнүүд нэгдээд дараа нь ашиг сонирхлын зөрчлөөс болж салцгаадаг. Танай хоёр намын хувьд ч ийм зүйл гарах вий гэсэн хардлага хүмүүсийн дунд байгаа байх?

-УИХ-ын 2000 оны сонгуулийн дараа цөөнх дөрөвхөн суудалтай үлдсэн. Энэ сонгуулийн дараа нэгдэж эвсэхгүй л бол ялах боломжгүй юм байна гэдгийг мэдсэн. Тэгээд таван нам нэгдэж Ардчилсан нам болсон. Тухайн үед Эх орон нам, Бүгд найрамдах нам, ИЗН гуравдахь хүчин байсан. Гуравдахь хүчний намууд нэгдэж эвсэх л юм бол бүх зүйл сайхан болчих юм шиг гэнэн бодолтой байсан. Энэ нь үзэл баримтлалаа сайн ярьж чадаагүй, улс төрд бидний стратегийн гол түнш хэн байх вэ гэдгээ шийдэж чадаагүй зүгээр л механикаар нэгдсэн учир дараа нь нэгдэл нь эерэг бус сөрөг дүн авчирсан. Жишээлбэл бид Бүгд найрамдах намтай эвсч нэгдчихээд зөрчилдсөн гол зүйл бол ИЗН УИХ-ын 2004 оны сонгуульд Ардчилсан намтай нэгдэх нь зүйтэй гэж бодсон. Харин Бүгд найрамдах нам, Ардчилсан намтай эвсэхгүй гэсэн хатуу байр суурьтай байсанд л учир байгаа юм. Тэгэхээр ирэх сонгуульд хэрэв сонгуулийн тогтолцоо хэвээрээ байвал бас л эвсэхгүй бол амжилтад хүрэхэд хэцүү. Тиймээс сонгуулийн тогтолцоо хэвээрээ байвал Ардчилсан намтай нэгдэнэ гэсэн байр суурь дээр санал нэгдэж байгаа юу гэдгээ Ногоон намтай ярьж байгаа.

-Намууд эвсч, нэгдэх нь сонгуультай холбоотой. Хэрэв сонгуулийн тогтолцоо хэвээр үлдвэл яах вэ?

-Сонгуулийн тогтолцоо нь пропорциональ болох юм бол заавал сонгуулийн өмнө эвсч, нэгдэх шаардлагагүй. Одоогийн можаритар тогтолцоо өөрөө бүх намыг хоёр блок руу л хүчээр түлхдэг. Тийм ч учраас 1990 оноос хойш 20 жилд олон сонгууль явагдлаа. Үүнээс харахад намууд эвсдэг, нэгддэг л түүх байна. Тогтолцоо нь ийм зүйл рүү түлхээд байгаа. ИЗН-ын хувьд ч 2008 оны сонгуульд нийт сонгогчийн 12 хувийн саналыг авсан. Ногоон нам, Иргэний хөдөлгөөний эвсэл 13-14 хувийн санал авсан юм билээ. Нэр дэвшигчдэд өгч байгаа саналыг нийлүүлэх юм бол гуравдагч хүчнүүд 20-оод хувийн санал авсан байдаг. УИХ-д бид доод тал нь нэг бүлгийн суудал авах боломжтой байгаа юм. Гэтэл одоо нэг л суудалтай байна. Энэ нь сонгуулийн тогтолцооны гажиг. ИЗН-ын хувьд пропорциональ тогтолцоог оруулах нь зүйтэй гэж үзэж байгаа. Энэ нь улс төрийн намуудыг төлөвшүүлнэ. Сонгуулиас сонгуулийн хооронд үр дүн нь их савладаг. Би Сонгуулийн хуулийг өргөн барих Д.Лүндээжанцан нарын ажлын хэсэгт ажилласан. Хуулиа өнгөрсөн зургаан сард өргөн барьсан. Сонгуулийн хууль яригдахгүй нэлээд удаад байна. Уг хуулийг ярьж, шийдэх цаг нь болсон. Намын өнцөг гэж харахаасаа илүү сонгуулийн хуулийг шударга, үнэн зөв явуулах үүднээс пропорциональ тогтолцоо хэрэгтэй гэж бодож байна. Үүнийг хурдан шийдээсэй.

-Сонгуулийн хууль ярьж эхлэх үед намууд өөрт ашигтай хувилбарыг эхэлж харна. Үүний төлөө ч ажиллах байх. Харин танай хоёр нам нэгдсэнээр парламент дахь суудлынхаа тоог нэмж чадах болов уу?

-Нэгдэж байгаа юм чинь мэдээж арай хүчтэй болно. Одоогийн можаритор тогтолцоо нь гуравдагч хүчинд ээлгүй тогтолцоо ч гэлээ суудлаа нэмэхийн төлөө л явна. Сонгуулийн тогтолцоо өөрчлөгдөж байж бидэнд бодитой ирээдүй харагдаж байгаа юм. ИЗН-ын хувьд 10 гаруй жил парламентад суудалтай байна. Гэхдээ үр дүн нь ганцхан суудлаар илэрхийлэгдээд байгаа. Сонгогчдын 20 хувь нь хоёр намаас өөр намуудад өгөх сонирхолтой байдаг. Харин тогтолцоо нь өөрөө энэ хоёр нам руу л чиглээд байгаа.

-Ардын нам, Ардчилсан намын хувьд дотоод зөрчил нь харагдаж байна. МАХН, Ардын нам болсноор зөрчил үүслээ. Ардчилсан намын хувьд даргатайгаа холбоотой маргаан гарлаа. Ардчилсан намтай ойр байдаг хүний хувьд намын дотоод зөрчлийг нь хэрхэн харж байна вэ?

-Ардчилсан нийгэмд, олон намын улс төрийн тогтолцоотой үед энэ зөрчил байх л асуудал. Санал бодлоо илэрхийлдэг, таарах таарахгүй хүмүүс байдаг, цөөнхөө сонсдог, гэхдээ олонхийнхоо шийдвэрээр явдаг. Дотроо төрөл бүрийн хэлэлцүүлэг үүсэх, асуудал дэвшүүлэх нь нээлттэй. Ардчилалд, аль ч улс төрийн намд байх л зүйл гэж бодож байгаа. Харин ч эрүүл гэж үзэж байна.

-Хамтарсан Засгийн газрыг стандарт бус гэдэг. Мөн олон шүүмжлэл дагуулж байна. Засгийн газарт ажиллаж байсан хүний хувьд стандарт бус Засгийн газрын явуулж буй үйл ажиллагаанд та ямар дүн тавих вэ?

-Хамтрах үед нь томоохон асуудлаа шийдэж чадвал байж болох асуудал гэж бодсон. Томоохон гэдэг нь олон жил хөдөлж чадахгүй байсан Оюутолгой, Тавантолгойн төслийг хагас дутуу ч гэсэн хөдөлгөлөө. Миний хамгийн их санаа зовж, шүүмжлэлтэй хандаж байгаа зүйл бол 2008 онд хамтарсан Засгийн газарт орсон аль, аль нам нь маш хариуцлагагүй, бүтэшгүй амлалт өгсөн. Үүнээс болоод буруу бодлогууд үүсч байна. Энэ бол мөнгөний амлалт буюу сая, сая 500 мянган төгрөг. Огт байхгүй зүйлийг амлачихсан. Төсөвт ч байгаагүй. Тухайн үед сая төгрөг тараахад л тэр жилийн төсөв дуусч, тэтгэвэр, цалин зэрэгт юу ч үлдэхээргүй байсан. Тэд ийм л зүйлийг амласан. Тэр болгон иргэд тоог нь ойлгоогүй байж магадгүй. Улсад тийм мөнгө байхгүй. Эдийн засаг, санхүүгийн хямралаас гараад урагшилж байгаа ч гэсэн ирэх оны төсөвт ийм мөнгө байхгүй. Ирэх жил 21 мянган төгрөг өгнө гээд 702 тэрбум төгрөг баталлаа. Энэ жил өгсөн мөнгө, ирэх жил өгөх мөнгө хоёуланг нь нийлүүлээд сая 500 мянган төгрөг хүрэхгүй. Хичээгээд, хичээгээд 400 орчим мянган төгрөг л өгөх нь. Гэхдээ ирэх жил иргэн бүрт өгөх 252 мянган төгрөгийн санхүүжилт болох 500 тэрбум төгрөгийн эх үүсвэр нь тодорхойгүй байгаа. Тавантолгойн урьдчилгаа төлбөрөөс авна гэж байгаа боловч Тавантолгойн гэрээ хэлэлцээр хийгдээгүй байна. Үнэхээр хариуцлагагүй амлалт болсон. Хүмүүст тараах 702 тэрбум төгрөгөөр маш олон эмнэлэг, сургууль барьж болно. Хамгийн гол нь ажлын байр бий болгоод цалин нь амьдралд хүрэлцэхүйц тийм л бодлогыг УИХ гаргах ёстой боловч хариуцлагагүй амлалтаас болж замбараагүй бодлого гарч байна. Тухайн үед хоёр намын удирдлага, лидерүүд “тэнэг” ч юм уу, юм ойлгохгүйдээ амлачихсан юм биш. Тэд маш сайн мэдэж байсан. Сонгуульд ялах нь л зорилго байсан. Миний бодлоор тараахын оронд хөдөлмөрлөөд авах хэрэгтэй. Ингэвэл наад зах нь инфляци хөөрөгдөхгүй. Олон хүн бидэнд ажлын байр хэрэгтэй гэж хэлж байгаа. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ бүтэн сар ажиллаад авахад чамлалттай мөнгө. Цалинг нэмэх нь зөв. Тараах гээд байгаа 702 тэрбум төгрөгөөр ажлын байр бий болгох хэрэгтэй. Хэдийгээр өнөөдөр танд 21 мянган төгрөг очиж байгаа юм шиг боловч үүнээс илүү мөнгийг алдах гээд байгаа юм. Бэлэн мөнгөний оронд дотоодынхоо бүтээгдэхүүнээс авах эрхийн бичиг олговол бэлэн мөнгөний урсгал гадагшаа гарахгүй. Би саяхан нэг судалгаа үзлээ. Хүмүүсийн дунд бэлэн мөнгө тараахын эерэг, сөрөг тал гэсэн судалгаа явуулсан байна. Сөрөг тал дээр иргэд бараа, бүтээгдэхүүний үнэ, архидан согтууралт нэмэгдэнэ гэсэн байгаа юм. Өнгөрсөн жил 70 мянгыг тараасны дараа дэлгүүрүүдээр архи байхгүй болсон гэж сонссон.

-Энэ байдал бас л ирэх сонгуулийн үеэр давтагдах байх. Гэхдээ хэлбэрээ өөрчлөөд ч юм уу, ямартай ч амлалт байх нь тодорхой биз?

-Хэзээ нэгэн цагт өгч магадгүй гэх сая төгрөгийн амлалтыг иргэд тоохгүй байхаар цалин, орлоготой болох шаардлагатай. Сонгуулийн хуулийн ажлын хэсэгт ажиллаж байхад хуульд “Бэлэн мөнгө амлаж болохгүй” гээд заалт оруулж өгсөн. Гэхдээ энэ хууль батлагдах уу, үгүй юү. Дараагийн нэг заалт нь “Төсөв дийлэхгүй зүйлийг амлахгүй”. Уг нь санаа нь сайхан. Гэвч сонгуулийн үеэр аль нэг нам нь “Төсөв дийлэхгүй гэдгийг яаж мэдэж байгаа юм. Эдийн засаг сайхан болж байна. Бидний тооцоогоор” гээд ярих л байх. Эрх барьж байгаа том гээд байгаа намууд улс төрд шинэ хэм, хэмжээ оруулахгүй бол болохгүй. Улс төрийг эрүүл болгох цаг хэдийнэ иржээ. Энэ байдлыг харвал бүгд л “шаварт суучихсан” харагдаад байна.

-Та улс төрд шинэ үе гарч ирэх ёстой гэлээ. Харин залуу халаа нь улстөрчдийн хүүхдүүд эсвэл тэдний бэлтгэсэн залуус л гарч ирж байна. Ингэхээр хараат залуус л гарч ирнэ биз дээ. Энэ мэтчилэн яваад байвал таныхаар улс орон хөгжих сайхан үе харагдаж байна уу?

-Заавал цус сэлбэх шаардлагатай. Залуусыг оруулж ирэхийн тулд сонгуулийн тогтолцоо чухал. Мөн мөнгөний хүчин зүйлийг багасгах хэрэгтэй. Улс төрд танигдана гэдэг маш чухал юм байна. УИХ-д л гэхэд эрэгтэйчүүд давамгайлчихсан байгаа. Шинээр эмэгтэйчүүд, залуусыг гаргаж ирэхийн тулд квот байх хэрэгтэй. Эмэгтэйчүүдийн квот тогтоохыг дэмжихгүй байгаа нь харагдаж байна л даа. Бодвол эрх мэдлээ хуваалцах дургүй байгаа бололтой. Би ер нь ирэх тав, арван жилд улс орон хөгжинө гэсэн өөдрөг бодолтой байгаа. Улс орныг хөлдөө чирэх бодлогогүй, “тэнэг” шийдвэр гаргахгүй бол хөгжих хөрс нь бэлэн болчихсон. Зөвхөн уул уурхай дээрээ дулдуйдаад хөгжинө гэж байхгүй. Мэдээллийн технологи, аялал жуулчлал, хөдөө аж ахуй зэргээ хөгжүүлэх хэрэгтэй. Ашигт малтмалын үнэ өндөр байгаа дээр тодорхой мөнгөн хуримтлал бий болгох хэрэгтэй. Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль батлагдсан. Зэсийн үнээс тодорхой хэмжээний хуримтлал бий болгох гэж байна. Хэрэв ашигт малтмалын үнэ унавал хуримтлалын авдар руугаа ордог ийм тогтолцоо хэрэгтэй. Сонгуулийн үеэр үүнийгээ тэвчээд хуримтлуулах хэрэгтэй. Бас нэг зүйл ажиглагдаад байна л даа. Тавантолгойгоос орж ирэх байх гэсэн 500 тэрбум төгрөг хэрэв орж ирэхгүй бол зэсийн үнийн зөрүүнээс буюу хуримтлуулж байгаа мөнгөнөөс авчихна гэж хэн нэгэн бодож байж магадгүй. Тэгэхээр л нөгөө хуримтлал байхгүй болно гэсэн үг.

-Иргэний зориг нам ойрд яагаад нам гүм болчихов?

-Ний нуугүй хэлэхэд бидний хувьд 2008 оны сонгуулиас хойш Сонгуулийн хууль өөрчлөгдөнө гэж харж байсан. Гэтэл одоо хичээсэн ч, хичээгээгүй ч үр дүн нь адилхан харагдаад байна. Сонгуулийн хуулийг харсан, хараагүй идэвхтэй ажиллахгүй бол болохгүй нь. Саяхан болсон Үндэсний хорооны хурал их шүүмжлэлтэй болсон. Нам илүү идэвхтэй байх, Ногоон намтай нэгдэе гэж байгаа бол үүнийгээ эрчимжүүлэх хэрэгтэй гэсэн. Эдгээр шүүмжлэлийг хүлээж авч байгаа.

-Танай нам Ногоон намтай нэгдсэнээр хүчээ зузаатгаж байна гэж ойлгож байгаа. Харин өөр намуудтай нэгдэж хүчээ зузаатгах бодол байна уу?

-Мэдэхгүй. Одоохондоо санал тавьсан нь Ногоон нам. Зөвхөн нийлснээр бүх зүйл сайхан болно гэдэг худлаа. Өнөөдөр улс төрийн намууд хийж чадахгүй байгаа зүйлээ нэг намтай нэгдээд хийчихнэ гэвэл өрөөсгөл. Бид ч үүнийг мэднэ. ИЗН-д итгэл, үнэмшлээрээ олон хүн нэгдсэн учир үр дүн нь харагдахгүй ч 10 жил зүтгэж байна. Гишүүд, дэмжигчид байгаа болохоор би олон жил парламентад сууж байна.

-Бие даагч З.Алтай гишүүнийг нэгдсэн намд орж магадгүй гэсэн яриа улс төрийн хүрээнд байсан?

-Тэгвэл сайн л байна. Хэрэв нэгдэнэ гэвэл би л хувьдаа баяртай байна. УИХ-д гурван суудалтай болж ганц С.Оюун гэлтгүй гурав, дөрвөн лидертэй болбол илүү хүчтэй л болох байх.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Ц.ЭНХЦЭЦЭГ

Эх сурвалж: "Улс төрийн сонин"

Х.ТЭМҮҮЖИН: "Ц.НЯМДОРЖ САЙД АЖЛАА ХИЙХГҮЙ БАЙНА ГЭСЭН ҮГ"

УИХ-ын Хүний эрхийн дэд хороо өчигдөр хуралдсан юм. Уг хуралдааны дараа Хүний эрхийн дэд хорооны дарга Х.Тэмүүжинтэй ярилцлаа.

-С.Зоригийн хэрэгтэй холбогдуу­лан Д.Энхбатыг Францаас баривчилж ирсэнтэй холбогдуулан Хүний эрхийн дэд хорооноос ажлын хэсэг гарч байна. Цаашдаа ажлын хэсэг ямар чиглэлээр ажиллах вэ?

-Хүний эрхийн дэд хороонд бараг хоёр сарын өмнө Л.Санжаасүрэн гэдэг иргэнээс гомдол ирсэн. Тэр гомдол ямар асуудлаар байсан бэ гэхээр 2003 онд Д.Энхбат гэж Монгол Улсын иргэнийг Францаас тагнуулын байгууллага хулгайлж авчирсантай холбоотой. Л.Санжаасүрэн гэгч тэр хэргийг өмгөөлөх явцад өөрийнх нь эрх зөрчигдсөн тухай гомдоллосон байгаа. Хоёр хүсэлт ирүүлсэн л дээ. Хүний эрхийн зөрчил ямар байгаа талаар дүгнэлт гаргаж өгөөч, түүнчлэн миний өмгөөллийн эрхийг сэргээж өгөөч ээ гэсэн. Төд удалгүй Дамирангийн Баяр гэж иргэнээс бас өргөдөл ирсэн. 2003 онд Францаас хулгайлж ирсэн Д.Энхбат гэдэг хүний эрх нь зөрчигдсөн тухай асуудлаар. Энэ өргөдлүүдтэй холбогдуулаад Хүний эрхийн дэд хороо Хүний эрхийн үндэсний комисс руу албан тоот явуулж, энэ асуудалд хүний эрхийн зөрчил ямар байгаа, хууль тогтоомжийн ямар төвшинд зөрчил байна, дүгнэлт өгөөч ээ гэсэн. Тэгээд 11 дүгээр сарын 29-нд Хүний эрхийн үндэсний комиссоос дүгнэлт ирсэн. 2003 онд яг энэ асуудлаар Хүний эрхийн үндэсний комисст хандсан өргөдлүүд нэлээн ирж байсан юм билээ. Тэр дагуу шалгалт хийсэн, шалгалт хийхэд ямар бэрхшээлүүд байсан, хууль, хүчний байгууллагууд ямар хариу өгч байсан, энэ асуудлыг Хүний эрхийн үндэсний комисс юу гэж үзэж байгаагаа тодорхой бичсэн дүгнэлт ирүүлсэн. Дүгнэлтэд энэ асуудалд хүний эрхийн томоохон зөрчлүүд байна, хууль хүчний байгууллагууд энэ чиглэлээр Хүний эрхийн үндэсний комисстой хамтран ажиллах ямар ч сонирхолгүй байна, ер нь энэ хэрэг дээр хүний эрхийн чиглэлээр хяналт явуулахад томоохон бэрхшээлүүд тулгарч байсан гэж бичсэн байгаа. Энэ дүгнэлтийг авсны дараа Хүний эрхийн дэд хорооноос тусгайлан ажлын хэсэг байгуулах хэрэгтэй юм байна гэж үзсэн. Ажлын хэсгээ байгууллаа. Цаашдаа энэ ажлын хэсэгт Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүдээс гадна бусад байгууллага, ТББ-аас тодорхой төлөөллүүд ороод, ажил үргэлжлэх байх.

-Д.Энхбат гэдэг хүнийг ба­ривчилж ирэх тушаалыг хэн өгөв гэдэг асуудал байгаа. Энэ талаар ажиллах уу?

-Ажлын хэсгийн чиглэл бол эхний ээлжинд Д.Энхбат гэж хүнийг Францаас авчирсан нь хууль бус байсан эсэх, ямар ямар хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн, хүний эрхийн ямар зөрчил гарсан гэдэг дээр мэдээллүүдээ цуглуулж, дүгнэлт өгнө. Хоёр­дугаарт, тухайн хууль бус үйлд­лүүдийг илчилж, хууль зүйн туслалцаа үзүүлснийхээ тө­лөө Санжаасүрэн гэдэг хүн яагаад хохирсон бэ гэдэг асууд­­лыг хөндөх байх. Энэ асуу­далд хуулийн нэлээд олон “нюанс” байх шиг байна. Гуравду­гаарт, ер нь энэ тагнуулын байгууллага иргэний эрх чө­­лөөг зөрчсөн иймэрхүү асуу­дал руу ороод байгаа нь ямар шалтгаантай байна вэ. Тог­тол­цооны хувьд байна уу, ямар асуудлаас үүдэж байна гэд­гийг нэлээд томоор харсан дүгнэлт гарах байх. Цаашдаа хуу­лийн байгууллагуудыг яах тухай. Долдугаар сарын 1-нтэй холбоотой асуудлаар гарсан зарим дүгнэлт давтагдах байх гэж урьдчилсан байдлаар харж байна. Тэгээд энэ байдал нь улс төр юм уу, эсвэл хууль бус байлаа гэхэд ямар тушаал шийдвэрээр хийгдэв ээ гэдгийг харах байх. Тэрний дараа асууд­лууд тодорхой болно л доо. Ажлын хэсэг эхний ээлжинд ямар ч байсан мэдээлэл цуг­луул­на. Цуглуулсан мэдээ­лэл дээрээ дүгнэлт гарга­на. Мэдээлэл бүрэн цугла­раа­гүй байна. Хуулийн байгууллагуу­дад байгаа мэдээллүүдийг ха­раа­хан авч амжаагүй байгаа. Хүний эрхийн үндэсний комиссын дүгнэлтэд байна л даа. Шаардлагатай мэдээллийг авч чадахгүй байгаа учраас бид бүрэн дүүрэн дүгнэлт хийж чадахгүй байна, яагаад гэвэл хуулийн байгууллагууд мэдээллээ гаргаж өгөхгүй байна гэсэн байна. Тэгэхээр Хүний эрхийн дэд хорооноос ажлын хэсэг байгуулагдсан. Ажлын хэсэг хуулийн байгууллагуудаас тэр мэдээллийг татан авч, судална л даа.

-Тухайн үед Д.Энхбатыг Францаас баривчилж ирснийг тэр үеийн төр, засгийн удирдлагууд бараг мэдээгүй гэх маягийн зүйл ярьдаг. Энэ талаар?

-Мэдэхгүй. Мэдээллээ бүрэн гүйцэд аваад эхлэхээр бүх зүйл тодорхой болох байх. Одоо урьдчилаад тийм байсан, ийм байсан гэж хэлж мэдэхгүй. Ажлын хэсгийн хийх ажил нь тэр байхгүй юу. Ажлын хэсэг тэр ажлаа хийгээгүй байхад нь урьдчилаад дүгнээд, яриад байх нь зохимжгүй. Ер нь энэ бол зөвхөн манай улсын дотоод асуудал биш, олон улсад Монгол Улсын нэр хүнд ямар байхтай холбоотой болж хувираад байна. Тэгэхээр ямар ч байсан, Монгол Улс өөрөө хүний эрхийг эрхэмлэдэг, хүний эрхийн том хэмжээний зөрчил гарч байгаа бол түүний араас шалгадаг, хянадаг хүсэл эрмэлзэлтэй байна гэдгээ харуулах ёстой байх.

-Б.Хурцын тухайд ямар нэ­гэн ажил хийх үү. Үүрэг гүй­цэтгэснийхээ төлөө ба­ривч­лагдлаа гэж ярьж бай­гаа?

-Тэр тухай асуудал ажлын хэсгийн явцад тодорхой болох байх л даа. Үнэхээр үүрэг гүй­цэтгэж байсан юм уу, үгүй юм уу, үүрэг гүйцэтгэж байсан нь хууль ёсны байсан юм уу, үгүй юм уу гэдгийг дүгнэнэ. Энэ ажлын хэсгийн дүгнэлтийн эцсийн үр дүн тэнд харагдах биз. Ганц Хурц биш шүү дээ. Тэрнээс гадна дахиад гурван хүний нэр яригдаад байгаа. Тэндээс авчирсны дараа тагнуулын байгууллага долоо хоног ор­чим нууц шорон маягийн Тагнуу­лын байгууллагын дор байдаг юманд эрүүдэн шүүсэн тухай яриад байгаа. Сүүлдээ онгоцоор авчраагүй болгох гэж Сэлэнгэд авчирч, цагдаад хүлээлгэж өг­сөн гээд хууль зөрчсөн нэлээн олон факт байгаа. Тэр фактуудыг детальчлаад судал­на.

-Дэд хороо энэ асуудлаар ажлын хэсэг байгуулаад, дүгнэлт гаргаснаараа ямар үр дүнд хүрэх юм бэ?

-Хоёр чиглэлээр дүгнэлтийн үр дүн хэмжигдэх байх. Нэгдү­гээрт, мэдээж хууль тогтоох байгууллагаас байгуулагдаж бай­гаа ажлын хэсэг учраас да­хиад хүний эрхийн том зөрчил, ийм үйл явдал гаргуулахгүйн тулд яах ёстой вэ. Эрх зүйн орчны хувьд, зохион бай­гуу­лалтын хувьд яах ёстой вэ гэдгээр дүгнэлт гаргах байх. Хоёрдугаарт, ер нь тухайн үед хууль зөрчсөн байна гэдэг чинь цаана нь хэн нэгэн буруутай, хариуцлага хүлээх ёстой л гэсэн үг шүү дээ. Тийм учраас хэрвээ хууль зөрчсөн үйлдэл байгаа бол шалгагдах ёстой газраараа шалгагдаад, явах ёстой гэсэн дүгнэлт гарах байх.

-Долдугаар сарын 1-нд хү­ний эрх зөрчигдсөн үү гэх асуудал эргэн сөхөгдөж байх шиг байна. Хууль зүйн байнгын хорооноос аж­лын хэсэг гарч ажилла­хаар бол­лоо. Гэхдээ хэлэлцүүл­гийн явцыг харж байхад, зөвхөн хүний эрхийн зөрчил гэлгүй асуудлыг багцаар нь авч үзэх хэрэгтэй гэж олон гишүүн үзэж байсан. Энэ тал дээр та ямар бодолтой байна вэ?

-Нийтээр, багцаар нь гэдэг нь юуг хэлж байгаа вэ гэдгийг би ойлгоогүй л дээ. Хамгийн ойлгомжтой, тодорхой юм нь юу вэ гэхээр, Монгол Улсын Үндсэн хуулиар хүний эрх гэдэг хамгийн чухал зүйл ээ гэж хүлээн зөвшөөрсөн бол Үндсэн хуульд заасан хүний эрхийн зөрчлүүдийг бид дор нь шийдэх ёстой л доо. Тэр хүрээндээ бидний хамгийн тү­рүүнд шийдэж чадах юм юу вэ гэхээр, хууль, хүчний байгууллагуудынхаа буруу тог­тол­цоо, ажлын хууль бус арга барил байна шүү дээ. Үүнийг таслан зогсоох чиглэлээр дорвитой шийдэл хийж болох юм. Тэрийг заавал улс төрийн эсвэл, өөр зүйлтэй холих ал­ба­гүй. Хууль зүйн байнгын хороо бол мэргэжлийн байн­гын хороо. Тэгэхээр асууд­лыг улстөржүүлээд байх шаардлага­гүй. Долдугаар сарын 1-ний ард сургамж байна уу, байна. Тэр сургамж дотор дийлэнх нь хууль хяналтын байгууллага руу чиглэж байна. Нэгэнт хууль, хяналтын байгууллагууд руу чиглэж байгаа бол тэр асууд­луу­дыг шийдье гэдэг хүсэл эрмэлзлийг УИХ өөрөө Засгийн газарт бий болгох ёстой. Тэр алхмаа л хийх ёстой. Тэр нь өөр нэг зүйлтэй барьцалдаж, хойшлогдох ёсгүй л гэж үзэж байгаа л даа.

-Гэхдээ тухайн үед иргэ­дийг өдөөн турхирсан нөх­дүү­дэд ч бас хариуцлага ярих ёстой гэж байсан?

-Энэ асуудлыг тухайн үед хууль хяналтын байгууллагууд шалгаад, зарим хүмүүст нь шийт­гэлийг нь оноогоод, за­ри­­мыг нь шийтгүүлэлгүй үл­дээж, хэргийг нь хэрэгсэх­гүй болгосон. Хуулийн байгуул­лага ингэж улстөржиж, асууд­­лыг ялгамжтай, хоёр өөр стандартаар шийдэж байна гэдэг манай хуулийн байгуул­ла­­га асуудалтай байна гэсэн үг. Тийм учраас хуулийн бай­гууллагуудыг шинэчлэх ёс­той гэдгийг л дахин дахин хэлээд байгаа юм. Тухайн үед оролцсон гэдэг нэрийн дор маш олон залуусыг шийтгэчихээд, яахаараа зохион байгуулсан хүмүүст нь хэрэг үүсгэж явж байснаа гэнэт хэрэгсэхгүй болгодог юм. Хууль яагаад ийм ялгамжтай байгаа юм гэдэг асуудал байна. Энд улс төрийн нөлөө байна уу, үгүй юу зэрэг дүгнэлтүүд илт харагдаж байгаа. Тийм учраас энэ асуудлуудыг шийдэхийн тулд бид хуулийн байгууллагыг эргэн харах ёстой юм байна, улс төрийн нөлөөг нь алга болгох ёстой юм байна гэж үзээд байгаа юм.

-Ажлаа гүйцэтгэж яваад жаданд сүлбүүлсэн цагдаа на­рын асуудлыг орхигдуу­лаад байгаа гэж шүүмжилж байсан. Танай ажлын хэсэг энэ чиглэлээр ажиллаагүй юм уу?

-Ажлаа гүйцэтгэж яваад гэмт­сэн цагдаатай холбоотой асууд­лыг бид хөндсөн шүү дээ. Цагдаагийн асуудал бай­на, энэ манай дэд хорооны асуу­дал биш боловч бид хөндье. Яагаад гэвэл энэ бол хөдөлмөр аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал учраас Засгийн газартай холбоотой юм байна. Засгийн газар яагаад энэ цагдаа нарынхаа асууд­лыг шийдчихээгүй юм бэ гээд салбарын яам руу нь бичиг явуулсан. Манай ажлын хэсгээс бичиг явуулсны дараа л энэ асуудлууд шийдэгдэж байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр тэд ажлаа хийхгүй байна гэсэн үг. Нөгөөтэйгүүр үймээнийг тараах үеийн цагдаа нарын үйл ажиллагааг бид ерөнхийдөө хууль ёсных гэж үзэж байгаа. Галт зэвсэг хэрэглэснээс бус­даа­раа. Үймээнийг тараасны дараа баривчилж ирсэн иргэ­дээ яагаад зоддог юм бэ гэдэг асуудлаас эхэлж хүний эрх яригдаж байгаа юм. Түү­нээс биш, гудамжинд эмх зам­бараагүй байсан хүмүүсийг та нар яагаад тараасан юм бэ гэдэг асуудлыг ерөөөсөө ярих­гүй байгаа шүү дээ. Тэр бол хууль ёсных байна. Гэтэл цагдаа нар зүй бусаар эрхээ хэтрүүлэн эдэлсэн байна, зүй бусаар. Дээр нь хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаалтын шатанд эрүүдэн шүүх зэрэг алдаанууд их гарсан байна аа. Яг буруутай этгээдүүдэд нь ялаа завшаад явчихсан байдаг. Хөөцөлдөөн байхгүй, мөнгө байхгүй иргэд нь л шоронд орчихсон байгаа байхгүй юу. Энэ чинь бас шударга уу гэх мэтчилэн. Ийм байдлаар хүний эрхийн зөрчил явагдаад байгаа юм.

-Долдугаар сарын 1-ний асууд­лыг улстөржүүлээд бай­гаа юм биш үү. Байн­гын хорооны хэлэлцүүлгээс харахад, жишээ нь Ц.Ням­дорж сайд нэлээд бухимдал­тай байгаа харагдсан. Бараг л энэ асуудлыг хэлэлцүүлэх хэрэгтэй юм уу гэх аястай?

-Хэлэлцэх асуудал байгаа юм уу гэж Ц.Нямдорж сайд бас ч хэлсэнгүй л дээ. Хэлэлцье, гэхдээ энэ чинь өөрөө өрөөсгөл байгаа юм биш үү гэдэг юм ярьж байна. Үндсэндээ Хууль зүйн сайд өөрөө дутуу хийсэн л байхгүй юу. Асуудлыг гүн яривал. Тухайн үймээний үеэр хохирсон иргэд хохирлоо барагдуулж авсан уу, үймээний үеэр ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан цагдаа нар хохирлоо барагдуулсан уу гэдэг асуудал байгаа. Үүнийг хэн хариуцах ёстой вэ, Ц.Нямдорж сайд хариуцах ёстой. Гэтэл энэ хоёрыгоо дахиад асуудал бол­­гоод ярьж байна гэдэг чинь өөрөө ажлаа хийхгүй байна гэсэн үг байхгүй юу. Цагдаа­гийн хөдөлмөрийн аюул­­­гүй байдалтай холбоотой асуудал гэвэл шууд Засгийн газарт харьяалагдана. Үймээ­нээс үүдэлтэй хохирсон эд хөрөнгөтэй холбоотой асууд­лаар хууль гараад, хуулиа­раа Хувьсгалт нам чинь байшин дээрээ есөн тэрбум төгрөг гар­гуулаад явчихсан шүү дээ. Гэтэл яахаараа хувьсгалт нам мөнгө авчихаад байхад, иргэд аваагүй байдаг юм. Тэгвэл энэ Засгийн газар бас дутуу ажилласан байна шд. Засгийн газрын ажил байх­гүй юу. Манай ажлын хэс­гийн ажил биш л дээ. Гэтэл өөрс­дийн­хөө ажлыг хийгээгүй байж, бид нарын хийсэн ажлыг нураах гэж оролдож болохгүй байхгүй юу.

-Цаашдаа энэ асуудлыг ер нь яах юм бэ. Эцэс төгсгөлгүй маргаан, намуудын улс тө­рийн шоу болох нь гэх бол­гоомжлол байна?

-Улстөржүүлээд байвал мар­гаан болох л байх. Эндээсээ сургамж аваад, хуулийн бай­гуул­лагуудаа шинэтгээд авъя гэвэл маргалдахгүй шүү дээ. УИХ-д оруулъя гэж байгаа дэд хорооны дүгнэлтэд ямар ч улстөржсөн үнэлэлт, дүгнэлт байхгүй байгаа. Аль нэг улс төрийн нам буруутай, буруу­гүй энэ тэр гэсэн. Ердөө эндээс сургамж аваад, бид ийм ийм асуудал шийдье гэдэг л саналууд явж байгаа. Цаг­даа­гийнхаа бүтэц, зохион байгуулалтыг шинэчлэх ёстой юм байна, прокурор, шүүх эрх мэдлийнхээ хувийг дахиад нэг харах ёстой юм байна. Дотоод хяналтын тогтолцоо, хариуцлагыг сайжруулах ёстой юм байна гэх зэрэг саналууд байгаа. Энэ бол улстөржөөд байх санал биш. Мэргэжлийн үүднээс л харсан санал. Гэтэл үүнийг улс төр болгож харж байгаа нь өөрсдөө алдаатай байгаа байхгүй юу.

-Танд нэг дэвтэр байгаа тухай ярьж байсан. Энэ дэвт­рийн асуудал дахин сөхөг­дөх үү?

-Галт зэвсэг хэрэглэсэнтэй холбоотой асуудлаар манай ажлын хэсэг дүгнэлт гаргаж чадаа­гүй. Яагаад гэвэл сонсголоо хийгээгүй, асуудлаа шийдээгүй байгаа. Тэр дэвтэртэй холбоотой асуудлаар надад хоёр долоо хоногийн өмнө прокурорын мөрдөх албанаас бичиг ирсэн. Дэвтэр байна гэсэн сураг байна. Түүнийгээ гэмт хэрэг илрүүлэхэд туслах зорилгоор бидэн руу явуулаач ээ гэсэн албан бичиг ирсэн. Тэр бичгийнх нь дагуу прокурор руу явуулчихсан.

-Тэгэхээр үлдсэн асуудлыг прокурор мэднэ гэсэн үг үү?

-Тийм.

-Тэр дэвтэр дээр ер нь юу гэж бичсэн юм бэ?

-Одоогоор би тэр дэвтрийг задалж чадахгүй. Задлах хэ­рэгцээтэй гэж үзвэл прокурор задална биз.

Л.ЭНХДЭЛГЭР, "Монголын мэдээ" сонин

Б.ДЭЛГЭРМАА: "Манайх шиг “бага оврын” парламентад холимог тогтолцоо зохино"

“Норовбанзад” сангийн тэргүүн, улстөрч Б.Дэлгэрмаатай ардчиллын ойн өдөр уулзлаа.

-Хорин жилийн тэртээ хамт тэмцэж явсан нөхөд дундаа ороод баярын хуралд сууж байхад юу бодогдож байв?
-Олон сайхан илтгэл сонсоод сууж байхад энэ өдрүүд бидэнд баярлахаасаа илүү ухаарал, ойлголцол авчирлаа гэж бодож байна. Бид цэл залуугаараа улс төр гэдэг айхтар том, хатуу тогоонд орж ирсэн. Залуу явахад бие биеэ хайрлах, ойлгох цаг хугацаа ч байхгүй, нүдээ аниад л дайрдаг, маш их амбицтай, эрч хүчтэй явсан байна. Өнөөдөр энэ бүх алдаа оноогоо эргэцүүлж, тунгааж бодож, ойлгож суулаа. Бие биедээ хүлээцтэй уужуу хандах цаг ирсэн юм болов уу гэж бодож байна. Тэр ч утгаараа ардчилсан хувьсгалын хоёрдугаар шат илүү прагматик байгаасай, онол ярихаасаа илүү хэлж ярьж байгаа, цаасан дээр бичигдсэн зүйл маань хүний амьдралд яаж бууж байна гэдгийг илүү хараасай гэж хүсч байна. Ардчиллын институциуд гээд байгаа улс төрийн нам, УИХ, Засгийн газар маань ард түмэндээ юу өгч байгаа юм. Монгол хүний амьдрал 20 жилийн хугацаанд хэр сайжирсан юм. Энэ бүхнийг ардчилсан хувьсгалын хоёрдугаар шатандаа анхаармаар байна. Хувьсгал гэхээсээ илүү Засгийн газар тодорхой үүргээ биелүүлж, тодорхой цаг хугацаанд үр дүнд хүрч байх гэсэн ийм зорилттой байх хэрэгтэй юм байна. Энэ баярын өдрөөр бас Хэнтий аймгийн Ардчилсан намын журмын нөхдөдөө мэнд дэвшүүлэхийг хүсч байна.

-Үйлдвэржүүлэлтийг ардчилсан хувьсгалын хоёрдугаар үе шатад оруулж байгаа. Энэ үед юуг анхаарах ёстой вэ?
-Үндэсний эрх ашиг, аюулгүй байдлын асуудал маш чухлаар тавигдах ёстой. Дан ганц уул уурхайд дулдуйдсан эдийн засагтай байж болохгүй. Уул уурхайн дагнасан үйлдвэржилт хөгжүүлэхийн сацуу хөдөө аж ахуйн орон гэдгээ анхаарах ёстой. Хөдөө аж ахуй дагасан үйлдвэржилтийг давхар хөгжүүлж, тэр нь эцсийн мөчдөө иргэдэд наалдсан жижиг, дунд үйлдвэр, өрхөд хандсан мах, сүү, цагаан идээний үйлдвэрлэл явуулах боломжийг бүрдүүлээсэй. Зөвхөн төмөр зам, уул уурхайн баяжуулах, боловсруулах үйлдвэр дагнаад явах нь өрөөсгөл юм. Хүнс, хөдөө аж ахуйдаа түшиглэсэн жижиг, дунд үйлдвэрлэл бий болгож, бэлчээрийн даац хэтэрсэн газруудад эрчимжсэн фермерийн аж ахуй хөгжүүлэх нь чухал болж байна. Малчдад зуднаар үнэ төлбөргүй өвс тэжээл тараахаасаа илүү тэдэнд хөрөнгө, мал, хөдөлмөрөөрөө хорших, экологийн цэвэр хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бололцоог нь хангах хэрэгтэй болж байна. Ингэж арай иргэншсэн, боловсронгуй нийгэм рүү шилжих хэрэгтэй. Энэ нь эргээд хот руу нүүх хөдөөгийн урсгалыг зогсоох ач холбогдолтой юм.

-УИХ-ын сонгууль дөхөж байна. Сонгуулийн тухай хуулийн төслийг ойрын үед УИХ-аар хэлэлцэх гэж байгаа. Хуульч хүний тань хувьд асуухад ямар тогтолцоотой, хууль гарвал өмнөх алдаануудыг давтахгүй байх боломжтой вэ?
-Намуудын дотоод ардчиллын өнөөгийн байдалтай холбоотойгоор өнөөдөр пропорциональ тогтолцоог сонгодог утгаар нь хэрэгжүүлж бас болохгүй байна. Холимог юм уу, одоогийн байгаа томсгосон тойрогтой мажоритар тогтолцоогоороо явж болох юм.

-Парламентад суудалтай намууд холимог хувилбар дээр бараг тогтоод байх шиг байна. Энэ тогтолцооны давуу тал юу вэ?
-Холимог буюу 26:50 гэсэн энэ тогтолцоо хоёр том намын тогтолцоо руу үндсэндээ шахаж байгаа гэсэн үг. Манай Монголын 76 гишүүнтэй бага оврын парламентад нэлээд зохицсон хувилбар юм уу даа гэж бодож байна. Гол нь тойргийн мандатын хуваарилалтыг өөрчлөх хэрэгтэй. Хүн амын 60-аад хувь нийслэлд төвлөрөөд байхад 20-хон гишүүний төлөөлөлтэй, гэтэл 56 мандат нь хөдөө орон нутагт ногддог. Үүнийг өөрчлөх шаардлагатай.

-Монгол даяараа нэг тойрог байна гэсэн нэг хувилбар явж байгаа. Энэ нь Үндсэн хууль зөрчих үү?
-Ардчиллын 20 жилийн түүхтэй манай орны хувьд энэ бол байж болох хувилбар. Улс, үндэстэн дотроосоо тухайн нэр дэвшигч тодорхой хувийн санал авна гэдэг бол улс төрд тохиолдлын хүн орж ирэхийг хаадаг. Зөвхөн улс төрийн намын дарга, удирдах зөвлөлийн хүрээнд шийддэг боловсон хүчний бодлогыг ямар нэг байдлаар хааж, илүү сонгогч руугаа хандсан, үндэсний хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүмүүс УИХ-д сонгогдож чадна. Ингэснээр зөвхөн сум, багийн бус, илүү үндэсний хэмжээний асуудал ярих боломж бүрдэнэ.

-Холимог гэхээр жагсаалтаар орж ирэх 50 хүн намын даргын үзэмжээр гарч ирэх магадлалтай гэсэн сөрөг тал бас байх шиг байдаг. Үүнийг яаж зохицуулж болох вэ?
-Тодорхой хүмүүсийн нэрийг зоож, ямар нэг хэмжээгээр сонгогчдын саналыг авсан, тодорхой босго давсан хүмүүсийг оруулах боломжтой. Намын нэрээс гадна хүний нэр дугуйлбал Үндсэн хуулиа зөрчихгүй. Тэгэхгүй хаалттай жагсаалтаар явбал гишүүдийн дунд хоёр ялгаа гараад ирнэ. Нэг нь сонгогчдын саналаар шууд сонгогдож гарч ирж байхад нөгөө нь намын даргын оруулсан хаалттай жагсаалтаар шийдэгдэж байвал мөнхийн оны ялгаа гэдэг шиг байдал үүснэ. “Би шууд сонгогдсон, чи жагсалтаар орж ирсэн” гэсэн маргаан, яриа тасрахгүй. Тийм асуудал үүсгэж Үндсэн хуулиа зөрчихгүйн тулд тэр намаас дэвшүүлсэн 50 хүний жагсаалт ил байж, сонгогчдын гараар дугуйлагдах ёстой. Намын жагсаалтын 25-д бичигдсэн хүн сонгогчдын саналаар 10-т орж ирж болно. Тэгвэл нам нь 60 хувийн санал авсан байлаа гэхэд тэр хүн УИХ-д ороод ирэх боломжтой.

-Эмэгтэйчүүдийн квот байх хэрэгтэй юү?
-Квот байх эсэх нь сонгуулийн тогтолцооноос шалтгаална. Холимог юм уу пропорционалиар явуулбал Сонгуулийн хуульд квот зайлшгүй байна. Мажоритар тогтолцоогоор, томсгосон юм уу жижигсгэсэн тойргоор сонгууль явуулбал эмэгтэйчүүдийн байгууллага нь эмэгтэй нэр дэвшигчдээ оруулахын төлөө нам дотроо “байлдах” ёстой.

Д.Оюунцэцэг,
Source: www.news.mn

М.ЭНХСАЙХАН: "Үлдэж байгаа хэд нь нэгдэх хэрэгтэй"

Үндэсний шинэ намыг үүсгэн байгуулагч М.Энхсайхантай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Та өнөөгийн улс төрийн нөхцөл байдлын талаар ямар бодолтой байгаа вэ?

-Би намуудын дотоодод болж байгаа үйл явдлын талаар ерөөсөө чагнахгүй байгаа. Эдгээр намууд хаашаа ч юм дээ орчин үеийн монголчуудын араншин шиг л санагдаж байгаа. Сонирхохгүй байгаа. Эдгээр намуудын хэн нь дээр, хэн нь доор байх нь асуудал биш юм. Харин үүний оронд хүний үзлээр бүхэл бүтэн хорин жил явж алдаж ирсэн гэдгээ түргэн ухамсарлах хэрэгтэй байна. Үгүй бол хүний үзлээр явна гэж хэзээ ч байхгүй. Үүний тухайд бол Ардчилсан нам ч, МАН ч байсан ялгаа байхгүй. Энэ асуудлаа өөрчилж чадахгүй бол хүний тоглоом болж тархиа угаалгасаар байгаад хүний эрхшээлд амархан орох болно. Энэ утгаараа би ялгааг нь ингэж хэлээд байгаа юм. Монгол хүний үндэсний үзэл нь зүрхэндээ байдаг юм. Харин гадаад үзэл нь тархиндаа байдаг юм. Түүнээс биш архи уухаараа жинхэнэ зүрхнээсээ ундран гарч байгаа тэр үндэснийхээ үзлийг ярьдаг, үе үе нэг удаа тэр үзлээ ярьдаг тийм биш байгаасай. Энэ гадаад үзлээ бүгдийг нь таягдаж хаяад зүрхний үзэл нь өдөр тутмын үзэл болж чадах юм бол монголчууд урагшаа явах болно. Гэхдээ үүнийг хэрэгжүүлэхэд энэ намууд нэлээд үүрэг гүйцэтгэх юм. Харин энэ асуудлаа түргэн ойлгох л хэрэгтэй байна. Энэ үзлийг өдөөж өгөх гэж манай нам одоогоор ажиллаж байна. Түүнээс биш бид нар тэднээс ямар нэг зүйл булаах шаардлага ерөөсөө байхгүй. Тэднээс ямар нэг зүйл булааж авах гээд байгаа юм биш. Асуудлын гол нь Монголын нийгмийг хурдан өөрчилж зөв замд нь хурдан оруулах л хэрэгтэй гэж үзэж байна.

-Өмнө нь тархай, бутархай байсан намууд нэгдэж нэг бүхэл болж сонгуульд оролцсоноор амжилт үзүүлсэн гэж ярьдаг. Харин танай нам бусад жижиг намтай нэгдэж ажиллах уу?

-Зөвхөн ардчилал гэдэг нарийхан өнцгөөс нь харвал монголчуудад ардчилал бол хангалттай байна. Үгүйсгэх хэрэг байхгүй. Бид нар харин ч дэврүүн давруу хандлага руу орсон байгаа. Ардчилал бол Монголын ард түмэнд ач буянаа өгсөн. Үүнийг үгүйсгэж болохгүй. Гэвч аливаа нийгэм хөгжихөд зоосны хоёр тал гэдэг шиг юм хэрэгтэй. Ардчилал өөрөө хувь хүнийг их өргөж өгдөг, хувь хүний эрх ашиг, үнэ цэнийг дээдэлдэг. Гэвч хувь хувиараа яваад глобальчлагдаж байгаа өнөөгийн нийгэмд бид нийтийгээ ялж чадахгүй. Харин нийтээрээ нэг бүхэл байж ялалтад, амжилтайд хүрдэг юм гэдгийг ойлгуулах хэрэгтэй.

-Та бас энэ хорин жилийн хугацаанд Ардчилсан намын дарга байсан хүний нэг дээ?

-Байлгүй яахав. Ардчилсан хөдөлгөөний эхэнд явж байсан Ардчилсан намыг хэд хэдэн удаа удирдсан хүнийхээ хувьд оноо гэлтгүй гаргасан алдаанд ч бас хамааралтай хүн. Энэ нь миний өөрийн зовлонгоор бий болж байгаа юм. Хамгийн гол нь хэдийгээр ололт амжилт байгаа ч гэсэн буруу зүйл байна, түүнийгээ засъя гэдэгт түрүүлж хүрч байгаад ялгаа байгаа болохоос биш үгүйсгэж байгаа юм огт биш. Бусдыг уриал, ойлгуул, дахин ардчилал гэдэг зүйлийг 20 жил яриад Монгол Улс хол явахгүй. Одоо бол ялзарсан байна. Аливаа өвчин гэдэг бугласаар байгаад хамаг зүйл нь шахагдаж гардаг шиг тэр бугшил нь хурдан дуусаасай л гэж бодож байна.

-“Амлалт нэхэх ард түмний холбоо” мөн ҮШН-ын ард удирдагч нь ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр та хоёрыг байна. Алдсан албан тушаалаа нөхөх гэж төр эргүүлэхийг хүсч байна гэдэг. Үүнд та юу гэж хариулах бол?

-Тэр бол сайхан үлгэрүүдийн нэг байх. Уран сайхны зохиомжууд байгаа байх. Анх ҮШН бол бусдаасаа арай өөр байя гэж гарч ирж байсан. Бусдаас өөр байя гэж юу хэлээд байна гэхээр ард түмэн нь төрөө барих гүүр байя, миний араас биш харин гүүр нь байж өгөх гэж иргэний хөдөлгөөнүүдэд өөрийнхөө орон зайг тавьж өгч байгаа юм.

-Улс төрийн гуравдагч хүчнүүд нэгдэх талаар та ямар бодолтой байна?

-Үнэн хэрэгтээ улс төрийн гуравдагч хүч гэхээр одоо төрийн эрх барьж байгаа хоёр намаа том гэж хараад байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ үндэсний үзлээ барьсан нь нэгдэгч хүчин болдог. Бусад нь гадаад эрх ашгаа гол болгосон нь дараагийнх болох ёстой. Тэр утгаараа бол нэгдэгч болохын төлөө байх болно. Бусад намтай нэгдэхийн тулд хувдь эхлээд бие биенээ таньж мэдэх ёстой. Тэр үйл явц одоо болж байна. Түүнээс биш нэгдэх талаар ямар нэг шийдвэр гаргаагүй.

-Оюутолгойн 5,6 хувийг Монголын тал эзэмшихээр болж байна гэж та хэлж байсан. Энэ ямар учиртай юм болоо?

-Энэ асуудалд Монгол Улсын Засгийн газар буруу үйлдэл хийсэн гэж хэлэхгүй. Манай монголчууд ойлгохгүй байгаа болохоор гэрээнд өөрчлөлт оруулж засах юм ярьж байгаа ч, үзүүлж буй үйлдэл нь буруу зүйл хийсэн гэдгээ хэлээд байгаа юм. Бид бол энэ гэрээг шууд хийж болохгүй. Хэрэв энэ чигээр нь хийвэл алдана шүү гэж хэлж байсан. Тэр ч утгаараа гэрээ хийж байсан сайд нарыг нь “Арай дэндүү залуудаад байна шүү” гэж хэлсэн. Залуу хүнд зориг их байдаг ч алдаа нь дутахааргүй л байхгүй юу. Хийж байгаа улсуудыг нь хараад байхад дандаа залуу хүмүүс байсан. Тэгэхээр нэгэнт байгуулсан гэрээ алдаа болсон. Энэ алдаагаа байгуулсан хүмүүс өөрсдөө засах хэрэгтэй. Мөн улс төрийн намууд амласан амлалтаа биелүүлэх ёстой. Хэрэв тэгж чадахгүй бол луйвар хийж улс төрд гарч ирсэн байна гэж үзэхээс өөр аргагүй. Харин амлалтаа биелүүлэх гэж байна гээд худлаа яриад улс орныг 20, магадгүй 30 жилээр нь өрөнд унагаах юм бол харин байж боломгүй асуудал.

-Н.Энхбаяр ерөнхийлөгч асан та хоёрыг нийлээд улс төрийг бужигнуулах гэж оролдоод байна гэж ярьдаг. Хэрэв та хоёрын үзэл санаа нийлээд хамтран зүтгэе гэвэл та хамтарч ажиллах уу?

-Ер нь бол өнөөгийн нөхцөл байдал юу хэлээд байна гэхээр нэгэн дээвэр дор орчихоод байгаа намууд, олигархуудыг эвдэхийн тулд үлдэж байгаа бусад нь бүгд хоорондоо нэгдэх л хэрэгтэй.

Б.Алтансүх,
source: www.news.mn

Ч.ГАНХУЯГ: "МИНИЙ ХУВИЙН ХЭВШИЛД АЖИЛЛАХ ТҮҮХ ДУУССАН"

Сангийн дэд сайд Ч.Ганхуягийг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

-Таныг өмнө нь хүн бүр “Хас”-ын Ганхуяг гэж мэддэг байсан. Харин одоо бол таныг захирлаа гэж дуудахаас илүү сайд гэж онцлох болсон нь тодорхой. Энэ өөрчлөлт танд ямар сэтгэгдэл төрүүлж байна вэ?

-Би өнгөрсөн долоо хоногийн дөрөв дэхь өдөр ажлаа хүлээж аваад, танилцаад явж байна. Энэ хооронд үнэндээ захирал аа, сайд аа гэж дуудахын ялгааг мэдрэх зав гарсангүй. Ямар ч байсан маш олон хүн миний шинэ албан тушаалд баяр хүргэж байна. Зөвхөн Монголоос ч бус гадаад, дотоодын найз нөхдүүд, бүр Мозамбек гэдэг улсаас тэдний Сэтгүүлчдийн холбооны ерөнхийлөгч нь хүртэл интернэтээр баяр хүргэлээ.

-Та тэдэнд талархал илэрхийлж амжиж байна уу?

-Чадахгүй байгаа. Зуу, зуугаараа л баяр хүргэе, гэсэн сэтгэгдэл ирж байна шүү дээ. Тэдний энэ үг надад маш их урам өгч байгаа. Би 17-тойгоосоо төр засаг болон бизнесийн салбарт хүмүүсээс нуугдахгүй нээлттэй ил тод ажиллаж ирсэн учраас хүмүүс таньдаг болсон шиг байна.

-Таагүй сэтгэгдэл ч бас их байх шиг байсан. Ганхуяг дэд сайд болохын тулд л Монгол Ардын намд элссэн юм байна. Энэ хүнд улс төр ямар хэрэг байна гээд л?

-Тийм ээ, дэндүү өндөр тэнгэрийн албан тушаалд томилогдлоо гээд л эхлэх жишээтэй.

Надад хувь хүнийхээ хувьд энэ шийдвэрийг гаргахад хэцүү байсан. Намайг нэг хүний өмнө бөхөлзөж гүйж байж дэд сайд боллоо гэх мэтээр бичсэн байсныг би уншсан.

-Нэг хүн гэж Ерөнхий сайд С.Батболдыг хэлж байгаа бололтой.

-Тийм ээ. Би тэгж бичиж, шүүмжилж байгаа хүмүүст хандаж шинэ оноос өмнө блогоороо дамжуулан захидал бичнэ. Тэд намайг бүрэн дүүрэн таниагүй байж магадгүй шүү дээ.

-Ямар утгатай захидал байх вэ. Нууц биш биз дээ?

-Танай сониноор дамжуулаад хэлэхэд ерөнхийдөө миний зарчмын тухай байна. Би 1998 оны намар Монголбанкны хянан шалгагчаар ажиллаж байгаад өмнөх ажлаа эхлүүлж байсан. Өнгөрсөн хугацаанд би банкны захирал хүн улс төрөөс хол байх ёстой гэдэг зарчим баримталж, бизнесийн салбарт хоёргүй сэтгэлээр ажилласан. Миний хувьд “Хас” банкны захирал байгаа цагт аль нэг улс төрийн намд үйлчлэх хэрэггүй гэдэг байр суурь дээр хатуу зогсч ирсэн. Харин “Тэнгэр” санхүүгийн нэгдлийн гүйцэтгэх захирал болсныхоо дараа намд элссэн. Гэхдээ хэзээ ч албан тушаалын томилгооны тухай бодож байгаагүй. Албан тушаалын томилгоо санал болгоход дандаа татгалздаг байсан. Тэгээд ч “Тэнгэр” санхүүгийн нэгдлийн гүйцэтгэх захирал гэдэг гадаад, дотоодын олон хамтрагчдын өмнө хариуцлага хүлээсэн Монголын бизнесийн салбарт нэр хүндтэй, үүрэг хариуцлагатай том алба. Энэ утгаараа миний тухайд хүмүүсийн хэлээд байгаа шиг чив чимээгүй байж байгаад гэнэт цойлоод гараад ирсэн хүн би биш гэдэгтээ итгэлтэй байна. Би харин нэг замаар явж байсан хүн өөр замаар яг тэр түвшинд явах гээд л замаа, хамт олноо сольсон л шийдвэр гэж хэлнэ. Мэдээж намайг намд элсэхэд хүлээж авсан тухайн үеийн намын дарга С.Баяр болон С.Батболд дарга, намын батлахаа гардаж авсан У.Хүрэлсүх даргад талархаж явдаг.

-Нэг их дээшлээд л байгаа үзүүлэлт биш гэж үү?

-Би үнэхээр дээшээ, доошоо болсон тухай хэлж мэдэхгүй байна. Зарим хүний хувьд төрийн алба гол зорилго нь байдаг байх. Миний хувьд хүндлэл, эрх ямба гэдгээс илүү надад ажил даалгасан л гэж бодож байгаа. Энэ түүхэн том төсвийг хэрэгжүүлэхийн өмнө намын зүгээс итгэл хүлээлгэж, төрийн албыг хийж чадна гэж тавьсан байх. Тийм учраас би энэ ажлыг хийх ёстой. Намайг энэ ажлыг хийх ёстой гэж хэлэхэд ч би энэ тухай л бодсон. Огт бодоогүй гэж хэлэхгүй.

-Анх энэ тухай хэзээ ярилцсан бэ?

-Хоёр сарын өмнө. Т.Очирхүү даргыг Улаанбаатар төмөр замын даргаар томилохтой зэрэгцээд л хэлсэн.

-Та хэзээ хариугаа өгсөн юм?

-Би тодорхой хэмжээнд бодож, зөвлөж байгаад шийдвэрээ гаргасан. Зарим нэг дотны хүмүүсийнхээ үгийг авалгүйгээр өөрийнхөөрөө шийдсэн.

-Зарим нэг гэдэг нь?

-Гэр бүлийн маань дотны хүмүүс өөр, өөрийн бодолтой байсан. Мэдээж ээж хүн, миний хань миний төлөө л бодно шүү дээ. Улс төр хэл ам, гүтгэлгээр дүүрэн. Хүний хувийн амьдралыг шууд хаалтгүй болгодог гээд л асуудал олон бий.

-Сангийн яам ирэх онд түүхэндээ байхгүй их алдагдалтай, түүхэндээ байхгүй орлоготой төсвийг “удирдана”. Намуудын сонгуулийн амлалтаас үүдэлтэй энэ зохисгүй алдагдлыг танд зохицуулах боломж харагдаж байна уу?

-Миний өмнө нь хуримтлуулсан туршлага энд тодорхой хэмжээнд хэрэг болох болов уу гэж бодож байгаа. Хувийн салбарт ажилласан туршлага маань энд тодорхой хэмжээнд тус болоосой гэж хүсч байна. Мөн энэ хамт олноос суралцах зүйл ч надад асар их бий. Өнөөгийн Монгол Улсын төсөв үнэхээр бүх рекордуудаа эвдсэн асар том төсөв. Энэ утгаараа манай яаманд асар их хариуцлага ирж байгаа. Орлого төвлөрүүлэх, зарцуулалтыг зөв механизм руу чиглүүлж, улс орны хөгжлийг тэтгэх ёстой. Хяналтыг бид их сайн хийх ёстой. Энд ямар нэгэн хийдэл, алдаа гаргаж болохгүй.

-Танаас яг сарын өмнө ярилцлага авахад та “Арабын зарим орнууд шиг иргэддээ бэлэн мөнгө тарааж болохгүй. Тэнд иргэд нь амьдрах ч сонирхолгүй болж байна. Иргэдээ тэдэн шиг тэжээвэр загас шиг болгож болохгүй” гэж хэлж байсан. Эндээс үүдээд ирэх оны төсөвт 850 тэрбум төгрөгийг зүгээр л сонгуулийн амлалтын төлөө зарлага болгож тусгасныг таныг яаж зөв зам руу нь чиглүүлэх вэ гэдгийг тань асуумаар байна?

-Би өмнө нь бизнесийн манлайлагч, чөлөөт иргэн, иргэний дуу хоолойг илэрхийлэгч болж ирсэн. Ярьж байсан, хэлж байсан тэр итгэл үнэмшлээсээ ухраагүй. Гэхдээ би өнөөдөр том баг, том байгууллагын гишүүн хүн. Хувийн хэвшилд ажиллах явцдаа сурч авсан чадвараа энд гаргана. Хүн уйгагүй, тэвчээртэй, зүтгэлтэй байж бусдыг манлайлж байж амжилтад хүрдэг. Түүнээс бус зарим нэг хүний боддог шиг шууд төрийн бодлогыг нэг өдөр өөрийнхөө хүссэнээр шинэчилнэ гэж байхгүй. Би ийм л бодолтой байна. Энэ явж байгаа хэмнэлийг хамгийн зөв зохистой болгохын тулд энд ажиллаж болно гэж бодож байна. Тийм гаргалгаа нь ч надад бий.

-Хоёр толгой дээр суурилсан эдийн засгийн хөгжлийн бодлого тэгвэл хэр зохистой юм бэ. Хэт туйлширсан хоёр толгой ба бусад уул уурхай гэсэн энэ чиг шугам Монгол Улсыг амжилтад хүргэж чадах уу?

-Би энэ төлөвлөгөөг зөвхөн эхлэл гэж үзэж байгаа. Бэлтгэл ажлыг хийсэн. Монголын үсрэнгүй хөгжлийн суурь нь тавигдсан. Энэ суурин дээр ямар бүтцийг бий болгож, ямар араг ясыг босгож, түүн дээрээ ямар биеийг бүтээж, ямар нийгмийг бий болгох вэ гэдгийг зөв тавих хэрэгтэй. Бид боловсролтой, эрүүл хүнийг бий болгож чадвал нэг үеийн дотор дунд болон дээгүүр орлоготой иргэдтэй болж чадна.

-Та ерөнхийдөө өөрийнхөө хэлээд байдаг үсрэнгүй хөгжлийн эхлэлийг тавигдсан гэж хэлж байна уу?

-Тийм ээ. Оюутолгой урагшаа явчихлаа. Дараа жилээс Тавантолгойг эргэлтэд оруулна. Суурь нь тавигдсан. Тэр “Хүний хөгжлийн сан” болон оюутны сургалтын төлбөртэй холбоотой зарлагыг оновчтой болгох, улс орныхоо эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих, иргэдийнхээ амьжиргаанд бодитой тус хүргэх талаас нь бид бодох ёстой нь үнэн Мөн зөвхөн Оюутолгой, Тавантолгой бус бусад салбарт Монголын бизнес эрхлэгчид асар их бүтээн байгуулалт хийж байгаа. Тэр бүхнийг дэмжиж, хууль эрх зүй болон зохицуулалтын орчныг зөв чиглэлд оруулж, дийлэнх ашгийг нь Монголдоо үлдээж, ирээдүй үе тэр ашгийг тэгш эрхтэйгээр хүртдэг байхын төлөө ажиллах хэрэгтэй.

-Та өмнө нь Монголбанкнаас явуулж буй бодлогын талаар арилжааны банкны удирдлага гэдэг утгаараа тодорхой хариулт өгдөггүй байсан. Харин өнөөдөр Сангийн дэд сайдын хувьд бодит хариулт өгөх үү. Ерөнхий сайд гэхэд л илтгэлээрээ дамжуулаад Монголбанкны бодлогыг зөвхөн инфляци бус улс орны эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих том үүргээр тэлэх хэрэгтэй гэсэн санааг хэлж байсан?

-Монголбанкны үйл ажиллагаанд Засгийн газрын зүгээс хамаагүй дүгнэлт хийх нь буруу. Монголбанк бол УИХ-ын харъяаны , бие даасан бодлого гаргадаг байгууллага. Би өмнө нь хянуулдаг юм чинь гэж болгоомжилж байсан бол өнөөдөр байр суурь илэрхийлэх нь бүр ч хууль зөрчсөн үйлдэл болно байх аа. Зүгээр Монгол Улсын мөнгөний, төсвийн бодлогыг зохицуулж байгаа хоёр гол байгууллагын хувьд цаашид Тогтвортой байдлын зөвлөлөөрөө дамжуулж, асуудлыг ярилцаж, санал бодлоо солилцох ажлыг эрчимжүүлэх хэрэгтэй. Мөн эрсдлийн удирдлагын асуудалд дорвитой шинэчлэл хийх шаардлагатай гэсэн бодол бий.

-Таныг Сангийн дэд сайд болохтой зэрэгцээд Хас банкны эрх ашгийг Засгийн газарт хамгаалах үндсэн үүрэг хүлээнэ гэдэг хардлага бий болсон. Иймд та өөрийгөө Хас банкны эрх ашгийг хамгаалахгүй гэсэн баталгааг өгч чадах уу?

-С.Баярцогт сайдыг намайг хамт олонтойгоо танилцуулах үеэр би “Намайг хүмүүс Хасын Ганхуяг гэдгээр минь сайн мэднэ” гэдгийг хэлсэн. Үнэхээр муу нэрийг хусаад ч арилахгүй гэдэг шиг сайн нэрийг хусаад ч арилахгүй юм шиг байна. Би уг нь “Тэнгэр” санхүүгийн нэгдэл гэж хоёр жил явсан. Тэгэхэд хүмүүс Хасын Ганхуяг л гэж хараад байдаг юм билээ. Хүмүүс “Тэнгэр”-ийг тоохгүй байх шиг байна. Банкны тухайд би холдинг компанийнх нь хувь нийлүүлэгч. Гэхдээ би ажлаа хүлээлгэж өгөхдөө Хас банк болон бусад салбар компанитай холбоотой шийдвэр гаргахдаа надаас санал авч болохгүй гэдгийг хэлсэн. Би санал өгөхгүй, шийдвэр гаргалтад оролцохгүй гэдгээ үдэлт хийх үеэрээ 500 гаруй “Хас”-ын ажилтны өмнө хэлсэн. Нөгөө талаас би нэр хүндээ ямагт өргөж, хамгаалж явахыг хүсдэг. Энэ утгаараа нэр төрөө эрхэмлэхгүй, бизнесийн ашиг хонжоо хайгаад явбал би өөрөө өөртөө шударга бус хандсан болно. Би бий болгож бүтээсэн бүхнээ үгүйсгэж, найзалж нөхөрлөсөн найз нөхдийнхөө өөдөөс нулимсан болно. Цаг хугацаа энэ бүхэнд хариулт өгөх болов уу гэж бодож байна.

-Сангийн дэд сайдын албаар таны улс төрийн карьер эхэлж байна гэж олгож болох уу?

-Би гол шийдвэрээ 2009 оны долдугаар сард гаргасан. Түүний өмнө 2008 оны орон нутгийн сонгуульд оролцох маягаар суралцсан. Ерөнхий сайдын зөвлөхөөс энэ албанд ирснээс үүдээд хүмүүс улс төрд орж байна гэж харж байгаа байх. Эндээс цаашаагаа мундаг улстөрч болно гэж хэлэх боломжгүй. Цаашаа явах эсэхийг хийсэн ажлын үр дүн, хамт олны тухайн үед өгөх үнэлгээ, итгэл гээд олон зүйл шийднэ байх.

-Танаас өмнө нь авч байсан ярилцлагаа бодсон ч, бусад сэтгүүлчдэд өгсөн ярилцлагыг тань уншиж байсныхаа хувьд хэлэхэд та энэ богино хугацаанд асар их өөрчлөгдсөн юм шиг санагдаж байна. Та өмнө нь өөрийнхөөрөө гаргалгаа хийж, өөрийн байр суурийг ямар ч хяналтгүй илэрхийлдэг байсан. Харин өнөөдөр та үгээ асар их цэгцэлж, бодож хэлж байна. Уучлаарай, би өөрийгөө буруу бодоогүй гэж бодож байгаа учраас шууд асуучихлаа?

-Би зөвшөөрөхгүй байна.

-Яагаад?

-Өөрийн тань дүгнэлтийн зарим хэсгийг нь зөвшөөрч байна. Зарим хэсгийг нь зөвшөөрөхгүй байна. Яагаад гэхээр би өнөөдөр асар их хариуцлага үүрч байгаа. Хүн өөрийн үүргээ ухамсарлах ёстой. Миний буруу, зөрүү үйлдэл бусдыг эвгүй байдалд оруулж, цаашдын төрийн том зорилгыг буруугаар ойлгуулчих вий гэдэг болгоомжлол үнэндээ надад байна. Би өмнө нь маш хурдан ярьдаг, боддог байсан бол өнөөдөр төрийн нэрийн өмнөөс үүрэг хүлээгээд ажиллаж байж асуудалд хөнгөн хуумгай хандаж болохгүй шүү дээ. Нөгөө талдаа чи миний өрөө, ажил өөрчлөгдсөнтэй холбоотойгоор хариултыг минь бас хангалттай гэж хүлээж авахгүй байгаа байж болох л юм.

-Төрийн өндөр албан тушаал хашиж байгаа хүн дотроо бодолтой, буурьтай суурьтай байж өөрийгөө өөрчлөх ёстой гэж яриад байдаг нь бас оргүй шаардлага биш бололтой. Тийм үү?

-Ямар ч л байсан миний хувьд зарим нэг алдаа дутагдал, зан чанараа засах шаардлага байгаа байх. Энэ нь зайлшгүй хүлээх ёстой хариуцлага гэж бодож байна. Намайг хүмүүс энэ албан тушаалын суудлаас харна шүү дээ. Мэдээж өөрийн хэлэхийг хүссэн үгээ бол хэлэлгүй яах вэ.

-Таныг “Тэнгэр” санхүүгийн нэгдлийн захирал байх үед сарын тань цалингийн тухай мэдээ чамгүй шуугиан дэгдээх шиг болсон. Өнөөдөр бол та төрийн албан хаагчийн л цалин авах нь тодорхой. Иймд энэ талаар ямар хариулт хэлэхийг тань тодруулмаар санагдлаа?

-Би Хас банкийг үүсгэн байгуулж, нэрийг нь өгч, өнгөрсөн 12 жилийнх нь түүхийг бичилцсэний хувьд зүрх сэтгэлээрээ хамт байна гэдгээ хэлсэн. Харин цаашид ажил төрлийн ашиг сонирхол, холбоо хэлхээ байхгүй гэдгийг хамт олныхоо үдэлтийн үеэр хэлсэн. Энэ сараар миний хувийн хэвшилд ажиллах түүх дуусч байна гэж ойлгож болно. Цалингийн хувьд бол мэдээж тийм хэмжээний цалин одоо байхгүй.

-Анхнаас нь үүсгэн байгуулсан хүний хувьд хамт олондоо “Баяртай” гэж хэлэхэд ямар сэтгэгдэл төрсөн бэ?

-Үг хэлэх гээд микрафон барьсан чинь эхлээд дуугарч чадаагүй. Хамт олон маань сайхан үдсэн. Залуу нас, эрч хүч гээд бүхий л зүйлээ би тэр хамт олны дунд өнгөрүүлсэн. Гол нь миний хувьд илүү үр дүнтэй, олон түмэнд хүрч ажиллах боломжийг сонгосон.

-Та өөрийнхөө санаачилсан чоно эдийн засаг гэсэн томъёоллоо Сангийн яаманд бодит зорилго болгох талаар бодож байна уу?

-Одоо харин тэр саналаа хамт олонтойгоо ярьж байгаад томъёолох боломж олдоно гэж найдаж байна.

Г.ОТГОНЖАРГАЛ
"Нийгмийн толь" сонин,

Л.ЧИНБАТ: "Лиценз хураах нь банкуудад эрсдэлтэй"

Лиценз хураах нь банкуудад эрсдэлтэй
“Гацуурт” компанийн ерөнхий захирал Л.Чинбатыг “Ярилцах танхим”-даа урьж ярилцлаа.

-Алтны шороон ордын 254 лицензийг хүчингүй болгосон нь энэ чиглэлээр бизнес эрхэлж буй үндэсний үйлдвэрлэгчдийг “Уул йуур­хайгаа аваръя” хөдөлгөөн бай­гуулахад хүргэлээ. Та­ны хувьд олон нийтийн өмнө ил гарах дургүй ч яах аргагүй таны бизнесийн эрх ашиг хөндөгдсөн учраас энэ хөдөлгөөнд нэгдсэн байх гэж бодож байна?

-“Уул уурхайгаа аваръя” үндэсний хөдөлгөөнд би компаниа төлөөлөн оролцож байгаа. Алтны шороон ордын 254 лицензийг хүчингүй болгосон энэхүү шийдвэр гарс­наар уг лицензийг эзэмшигч 130 гаруй аж ахуйн нэгж, тэнд ажиллаж амьдарч байгаа олон хүний эрх ашиг хөндөгдөж байгаа учраас оролцохгүй байхын аргагүй. Уул уурхайн бизнесийнхэн ажлаа урт хугацаанд төлөвлөдөг. Гэтэл лицензийг нь хурааж үйл ажиллагааг доголдуулан хүнд байдалд оруулсан учраас бид нэгдэхээс аргагүйд хүрсэн. Ингэхдээ асуудлыг олон нийтэд ч, төр засагт ч зөвөөр ойлгуулж зөв шийдвэрт хүрэхийг зорьж байна.

-Дээрх 130 аж ахуйн нэгж бүгд алтны шороон ордын лицензээ хураалгасан гэсэн үг үү. Тухайлбал, танай компанийн хэчнээн лицензийг хураасан бэ?

-Бүгд алтны чиглэлээр хайгуул, олборлолт хийдэг компани. Хөдөлгөөнд нэгдсэн 130 компаниас 90 нь идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Тэдгээр компаниуд хуралдаад хөдөлгөөн байгуулахаар шийдсэн. Манай компанийн 20-оод лиценз байгаа. Үүний цаана шууд ажиллаж байгаа 300 хүн, бусад дамжлагатайгаа нийлээд 1300 хүн ажилгүй болно.

-Танай хөдөлгөөний зүгээс УИХ-ын гишүүд, хууль санаачлагчдад хаяглаж мэдэгдэл гаргасан. Мэдэгдэл гаргах болсон гол үндэслэлийнхээ талаар нэмж тайлбарлах боломжтой юу?

-Уг мэдэгдэлд манай хөдөл­гөөнийг тэргүүлэгчид болон хуулийн зөвлөхүүд ажиллаж бай­гаа. Миний хувьд, Засгийн газар уул уурхайн салбарыг хөгжлийн тэргүүлэх салбар гэж нэгэнт тодорхойлсон. Энэ жилийг “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил” гэж зарласан юм бол дэмжихийн оронд яагаад үйл ажиллагааг нь доголдуулах алхам хийж байгаа нь ойлгомжгүй санагдаж байна. Ажилгүйдэл, ядуурлыг бууруулъя, жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг дэмжье гэсэн энэ бүх зорилтынхоо эсрэг шийдвэр гаргачихлаа. Дээрх шийдвэрийн үр дүнд 130 компанийн үйл ажиллагаа зогсч, тэнд ажилладаг 10 мянга гаруй хүн ажилгүй болох гэж байна. Энэ бол зөвхөн лиценз эзэмшигчид төдийгүй нийтээрээ ярих ёстой асуудал. Уул уурхайн асуудлыг дагаад банкны салбарт ч хямрал үүснэ. Тиймээс өргөн хүрээнд ярилцаж, судалж байж шийдвэр гаргах ёстой байсан. Бид бүгдээрээ л банкны зээлтэй шүү дээ.

-Таны ярьж байгаа асуудлын нөгөө талд улам олон лиценз хураагаасай, газар шороог хамгаалах нь зөв гэсэн байр суурьтай хүмүүс буй. Тэд уг шийдвэрийг зөв гэж үзэж байгаа. Төр, засаг энэ тохиолдолд тэнцвэрийг хэрхэн олж шийдвэрээ гаргах ёстой вэ. Дээрх шийдвэрийг гаргасан хүмүүс олон нийтэд таалагдах зөв алхам хийлээ гэж бодож байгаа нь лавтай?

-Байгаль орчноо хамгаалах хөдөлгөөнүүд, тэдний үйл ажиллагааг уул уурхайн салбарынхан хэзээ ч буруутгадаггүй. Бид ч гэсэн монгол хүн шүү дээ. Нэгэнт уул уурхайн салбараа түшиж хөгжих нь үнэн бол ухамсартай, хариуцлагатай уул уурхайг дэмжихээс өөр аргагүй. Манай компани л гэхэд нийт 265 га газарт олборлолт явуулаад 215 га-д нь нөхөн сэргээлт хийсэн. Ус нь урсаад байгалийнхаа онгон төрхөнд эргээд орчихсон байгаа. Үүний нөгөө талд нөхөн сэргээлт хийдэггүй компаниуд бий л дээ. Улсын хөрөнгөөр хайгуул, олборлолт хийсэн олон компани нөхөн сэргээлт хийгээгүй. Үүний нөлөө бидэнд тусч байгаа. Гэхдээ бид тэдгээрийн нөхөн сэргээлтийг ч гэсэн хийчих юмсан гэж ярьдаг. Тэднээс болоод нөхөн сэргээлтээ хийдэг бидний лицензийг хурааж болохгүй шүү дээ. Нэг ажлыг хийхийн тулд заавал нөгөөг нь нураах аргыг сонгож болохгүй. Тиймээс хамтдаа зөв гарцыг олъё, хамтдаа хамгаалъя гэсэн зарчмыг баримталж байгаа. Тэгээд ч бидний үйл ажиллагааг хааснаар байгалиа хамгаалчихгүй. Харин ч байгаль хамгаалахын эсрэг үйлдэл болчихоод байна.

-Яагаад тэр вэ?

-Улсад бүртгэлтэй, татвараа төлөөд, хуулийн хүрээнд ажиллаж байгаа компаниудыг хаачихаад, биднээс хэдэн арав дахин олуулаа хүч түрэн орж ирж буй ажилгүй, бүртгэлгүй “нинжа” нараас яаж байгалиа хамгаалах юм бэ. Байгальд хамгийн хор нөлөө багатай нь шороон орд. Тэгж яривал усгүй газар ус ашиглах нь хамгийн хортой. Устай газарт уул уурхай эрхэлж усыг нь ашигласнаараа усны нөөцийг тогтмол бүрдүүлж байдаг. Монгол орноос 90 хувь нь урсаад гарч байгаа усыг биднээс харамлаад яах юм бэ. Эсвэл Монголын бизнесмэнүүдийг хориод гадныханд ашиглуулах гээд байгаа юм уу.

-Монголын газар нутаг тэр чигээрээ лиценз эзэмшигчдийн гарт орлоо гээд л сэтгэл эмзэглэмээр том тоо хэлдэг. Та үүнийг хэрхэн хүлээн авдаг вэ. Үнэхээр “сүйтгээгүй” гэж үү?

-Маргаад яах вэ, хоёулаа тодорхой тоо ярья. Үнэндээ энэ 254 лиценз Монгол Улсын нийт газар нутгийн 0.3 хувийг л эзэлж байгаа. Үүний дотор ашиглаж байгаа газар нутаг нь ердөө 0.001 хувийг эзэлдэг. Ийм байхад хүчээр дэврээн, олон нийтэд буруу ойлголт төрүүлж, хувийн зорилгодоо ашиглаж улстөржүүлэн, нэр хүнд олох хэрэглүүр болгож байна. Энэ бага хэмжээний газрыг ашиглаж буй компаниудаас чухам хэн нь нөхөн сэргээлтээ хийхгүй байна вэ. Тэдэнтэй тооцдог хууль бий. Хэрэгжилтэд нь хяналт тавьдаг байгууллага ч бий. Гэтэл ямар нэг тодорхой үндэслэлгүйгээр бидний өмчид халдаж олон хүний эрх ашгийг хохироож байгаа нь буруу гэж үзэж байна.

-Одоо та бүхэн “төртэй” яаж хэл амаа ололцъё гэж бодож байна. Ер нь үүнд хэн буруутай юм бэ?

-Миний хувийн бодол гэвэл энэ хуулийг батлахад УИХ-ын хэдэн гишүүн оролцож, хэд нь дэмжсэн юм бэ. Үнэн хэрэгтээ лицензийг хурааснаар улс оронд ямар ашигтай вэ, энэ хуулийг санаачлах ямар зайлшгүй үндэслэл байсан талаар мэргэжлийн байгууллагын тодорхой судалгаа алга. Тиймээс хууль санаачлагчид, УИХ-ын эрхэм гишүүд энэхүү учир дутагдалтай хуулиа эргэн хараач ээ. Үүнийг засч залруулж болно гэж бодож байна. Хуулийн хүрээнд энэ талаас нь шийдэх бүрэн боломжтой. Одоо үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниудад хяналтаа чангатгаад, хариуцлагаа тооцоод шинээр лиценз олгохгүй байж болох шүү дээ.

-Хууль батлагдахын өмнө та бүхэнтэй ярилцсан, саналыг чинь сонссон удаа бий юү?

-Байхгүй. Байгаагүй учраас л ийм хууль батлагдлаа. Энэ хуулийн гол агуулга, зорилго нь байгаль хамгаалахад чиглэсэн болов уу гэж бодож байна. Гэхдээ үнэхээр хамгаалъя гэсэн бол тодорхой судалгаа, тооцоотой байх ёстой байсан. Нэр хүнд олох, улс төрийн зорилготой бол өөр хэрэг л дээ.

-Салбарын сайддаа энэ асуудлыг тавьж үзсэн үү?

-Салбарын сайдаас эхлээд, Ашигт малтмалын газар, мэргэжилтнүүд энэ хуулийн эсрэг байгаа гэж ойлгож байна. Яах аргагүй хууль хэрэгжүүлэгч байгууллага учраас л түүнийг хэрэгжүүлж байгаа болов уу.Наадмаар мэндэлсэн энэ хуулийг хэдэн гишүүн баталсан бол. Тооцоо судалгаа дутуу байв уу гэдэг талаас нь бид гомдолтой байдаг. Манай компанийн хувьд жил бүр нөхөн сэргээлтээ хийгээд зохих газарт нь хүлээлгэж өгдөг. Ямар үндэслэлээр лицензээ хураалгаж байгаагаа ойлгохгүй байна. Бид 60 жилийн хугацаатай лицензтэй, энэ хугацаагаар бизнесээ төлөвлөж хийдэг. Хэдэн төгрөгийн хөрөнгө хийгээд хэзээ олж авах вэ гэдгээ нарийн тооцоолчихсон байсан. Тиймээс эдийн засгийн хувьд үнэхээр хохиролтой, үндэсний компаниудаа хүчээр нураасан шийдвэр боллоо л гэж үзэж байна.

-Нэгэнт хууль батлагдсан болохоор хэрэгжүүлэх ёстой. Хамгийн гол нь хуульд зааснаар арванхоёрдугаар сарын 1-ний дотор нөхөн төлбөр олгосон байх ёстой. Тухайлбал танай компанийн хувьд ямар хэмжээний нөхөн төлбөр авах бол?

-Нөхөн олговрын талаар би өөр байр суурьтай байдаг. Юуны өмнө сэтгэлзүйн асар том хохирол амсч байна. Бүтэн жил хагасын хугацаанд энэ салбарынхан “Арай үгүй байлгүй дээ. Арай ч лиценз хураахгүй байх, хураавал яанаа” гэсэн айдастай байлаа. Одоо болохоор “Нөхөн олговор өгөхгүй бол яанаа” гэсэн сэтгэлзүйн дарамт дор ажиллаж, амьдарч байна. Нөгөөтэйгүүр нөхөн олговор гэдэг нь тухайн бизнест хийсэн хөрөнгийн өчүүхэн хэсэг шүү дээ. Жишээ нь ганцхан лицензийн төлбөрт л гэхэд 500 сая төгрөг төлсөн. Үүнийгээ 20 жил хадгалж байна. Дээр нь шууд гарсан зардлаас тодорхой хэсгийг нь өгнө гэж байгаа л даа. Гэхдээ хэрэв үүнийг хурааж авах байсан бол би 500 сая төгрөгийн хөрөнгийг үүнд хаяхгүй. Тэр мөнгөний үнэ цэнэ гэж бас байна. Өөр зүйлд орсон бол яаж өсөх байсан бэ. 500 сая төгрөгөө 20 жилийн хугацаатай банкинд хадгалуулсан бол хэд болох байсан бол. Нөхөн олговор гэдэг бол том асуудал. Үүгээр бидний амыг хаана гэж санахын ч хэрэггүй. Тиймээс би арай ч нөхөн олговортоо хүрэхгүйгээр хуулийнхаа алдааг засах байх гэж найдаж байна. Тэгээд ч татвар төлөгчдийн мөнгө шүү дээ. Улс орны эдийн засагт маш их хохиролтой. Адгийн наад зах нь энэ ажлыг хийхэд ямар зардал гарах вэ. Цагаа тулбал нэг ч компани үүнийг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Бүгд шүүхдэнэ. Манай хөдөлгөөнд нэгдсэн 90 компани бүгд хил заагийн маргаантай.

-Хил заагийн маргаан гэдэг нь юу гэсэн үг вэ?

-Тухайн лицензийн эзэмших талбайн ямар хэсэгт нь гол усгүй, ой модгүй байна вэ. Лицензид хамаарах талбайн аль хэсэг нь орох вэ гэдэг тэр хил заагийг тогтоохыг хэлж байгаа юм. Үүнд маш их хөрөнгө, хөдөлмөр зарцуулах болно. Ер нь хүний тогтсон бизнесийг эвдэнэ гэдэг байж болшгүй юм. Ямар нийгэмд хүний өмчийг хамгаалдаг юм бэ. Өмчийг хураадаг, халддаг нь ямар нийгэм билээ гэдгийг ч бодох хэрэгтэй. Бидний эрх ашгийг хэн хамгаалах юм бэ. Ингээд байвал төрд хэн итгэх вэ. Би цаашид юунд итгэж Монголд хөрөнгө оруулах юм бэ гэдэгт л маш их эмзэглэж байна.

-Харамсалтай нь цаашид 1800 лиценз хураах тухай ярьж байгаа?

-Үнэхээр итгэл алга. Өнөөдөр 254 лиценз хураалаа. Цаашид бүгдийг нь хураах тухай хууль нэг нь санаачилж оруулж ирээд батлахыг байг гэх газаргүй. Ингэхийг нь мэдсэн бол би уул уурхайн салбарт хөрөнгө хийхгүй л байсан. Дараа нь орон байрыг минь ч хурааж магадгүй. Манайх бас газар тариалангийн бизнес эрхэлдэг. Газрыг хурааж авбал яах вэ. Амьдарч байгаа орон сууцыг минь төр хураавал яах вэ. Монголд бизнесийн хамгаалалт байдаггүй юм байна. Үүнд л маш их харамсч байна.

-Лиценз хурааснаар та бүхний бизнест бус улс орны эрх ашигт сөргөөр нөлөөлөх ямар аюул нүүрлэх вэ?

-Хамгийн аюултай нь энэ лицензүүдийн цаана тодорхой нөөц байгаа. Энэ нөөц Монгол Улсын хөрөнгө. Үүнийг эзэнгүй болгосноор хэн дуртай нь ухаж төнхөнө. Байгаль орныг сүйтгэх нь хэд дахин нэмэгдэнэ. Уул уурхайн компаниуд дотроо хэд хэд хуваагдаад “нинжагийн арми” олон дахин өснө. Ажилгүй болсон мэргэжлийн хүмүүс хүрз, жоотуугаа бариад нинжа нартай адилхан л ухахаас өөр аргагүй. Бид ч гэсэн энэ нөөцийг хэнд ч хэрэггүй хэвтэж байхын оронд ажилчдадаа “Та нар ухаад ав” л гэж хэлнэ. Ер нь сөрөг үр дагаврыг нь үгээр хэлэхийн аргагүй юм.

-Та алтны салбарт хэд дэх жилдээ бизнес эрхэлж байна вэ. Нийт хэдэн лиценз эзэмшдэг вэ?

-Надад байгаа 20-оод лицензээ хураалгаснаар нэг ч лицензгүй үлдэж байна. Би сургууль төгсөөд 1985 оноос хойш өнөөдрийг хүртэл уул уурхайн чиглэлээр ажилласан.

-Жилд хэдэн төгрөг татварт төлдөг вэ?

-Хамгийн багадаа дөрөв орчим тэрбум төгрөгийг татварт төлж байна. Өмнө нь үүнээс илүүг төлдөг байлаа. Татвараас гадна олон үр бүтээлтэй ажил хийсэн. Наад зах нь газар тариалангийн бизнес эрхэлж дотоодын хэ­рэгцээт улаанбуудайны 10 хувийг үйлдвэрлэдэг. Үүгээрээ дам­жуулан монголчуудаа эрүүл хүнсээр хангаж байна. Энэ бол том амжилт.

-Хайгуулын ажил хам­гийн эрсдэлтэй байдаг. Та­найх өнгөрсөн хугацаанд хай­гуулын ажлын зардалд хэдийг төлсөн бол?

-Манай компани өнгөрсөн хугацаанд хайгуулын ажилд нийт 40-50 тэрбум төгрөг зарцуулсан.

-Та дээр банкны салбарт ч эрсдэл үүсч болох тухай дурьдсан. Алтны компаниуд болон банкны харилцаанд ямар эрсдэл учирч болохоор байна вэ?

-Монголд зээлгүйгээр биз­нес хийнэ гэж байхгүй шүү дээ. Үйл ажиллагаа хэвийн явж байхад банкинд хэдэн лицензээ барьцаалж зээл ав­даг. Бүх компани л намар нь алтаа зарж төлөөд хавар нь дахин зээлээд л явдаг. Одоо нэгдээд байгаа 90 гаруй компанийнхантай ярилцахад бүгд зээлтэй байгаа юм. Урьд нь 150 тэрбум төгрөгийн зээлийн асуудлаас болж банк дампуурч байсан бол одоо алтны компаниудын зээлийг нэмбэл бүх банк дампуурч мэдэхээр байна. Банк хуулийн дагуу бидний ли­цензийг барь­цаанд авсан. Гэ­тэл бид дампуурчихвал банкны зээлээ юугаараа төлөх юм бэ. Байгаа хөрөнгийг нь хураагаад авчихаж байгаа юм чинь.

-Таныг “Анод”, “Зоос”-ын томоохон зээлдэгч хэ­мээн хэв­лэлд би­чиж байсан. Танай компани аль банктай түншилж ха­рилцдаг вэ?

-Ганцхан Худалдаа хөгжлийн банктай л харилцдаг. Манай бүх ли­ценз, хөрөнгө тус банкны зээлийн барь­цаанд бай­гаа. Өөр банкинд зээл байх­гүй.

-Энэ мөчид та бизнесийнхээ цаашдын ирээдүйг хэрхэн харж байна вэ?

-Миний бизнес шууд зог­соно. Юуны өмнө цаашид бизнес хийх урам зориг, эрмэлзлийг минь нухчин дарлаа. “Юугаа бо­дож нойр хоолоо хасан улс орны төлөө гэж явж байсан тэнэг вэ” гэж өөрийгөө буруутгаж байна. Ингээд хураагаад авчихыг нь мэдсэн бол адгийн наад зах нь хадгаламжид хийнэ биз дээ. Хүмүүс “Гацууртын Чинбат баян” гэж боддог. Одоо би банкны өрөнд хамаг юмаа хураалгаад гудамжны хүмүүсийн эгнээнд нэгдэж мэдэхээр болчихоод байна. Хөрөнгө хураах асуудалд би маш эмзэг ханддаг. Үүнийг түүх болж үлдсэн байх гэж боддог байлаа. Эргээд харахад би ямар нийгэмд амьдраад байна вэ, надад дахиад юу тохиолдох бол гэхээс айдас төрж байна.

-Та олон жил бизнес эрхэллээ. Улстөрчидтэй хэр холбоотой байдаг вэ?

-Ямар ч холбоогүй.

-Холбоогүй байгаагаас чинь болж саад бэрхшээл гардаг уу. Нэг жишээ нь энэ ч юм билүү?

-Улс төрийн гох дэгээ бизнесийг урагшлуулахгүй байна.

-Тэгвэл улс төрд ор­чих­вол яасан юм бэ?

-Бизнесээ ч хаяя. Улс төрд ч орохгүй гэж бодож байна.

-Хэрэв та улс төрд байсан бол ийм хууль батлагдахгүй ч байх байсан юм билүү?

-Хэрэв тийм байсан бол яагаад баталж болохгүй вэ гэдэг учрыг чадлынхаа хэ­рээр тайлбарлаж ойлгуулах л байсан. Гэхдээ ганц, хоёр хүний үгийг авдаггүй нь бэлхнээ харагдаж байна шүү дээ.

-Ярилцсанд баярлалаа. Таны ажилд амжилт хүсье!

У.ОРГИЛМАА
Source www.news.mn, Niigmiin toli sonin

Л.Чинбат: Улс төрд худлаа хэлж болдог байх, бизнест бол үгүй

Л.Чинбат: Улс төрд худлаа хэлж болдог байх, бизнест бол үгүй

254 лиценз эзэмшиж байгаа га талбайгаас нинжа нарын сүйтгэсэн га талбай хэдэн зуу дахин их. “Ойн сав газар болон гол мөрний ундрага дээр хайгуул болон ашигт малтмал олборлохыг таслан зогсоох” тухай хууль өнгөрсөн жилээс хэрэгжиж эхэлсэн. Энэ хуулийн хүрээнд 254 лицензийг төр саяхан хураах шийдвэр гаргасан. Харин үүнийг эсэргүүцсэн лицензээ төрд хураалгасан компаниудын эзэд нэгдэж хөдөлгөөн холбоо байгуулаад байгаа юм. Тэдний нэг “Гацуурт”ХХК- ийн захирал Л.Чинбаттай ярилцлаа.

-Хууль нэгэнт гараад мөрдөгдөж эхэлсэн юм чинь лицензээ хураалгахад эзэмшигчид нь хэр бэлтгэлтэй байсан бол?

-Энэ хууль гарсан. Гэхдээ лицензээ хураалгачихна гэсэн бодол компани эзэмшигчдэд байгаагүй. Тийм учраас үүнд бид ямар ч бэлтгэлгүй байсан. Одоо энэ хуулийн зарим заалт буруу байжээ гэдгийг олон нийт ойлгож эхлэж байх шиг байна.

-Лиценз цуцлагдчихвал ямар үр дагавар гарах вэ?

-Хамгийн түрүүнд банк санхүүд сөргөөр нөлөөлнө. Хураагдсан лицензүүд банкны барьцаанд байгаа. Сая ам.доллараас эхлээд 10,20 сая ам.долларын барьцаанд бий. Тэгхээр банкныхан лиценз хураагдах нь гэдэг сургаар нөхөн олговорынх нь мөнгийг яаж олж авах вэ гэж бодно шүү дээ. Гэвч хамгийн муу үр дагавар нь банкны барьцаа тухайн компанийн өр зээл биш, уул уурхайгаар амьдарч ирсэн үндэсний хэдэн компаниуд зуу зуугаараа жагсаалаас гарч эхэлнэ. Тэдний ар талд 40 000 гаруй хүмүүсийн амьдрал бий. Банк гэхээсээ илүү хамгийн эхний цохилт нь энэ. Уул уурхайн компаниудын ажил хавар эхэлдэг учир намар нь орж ирээд гадна дотны компаниудтай гэрээ хэлцэл хийгээд тоног төхөөрөмж сэлбэгээ захиалж урьдчилгааг нь төлчихдөг. Гэтэл өнөө компаниуд маань танай оронд юу болоод байна аа, захиалгыг чинь хойшлууллаа гэдэг асуудал яригдаж байгаа юм. Компаниудад учирч байгаа хоёр дахь хохирол тэр талаасаа гарч ирдэг. Нэгдүгээрт бид банкны үлдэгдэл мөнгөө төлж чадахгүй, урьдчилгаа өгсөн мөнгөөрөө шатна, уул уурхайн мөнгө багагүй хэмжээг эзлэж байдаг. Банканд байгаа зээлийн хэмжээний мөнгө ирэх жилийн сэлбэг тоног төхөөрөмжинд явж байдаг. Энэ нь гадаад дотоод талаасаа яригдаж эхлэх ньтодорхой. Лиценз цуцалчихаар тэр компаниудад хүнд тусч байгаа юм. Энэ компаниуд чинь том жижиг гэлтгүй хамгийн доод тал нь 50-100 хүн тэжээгээд явж байна. Тогтвортой 5-10 жил ажиллаад хүмүүсийн амьдралыг аваад явна гэдэг бол богино хугацаанд амархан бүтдэг зүйл биш.

-Лицензүүдээ төрд хураалгахын эсрэг зарим компанийн эзэд хөдөлгөнө холбоо байгуулаад эхэлсэн гэсэн. Та нар нэгдсэнээрээ ямар асуудал гаргаж ирж, ямар үр дүнд хүрэх юм бэ?

-Бүх компаниудын асуудал лицензийн асуудал хөндөгдсөнтэй холбогдоод нэгдэж байгаа юм. 254 лицензийг эзэмшиж байгаа 130 гаруй компаниудын эзэд нэгдээд уулзаж ярилцаад дотороосоо удирдах зөвлөлөө сонгоод энэ хуулийг зөв хэрэглэх, иргэдэд зөв ойлгуулах талаас нь ажиллаж байна. Бид он гаргаад цагаан сар өнгөртөл энэ асуудалд анхаарлаа чиглүүлж ажиллья гэж шийдсэн. Тэгэхгүй бол шинэ жилээр оны эцсийн ажлаа дүгнэх гээд энэ асуудалд анхаарлаа хандуулах сөхөөтэй хүн алга. Тийм болохоор тэр болтол иргэдэд зөв ойлголт өгөх асуудал дээр ажиллаж байна. Бидний гол дэвшүүлж буй санал одоо ашиглаж байгаа лицензүүдээ нэгэнт тухайн үедээ хуулийн хүрээнд эрхийг нь өгчихсөн юм чинь ашиглуулаад дуусчихаач ээ. Харин шинээр олгох ашиглах лицензүүдээ энэ хуулийн хүрээнд өгөөд хяналтыг нь тавья. Бид дэмжье, хуулиа мөрдье гэсэн бодолтой байгаа. Энэ хуулийн байгалиа хамгаалья гэсэн үзэл санааг бид дэмжиж байгаа. Лиценз эзэмшиг бид бас нэг зүйл дээр санал нэгдсэн. Тэр нь өөрсдөдөө шүүмжлэлтэй хандаж хариуцлагатай уул уурхай гэж байгаа бол өөрсдөөсөө эхэлье. Социализмын үед орхигдсон ашигт малтмалын нөхөн сэргээлтийг өөрсдөө дотороосоо хийе. Нөхөн сэргээлтээ хариуцдаг, өөрсөдтэйгээ хариуцлага тооцдог, уул уурхай дотороо ийм замруу шилжье гэсэн санал гаргаж байна. Нөхөн сэргээлтийн асуудлыг зөвхөн иргэний хөдөлгөөнүүд мөн төр бус энэ салбарынхан холбоо байгуулаад үүнийгээ хянаад явья гэсэн асуудлыг одоо нэмэлт өөрчлөлт оруулах гэж байгаа ашигт малтмалын тухай хуульд ч оруулья гэж бодож байна.

-Гадаадын хөрөнгө оруулагч нартай тогтвортой байдлын гэрээ байгуулдаг мөртлөө дотоодын компаниудтайгаа ийм гэрээг яагаад хийдэггүй юм бэ. Энэ талаар та нарт бодогддог юм байдаг уу?

-Ер нь анх хууль санаачилж байх үедээ гадаадын хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй л гэсэн өнцөгөөс асуудалд хандсан байх. Тэр үед дотоодын үндэсний компаниудаа дандаа л жижиг хэвээрээ байна гэж тооцоолсон нь алдаа байсан. Хөрөнгө оруулалт хийх асуудлыг дотоод гадаад гэж ялгалгүй адилхан нөхцөл боломжоор хангах дараагийн үе шатруу орж болох байсан. Тийм учраас энэ хуулийн муу тал нь энэ

-Хуулийн дагуу компаниудын эзэмшлийн лицензийг хураадаг юм байж. Харин нинжа нарын асуудлыг яах вэ?

-Лицензүүдийг хураах шийдвэр гарсанаас хойш нинжа нар зарим компанийн эзэмшлийн газрыг ухаад эхэлсэн байгаа. Энэ тухай олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлээр гарч л байгаа. Улсын хэмжээнд бүртгэлтэй 130 гаруй компанитай ямар ч хэлбэрээр төр хуулийн хүрээнд хариуцлага тооцож болно. Яагаад гэвэл бүртгэлтэй, лицензтэй, банкны барьцаан лиценз нь байж байдаг. Харин нинжа нартай ямар ч хариуцлага тооцох боломжгүй. Нинжа нарын арми чинь алт олборлож байгаа хууль ёсны компаниудаас хэдэн арав дахин их. Дахиад ажилгүй болж байгаа хорин мянган хүнийг нэмбэл энэ арми бүр их өснө. Нинжа нар эвдэж сүйтгээд явхад тэднийг хянах ямар ч арга байхгүй. Өнөөдөр тэнд, маргааш тэнд гээд нүүгээд л ухаад л явж байдаг. Тэд зөвхөн газар шороог сэндийлээд зогсохгүй ой мод бүх зүйлийг сүйтгээд л явдаг. Ийм учраас хууль санаачилсан хүмүүсээс байгалиа хамгаалах л гэж байгаа бол нинжа нараас байгалиа яаж хамгаалах гэж байгаагаа хуульдаа зааж өгөөчээ гэж хэлмээр байна. Энэ хууль дахиад л өрөөсгөл болоод байгаа нь ийнхүү харагдаж байна. 254 лицензийн эзэмшиж байгаа га талбайгаас нинжа нарын сүйтгэсэн га талбай хэдэн зуу дахин их. Иймд манай хөдөлгөөнийхөн судалгааний ажил хүртэл явуулж эхэлсэн. Бид хэдэн га газар ашигласан юм бэ? Хэд дээр нь нөхөн сэргээлт хйисэн юм бэ гэдгийг гаргахаар, нөгөө талдаа нинжа нарын сүйтгэсэн га тайлбайн хэмжээг бас гаргаж байгаа. Тэгээд харьцуулалт хийнэ. Бидний зорилго гол нь хуулинд сайн муу аль аль талаас нь харж нэмэлт өөрчлөлт оруулаач ээ, хууль чинь дутуу, хуумгай болоод байна гэдгийг хууль санаачлагчдад хэлэх юм. Тийм ч учраас судалгааний баг гаргаад байна.

-Хөдөлгөөн ямар нэртэй юм бэ?

-Уул уурхайгаа аварья гэсэн нэртэй хөдөлгөөн. Олборлогчдын нэгдсэн холбоо гэж бас бий. Хамгийн гол нь зөв дүгнэлтэн дээр хууль санаачлагчид ажлаасаа гэсэн санааны үндсэн дээр л ийм ажлыг хийж байна. Түүхий хууль боловсруулчихаад баталчихаар амьдралтай нийцэхгүй, хуулийн цоорхой үүсгээд байгаа юм. Тийм учраас мэргэжлийн хүмүүсийн үгийг сонсож судалгаан дээр нь үндэслэж хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах ёстой. Үүнийг бид гаргаж тавья гэж бодож байна.

-Алтны компаниуд цөөрснөөр татвар төлөлт, цаашлаад улсын төсөвт хэрхэн нөлөөлнө гэж бодож байна?

-Лицензээ хураалгавал татвар төлөлтөнд хэрхэн нөлөөлөх талаар хүмүүс хардаг. Би бол энэ компаниудад ажиллаж ар гэрээ авч явж байгаа 40 000 мянган хүн ажилгүй болох асуудал нь татвар төлөхөөс хавьгүй том асуудал гэж боддог. Манай засаг төр ажилгүйдлийг бууруулаад ард түмний аж амьдарлыг дээшлүүлье гэсэн бодлого барьдаг. Ажилгүй хүмүүсийн тоо нэмэгдвэл татвар хэдэн төгрөг ч орж ирээд нэмэргүй. Улсад өгч байгаа татвар чинь төсвийнхөнийг санхүүжүүлхэд дийлэнх нь явж байна. Мэдээж энэ олон компанийн татвар төлөлтийг судлаад нэмбэл их тоо гарна. Хураагдах лицензүүд жилийн хураамжинд тэрбум 500- хоёр тэрбумыг төлдөг. Зөвхөн 254 лицензний хувьд шүү дээ. Дээрээс нь энэ компаниуд бүтээгдэхүүн борлуулалтаар нь авч үзэх юм бол нэлээд том дүн гарна. Банкуудын хамгийн том харилцагч зээлдэгч үнэнч үйлчлүүлэгчид нь уул уурхайнхан байдаг. Их хэмжээний том зээл аваад төлдөг. Банкны зээлийн гуравны нэгийг уул уурхайнхан эзэлдэг. Нэг талаасаа банкныхан хэрэглэгч үйлчлүүлэгчидээ хамгаалж дугарах ёстой. Дугарах ч байх гэж найдаж байна. Нефтийн оруулалтын гуч гаруй хувийг уул уурхайн компаниуд худалдаж авдаг. Эндээс том дүн гарах байх.

-Лиценз хураах шийдвэр гаргасан асуудлаар салбарын сайддаа хандсан уу?

-Салбарын сайдад хандаж үзээгүй л байна. Яамныхан болохоор бид хуулиа биелүүлж байна гэж хэлдэг. Тэдний хувьд ингэж хэлэх нь зүйн хэрэг. Гэхдээ яамныханд сэтгэл дундуур зүйл их байгаа. Энэ салбарыг мэдэж байгаа хүмүүсийн хувьд биднээс илүү асуудал дэвшүүлж төр засгийнхан хандах ёстой байсан.

-Ерөнхий сайд энэ жилийг бизнесийг дэмжих жил болгон зарлачихаад уул уурхайн үндэсний хэдэн компанийнхаа амийг барих үйлдэл хийгээд байгаа нь ямар учиртай гэж та бодож байна?

-Улс төрийнхнийг би сайн мэдэхгүй. Би тэднээс хол байдаг. Гэхдээ улс төрийнхөний үг ямар үед үнэн байж,ямар үед худлаа болдгийг мэдэх юм алга.Зарчмын үүднээсээ хүн хэлсэн бол хэлсэндээ байх ёстой..Төр,шударга хэлсэндээ байх хэрэгтэй.Ерөнхий сайд яамны сайдаасаа эхлээд бүгдээрээ л хэлсэн дээ л хүрэх ёстой.Тухайн үед зөвшөөрлийг нь олгочихооод нэг хууль гаргаад тэрийгээ урдаа бариад лицензүүдийг нь хураана гэж байж боломгүй. Үүнийг би ойлгохгүй байгаа юм. Улс төрчид дуртай үедээ дуртай үгээ хэлж болдог юм шиг байгаа юм. Бизнест бол тийм зүйл байж болохгүй. Улс төрийнхөн гадаад явахдаа нэг зүйл яриад дотоодод байхдаа өөр зүйл хэлж болдог юм шиг байна. Бизнесийнхэн худлаа хэлэх юм бол хөрөнгө мөнгө нь өндөр гардаг.

-Та нар хөдөлгөөн өрнүүлэн ажиллаж байна. Одоо лицензүүдийг чинь хураагаад авчихвал яах вэ?

-Мэдээж төртэй тэрсэлдээд амжилтанд хүрэхгүй гэдэг нь ойлгомжтой. Ядахдаа л манай улс төрчдийн батлаж байгаа хууль нь ийм олон цоорхойтой, үндэсэлэлгүй хууль батлагдаад хэрэгжиж эхлэх гээд байгааг ойлгуулах, цаашдаа уул уурхайгаа түшиглэсэн орон болно гэсэн зорилго тавьж л байгаа юм бол бодооч ээ, хүний эрхэнд халдах аа болиочээ л гэж хэлэхийг хүсэж байна. Хамгийн гол нь хууль батлахдаа үндэслэлтэй хийгээчээ л гэж хэлж байгаа юм. Санхүүжилттэй байсан бол бид тэмцэх л байсан. Санхүүгийн гол эх үүсвэрээ хураалгачихвал бидэнд мөнгө байхгүй болно. Одоо бол энэ компаниуд хүнд цохилтонд орчихсон байгаа. Та нар бодоод үз. Дөнгөж банкнаас хоёр тэрбум төгрөгийн зээл авчихаад бэлтгэл ажлаа хийгээд ирэх жил ажилдаа орох гэж байтал лицензийг нь хураах шийдвэр гарчихаж байна. Зарим нь хөрсөө хуулаад дараа жил элсээ угаана гээд байж байтал ийм зүйл болж байна. Мөнгөнөөс илүүтэйгээр тэр хүмүүст сэтгэлзүйн дарамт хүнд тусаж байна. Зарим нь шоконд ороод эмнэлэгт хүртэл хэвтсэн дуулдаж байна. Ийм хүмүүс зөндөө бий. Уул уурхайн компаниудыг энэ удаад хүнд цохилтонд оруулчихлаа. Залгуулаад ямар салбар төрийн дарангуйлалд орох вэ. Нөгөө ардчилалын эрх чөлөө хаана байна вэ. За байраа ав гээд хувьчилж өгчихөөд төр нь эргүүлээд хураагаад авчихвал яах вэ. Энэ явдал ингэж байгаагаас өөрцгүй. Улс орон хөгжиж буй боловч төр нь дээрэм хийдэг хөрс нь хэвээрэй байна. Үүнд бид эмзэглэж байна.

-Саяхан банкуудыг дээрэмдсэн шиг одоо лиценз?

-Тийм хөрс энэ нийгэмд байгаад байгаа нь харамсалтай. “Бид тийм байсан юм билээ” гэж ярих ёстой байтал өдөр бүр ийм зүйл нь давтагдаад нийгмийн амьдралд үйлчлээд байгаа нь харамсалтай байна.

Г.Ялгуун,
source: www.news.mn