А.Алимаа: Монгол туургатны 3000 гаруй уртын дуунаас дуулагддаг нь ердөө нэг хувь нь

• СОНИН ЗАXИАЛГА
• СЭТГЭГДЭЛ
• ИЛГЭЭX
• ХЭВЛЭХ
• ТҮГЭЭХ
• • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан А.Алимааг гадагшаа явах гээд бэлтгэлээ базааж байхад нь уулзаж ярилцлаа. Тэрбээр Монгол, БНХАУ-ын хамтран байгуулсан уртын дууны соёлын өвийг судлах, хамгаалах хоёр улсын дундын хорооны гишүүн юм. Монгол туургатны уртын дууны судалгааны ажлаар эх орноо, цаашлаад Өвөрмонголын ихэнх аймгийг бараг “нүхэлчихсэн” энэ бүсгүй нийт монгол угсаатны гайхамшигт энэхүү соёлыг шинжлэх ухаанд нэг алхам ч болов урагшлуулахаар мэрийж буй. Түүнийг Шинжааны Баруун хойд үндэстний их сургуулиас нэг сарын хугацаатай лекц уншуулахаар урьжээ. “Миний очих газар Гүмбүмтэй ойрхон гэсэн. Тэнд байх хугацаандаа ээжийгээ аваачиж мөргүүлнэ” гэснээр бидний яриа эхэлсэн юм.

-Гадаад, дотоодод зохиогддог олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлуудад л их оролцдог болохоос яг гаднын оюутнуудад лекц унших гэж байгаа минь анхных. Гэхдээ өвөрмонголчуудтай урьд нь бишгүй уулзаж байсан. Тэгээд анзаарч байхад Өвөрмонголын оюутнууд их нухацтай юм шиг санагддаг. Аливаа зүйлийг олон талаас нь өргөн хүрээтэйгээр ойлгож, бүрэн дүүрэн сурч мэдэхийг эрмэлздэг. Хаана, ямар шинэ ном, өгүүлэл гарна, тэр бүрийд “Та үүнийг юу гэж бодож байна” гээд л асуух жишээтэй. Тийм хүүхдүүдэд хичээл заах хүн нэлээд өргөн мэдлэгтэй байх ёстой. Миний хувьд уртын дууг судлаад арав гаруй жил болж байгаа учраас гологдохгүй гэж бодож байна.

-Уртын дууны асуудлаар Монгол, Хятад хоёр улсын хамтарсан хорооны гол ажил юу вэ. Урагшаа явах тань үүнтэй холбоотой юу?

-Би энэ удаа Хэл зохиолын хүрээлэнгийнхээ шугамаар явж байгаа. Манай хорооны гол ажил бол Монгол болоод Өвөрмонголд уртын дууны өнөөгийн байдал ямар байгааг хамтарсан экспедиц гарган тандан судлах явдал байсан. 2008 онд Хятадаас эрдэмтэд ирээд бид Монголын нутгаар хоёр хуваагдаж ажилласан. Хангайн халхчууд буюу төв халхын багийг би ахалж, Говийн халхчуудын судалгааны багийг хөгжим судлаач, доктор Ж.Энэбиш гуай удирдсан. Энэ бол биет бус соёлын өвийн талаар Монгол, Хятад хоёр улсын хамтарсан анхны судалгаа байсан. Ингэхдээ хоёр баг нийт 400 гаруй ардын авьяастан уртын дуучинтай уулзаж, дуу хоолойг нь бичиж авсан. Монголын уртын дууны соёлын өвийг ингэж өргөн хүрээтэй судлах, хадгалж хамгаалахад Хятадын талаас хээрийн судалгаа шинжилгээнд шаардлагатай тоног төхөөрөмж, унаа машинаас эхлээд нэлээд хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийсэн.

Харин энэ судалгааны үеэр “Яагаад манай уртын дууг хятад хүмүүс ирээд судлаад байна, энэ ер нь юу болох нь вэ” гэхчилэн багагүй яриа гарсан. Би иймэрхүү зүйл дээр арай өөр бодолтой байдаг. Уртын дуу нүүдлийн соёл иргэншилтэй хүмүүст бүгдэд нь нийтлэг байд лаар илэрч байгаа. Тэр дундаа Өвөрмонгол, Монгол хоёр түүхийн явцад холдож тус гаарлагдчихсан болохоос нэг л угсаатай. Тэнд уртын дуу, морин хуур, хөөмий байна, дуулдаг хүмүүс нь байна, соёл уламжлал нь байна. Тэгэхээр үүнийг миний, манай гэж өм чирхөх нь өрөөсгөл ойлголт. Аливаа соёлын өвийг хав дараад, хадгалаад байвал хамгаалалт болдог юм биш. Харин ч түүнийгээ ил гарган хүмүүсийн анхаарлыг тэр зүгт хандуулж, хамтран судалж, гаднынхны хөрөнгө оруулалтыг татах нь зүйтэй. 2009 онд бид Өвөрмонголын нутгаар мөн хоёр хэсэгт хуваагдан явсан. Эцэст нь судалгааны ажлаа дүгнэн, “Уртын дууны урт замаар” гэдэг ном хэвлүүлэхээр болсон. Энэ бол жинхэнэ ардын авьяастнуудын дуу хоолой, нутаг нутгийн онцлогийг харуулсан үнэт өв болно.

-Таныг тун удахгүй докторын зэрэг хамгаалах гэж байгаа гэсэн. Ямар сэдэв “барьж авав”?

-Хүрээлэнд орсон цагаасаа хойш уртын дуутай “нөхөрлөсөн” болохоор энэ чиглэлээрээ зэрэг хамгаалж байгаа. Арав гаруй жилийн судалгааны ажлынхаа нэг хэсгийг би монгол уртын дууг бүртгэхэд зориулсан. Хүрээлэнгээс томилолтын мөнгө тэр бүр гаргаж чадах биш, ихэвчлэн хувиараа хөдөөгүүр явж хүмүүстэйгээ уулзаж судалгаагаа хийнэ. Хотгойдуудтай л яг энэ уртын дууны судалгааны ажлаар очиж уулзаж чадаагүй. Бусдыг нь бол гүйцээсэн шүү. Өвөрмонголд уртын дууны холбогдолтой маш олон ном хэвлэгддэг, CD, DVD ихээр гардаг. Бас энэ нутгаар хамтарсан судалгааны багтай нэлээд явсан болохоор их нэмэр болсон.

Хоёрдугаарт уртын дуу монгол туургатнуудад хэрхэн ямар байдлаар тархсан байна, түүнийг аман зохиолын хүрээнээс гаргаж илүү өргөн утгаар нь судлах зорилго тавьсан. Түүнчлэн дуучдын насжилт ямархуу байна, улирч ирсэн хөгжлийн түүх зэргийг нь судлахын тулд би хэл бичгийн ухаанаар уртын дууны сэдвээр зэрэг хамгаалах гэж байснаа болиод соёл судлалын өнцгийг барин, аман зохиолын шинжлэх ухааны тодорхой аргуудыг нь авч хослуулаад зохиол бичсэн.

-Бүртгэл гэснээс Монголд хэчнээн уртын дуу байдаг юм бэ?

-Миний тооцоолсноор нийт монгол туургатны хэмжээнд 3000 гаруй уртын дуу байдаг юм байна. Тэр дундаа гол төв нь болох Монгол 2000 орчим уртын дуутай. Харамсалтай нь өнөөдөр 300 уртын дуу мэддэг хүн манайд алга. Уг нь дээр үед бол ийм хүн олон байсан гэдэг. Манай хэл зохиолын хүрээлэнгийнхэн экспедицээр орон нутгаар явахад нэг суманд дор хаяж 10 уртын дуучин байсан бол одоо сайндаа л хоёр, гурван хүн байдаг болсон. Монголын радиогийн сан хөмрөгт 80 орчим уртын дуу л байдаг юм билээ. Түүнээс өдгөө дуулагдаж байгаа нь 30 гаруй л байна. Тэр их өв сангийн нэгхэн хувь гэхээр хайран байгаа биз дээ.

-ШУА, тэр дундаа танай Хэл зохиолын хүрээлэнгээр ойрд сонин сайхан юу байна даа?

-Энэ онд шинжлэх ухааны салбарын хөрөнгө оруулалтыг багасгасан. Шинжлэх ухааныхны онцлог бол нэг сэдвийг сонгож аваад гурван жил судлаад, хүлээлгэн өгдөг. Манай хүрээлэнгийн хувьд ихэнх нь сэдэвт ажлаа өнгөрсөн жил хүлээлгэж өгөөд, энэ онд шинэ сэдэв авах ёстой байсан. Тайлан гаргачих хэмжээний бүхэл бүтэн улирал өнгөрчихөөд байхад шинэ сэдэв батлагдаагүй тул зүгээр л цалингаа аваад явж байна. Шинээр судлагдах ёстой шинжлэх ухааны бүх сэдэв өнөөдөр ийм байдалтай хүлээгдэж байгаа. Хэрхэн арвилан хэмнэлт хийх вэ, сэдвийн давхардлыг яаж арилгах вэ гээд л дээгүүр ярилцаж байгаа юм билээ. Уг нь ийм зүйлийг оны өмнө шийдэх ёстой шүү дээ.

Энэ бол манайхны юмыг урьдчилан төлөвлөдөггүй, ямар ч бодлогогүй явж байгаагийн илрэл. Яам, төр засаг шинжлэх ухааны салбар, тэнд сууж байгаа хүмүүс юу хийж байна гэдгийг огт мэддэггүй. Одоо л гэнэт ухаан орсон юм шиг биднийг анзаарсан байхгүй юу. Бидний муу хэлээд байдаг социализмын үед харин ч шинжлэх ухаанд хөрөнгө мөнгө ихээхэн зарцуулдаг байсан. 1992 онд хамгийн сүүлийн судалгааны баг орон нутгаар явсан. Тэгвэл энэ 10 жилийн хугацаанд аман соёлын хөгжил юу болж байгаа, монгол хэлний хувьсал хөгжлийн байдал, нутгийн аялгуу гээд олон зүйлийг бид мэдэх боломжгүй болчихоод байна.

-Хөдөөгүүр явж байхдаа янз бүрийн сонирхолтой түүх намтартай хүмүүстэй их уулзана биз?

-Орон нутагт судалгаагаар ява хад үнэхээр сайхан. Хэдийгээр амьдрал нь тийм сайхан биш ч тэр хүмүүс дуугаа дуулахаараа бүхнийг мартан нүдэнд нь оч гэрэлтдэг. Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын дух Лхагваа гэж нэлээд өндөр настантай уулзсан. Хөөрхий өвөө дуулах гэж байдгаараа хичээгээд, гар нь хөдлөөд байгаа боловч хоолой нь гараагүй. Уг нь бол Лхагваа гуай Заяын гэгээний хүрээнд дуулагддаг байсан айзам, шаш - төр дууг мэддэг их ховор хүн байсан юм. Тэр хүнд хамгийн сүүлчийн Заяын гэгээний ёслолын хувцас болох малгай, дээл байсныг нь амьдралын эрхээр хотод 60-хан мянган төгрөгөөр зарчихсан байсан.

Бас Ховд аймгийн Цэцэг сумын Чойсүрэн гуай гэхэд л уртын дууг хойч үедээ хадгалж үлдээхийн төлөө насаараа зүтгэж байгаа хүн. Найр хуримд дуулахаас эхлээд хүүхэд залуучуудыг цуглуулж, үнэ төлбөргүй хичээл заадаг. Түүнд ганц ч одон медаль байхгүй. “Хүмүүс ардын авьяастан ч гэнэ үү, соёлын тэргүүний ажилтан цол авдаг л юм шиг байна лээ. Би ганцыг нь ч болов авч үзэх юмсан гэж хааяа боддог” гэж билээ. Өнөөдөр зүгээр гэртээ сууж байгаа хүн хүртэл гавьяат аваад найр хуримаа хийгээд байхад яагаад ийм хүмүүсийг дэмждэггүй юм бэ. Дундговийн Дадьсүрэн гэж алдартай дуучин Норовбанзад гуайд анх уртын дуу зааж байсан хүн.

Одоо ч Норовбанзад сангийн байгуулсан уртын дууны сургуульд хичээл заадаг. Гэтэл түүнд “Алтан гадас” ч байхгүй. Ийм хүн олон бий дээ. Хэрэв Өвөрмонголд байсан бол энэ хүмүүст “соёлын өвийг дэлгэрүүлэгч”, “биедээ хадгалан тээгч” гэж үзээд сар бүр 2000 юанийн тэтгэмж олгодог. Саяхан энэ тэтгэмжээ нэмсэн гэсэн. Иймэрхүү хөшүүрэг манайд дутагдаад байгаа юм. Гэтэл жилээс жилд энэ сайхан мэдлэгтэй хүн цөөрөөд л байна. Ховд аймгийн Чандмань суманд Даржаа гэдэг 80 гарч байгаа өвгөнтэй өнгөрсөн намар уулзсан. Өглөө үүрээр адуундаа явсан хүн үдээс хойш 16.00 цаг өнгөрөөгөөд ирж байгаа юм.

Ирэнгүүтээ гаансаа нэг нэрээд, ганц аяга цай уучихаад, авдраа түшин хөлөө бохирч сууж байгаад л дуулсан. Тэгэхэд тэр хүний хоолой ямар сайхан цээл дуугарч байсан гээч. Хоол унд ч үгүй тийм олон цаг хээрээр явж ирчихээд 4-5 уртын дууг бүтэн бадгаар нь дуулж хуурцагт бичүүлнэ гэдэг бол монгол дуучны л чадах гайхамшигтай зүйл шүү. Уртын дуу, хөөмий хүний бие махбодьтой их холбоотой. Маш гүнзгий амьсгаа аваад түүнийгээ их нарийн хуваарилж гаргадаг. Хамгийн чадварлаг уртын дуучид гэхэд ердөө л эрхий хурууны өндөг орох төдий зайтай ангайж дуулдаг. Цуур, тууль ч мөн ялгаагүй. Монгол түмний язгуур урлаг гэдэг бол ерөөсөө л амьсгааны урлаг. Яагаад ийм хүчтэй амьсгаа бидэнд байдаг вэ гэхээр төв Азийн өндөрлөг хэсэгт оршдогтой холбоотой. Өндөрлөг газрын сийрэг агаарыг монголчууд биедээ хуримтлуулдаг учраас амьсгаагаа түгжиж дуу авиа гаргадаг урлаг үүссэн байж болох талтай.

-Ингэхэд та ажлынхаа гарааг хэрхэн эхэлж байв. Хүрээлэнд ажилд орох өндөр босготой гэлцдэг?

-Манай аав, ээж Багануурын бүтээн байгуулалтад анхнаас нь гар бие оролцсон хүмүүс. Би тэнд өссөн. Аравдугаар ангиа төгсөөд Багшийн дээдийн монгол хэл, уран зохиолын ангид элссэн. 1995 онд намайг төгсөх үед нийгэм нэлээд бужигнаантай байсан. Тухайн үед Сурганы хүрээлэн гэж байсан даа. Тэнд гурван жил ажиллахдаа олон сайхан эрдэмтэдтэй танилцаж, номын санд нь цагийг өнгөрөөдөг байлаа. Тэгээд мэргэжлийн хээ дагуу Хэл зохиолын хүрээлэнд орсон. Тэр үед манай хүрээлэнд хөрөнгө оруулалт зогссон, цалингаа тавьж чадахгүйн улмаас бараг хүн үлдээгүй байсан. Шинжлэх ухааны төлөө чин сэтгэлээсээ зүтгэхээр үлдсэн уугуул хэдэн ахмад дээрээ ирэхэд надад уртын дуу гэдэг энэ том сэдвийг оноож өгсөн. Энэ үедээ Польшийн Утга зохиол судлалын хүрээлэнд мэргэжил дээшлүүлсэн. Тэндээс их зүйл сурсан.

-Тан шиг залуу хүнийг шинжлэх ухааны салбарт төдийгөөс өдий хүртэл “уяад” байгаа гол зүйл юу вэ?

-Ерөөсөө л шинжлэх ухаан, эрдэм боловсрол, их мөрөн шиг дөлгөөн багш нар минь. Би энэ ажилдаа дуртай. Арав гаруй жилийн хүч хөдөлмөрөө зарцуулчихаад одоо сална гэвэл урвагч хүний шинж биз дээ. Багш шавийн харилцааны хамгийн эрхэм нандин чанар Шинжлэх ухааны академид л бий. Эрдэм ном байгаа газарт элдэв хор шар, атаа жөтөө байдаггүй. Дээрээс нь надад Монголын шинжлэх ухааны нэг асуудлыг ч болов урагш ахиулах, хүрээлэнгийнхээ нэр хүндийг өндөрт авч явах хүсэл байна.

-Хүрээлэнгийн цаг наргүй ажил залуу хүн, тэр дундаа эмэгтэй хүний чинь хувьд танд өөртөө цаг гаргах эрх олгодог уу?

-Эмэгтэй хүнийхээ хувьд өөртөө зориулах цаг одоохондоо надад байдаггүй. Ямар сайндаа л ганц хүүтэй байх вэ дээ (инээв). Найзууд маань тэнд очиж амраад ирлээ, эндхийн үсчин гоо сайхан чанартай, тэр саун илүү гээд л ярьцгаадаг. Бидэн шиг ажилтай хүмүүст тийм зав тэр бүр гарахгүй. Залуу хүний хувьд амьдралаа бодвол цалин сайтай өөр салбарт ажиллаж болно л доо. Өнөөдөр манай шинжлэх ухааны олон сайхан эрдэмтэн маш ядуу амьдардаг. Монголд оюуны хөдөлмөрийн үнэлэмж мууг бүгд мэднэ. Академи цалингаас бусдаар ажилчдынхаа нийгмийн халамж, хамгааллын асуудалд анхаарал тавьж чаддаггүй. Энэ бүгдээс болоод залуучууд шинжлэх ухааны салбарыг орхих явдал их гардаг. Гэхдээ ажил маань хэчнээн хүнд байлаа ч шинжлэх ухаанаас няцах эрхгүй гэж би боддог.

-Өнөөдөр амтай бүхэн шахам эмэгтэйчүүдийн тэгш эрх, жендерийн харьцаа гэж ярьсаар байгаад биднийг нэг л их дархлагдсан хүмүүс мэт сэтгэгдэл нийгэмд төрүүлчихсэн. Үнэн хэрэгтээ тийм биш санагддаг.

-Үнэндээ хөдөө орон нутгаар явдаг хүн л ард түмний амьдралыг мэднэ. Өнөөдөр манай эмэгтэйчүүд зарим талаар хэтэрхий хүнд ачаа үүрдэг нь үнэн. Иймэрхүү зүйлээс болоод ч тэр юм уу, бүсгүйчүүд маань их бухимдангуй, биеэ барьж чадахгүй болсон санагддаг. Би хөдөө явж байхдаа портер машин дээр гэрээ аччихаад, өөрөө жолоодоод явж байгаа эмэгтэйтэй тааралдсан. Нөхөр нь халамцуу байх жишээтэй. Эмэгтэй хүн өөрийнхөө мөн чанарыг ухаарах хэрэгтэй. Сайхан байх ёстой. Сайн ээж байж, уян хатан гэгээлэг энергийг ойр орчиндоо үлдээх хэрэгтэй. Энэ л хангалттай. Миний нэг дургүй зүйл байдаг юм аа. Эмэгтэй хүн эршүүд болоход үнэхээр дургүй. Өвлийн хүйтэнд зах дээр зогсоод наймаа хийх нь тэдний ажил биш гэж боддог.

Түүнд шинжлэх ухааны “А” үсэг заасан багш нь энэ салбарын жинхэнэ томчууд болох Х.Сампилдэндэв, Г.Ренчинсамбуу, Ж.Энэбиш нар аж. Алимаа хэмээх энэ бүсгүй С.Лувсанвандангийн есөн ботийг оролцуулбал 16, 17 ном бичсэн нэгэн. Тэгээд одоо л “Уртын дууны соёлын орчин, түүний тархалт, бүсчлэлийн онцлог” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалах гэж буй. Тэрбээр “Хөгжмийн мэдлэгтэй байсан бол үнэхээр сайхан аа. Тэгвэл уртын дуугаа бүх талаас нь цогц судалчихгүй юу” хэмээн арав гаруй жилийн хөдөлмөрөө чамлангуй сүүрс алдаж суув..

Л.ГАНЧИМЭГ

Эх сурвалж "Өнөөдөр" сонин

Х.БАТТУЛГА: “ЭХЛЭЭД ХУУРТАГДАЖ ЯВСАН, ДАРАА НЬ ХУУРАХ АЖИЛД НЬ ОРОЛЦСООН” ГЭДЭГ ШИГ Л…

УИХ-ын гишүүн, Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын сайд Х.Баттулгатай ойрын үеийн улс төр, эдийн засаг, гадаад харилцаа­ны асуудлаар ярилц­саныг дор толилуулъя.

-Та Ерөнхийлөгчийн ОХУ-д хийсэн айлчла­лын багт оролцсон. Ма­найхан ОХУ-тай бензин шатахууны хомсдлыг шийдэх тал дээр тодор­хой шийдэлд хүрч ча­дав уу?

-Шатахууны хомс­долд орсон нөхцөл бай­дал нэг зүйлийг тод ха­рууллаа. 1990 онд тус­гаар тогтнолоо баталгаа­жуул­сан гээд байсан маань дутуу байжээ. Эдийн засгийн тусгаар тогтнол алга байна. Эдийн засаг, бизнесийн цус, тэжээл болсон ди­зель түлш, бензин шата­хуунаараа нэг улсаас 100 хувь хараат байна гэдэг тусгаар тогтнолыг шууд хэврэгшүүлж байгаа хүчин зүйл. Шууд л ажил, амьдралд нь нөлөөлж байгаа биз дээ. Яахав гал унтраах маягаар жаал шатахуун авахаар то­хир­сон байх. Гээд энэ бол асуудлыг нэг мөр шийд­чихэж байгаа хэрэг биш.

-"Орос ах"-аас ха­маа­ралтай хэвээрээ л байна гэж үү?

-Энэ бол тэднээс гэ­хээ­сээ илүүтэй биднээс, өөрсдөөс маань хамаарч байгаа зүйл л дээ. Бид өөрсдөө шатахууны ха­маар­лаас гарах, энэ сал­барт Оросын ноёрхлоос ангижрах талаар юу ч хийгээгүй байгаатай л холбоотой. Айлчлалаар очоод их л том, том юм ярих гэдэг. Ярьж байгаа юм нь "80 мянган тонн дизель түлш өгөөч".

Орос орны хувьд бидний яриад байгаа хэмжээ бол зүгээр л дусал. Дусагнах төдий зүйлийг ажил хариуцсан хүн нь очоод шийдэж ча­дахгүй. Заавал төрийн өндөр хэмжээний айлч­ла­лын үеэр ийм зүйл ярихад хүргэнэ гэдэг бид­ний ямар арчаагүй бай­гааг, ямар жи­жигхэн бай­гааг л илтгэсэн хэрэг. Бид ямар ч стратеги төлөв­лөгөөгүй, бэлтгэлгүй, өнөө л бэлэнчлэх, амарч­лах, назгай байдлаараа өдий хүрснийхээ шанг хүртлээ.

-Шатахууны хамаарлаас га­рах гарцыг нь юу гэж бодож байна?

-Бодох, шийдэх, хийх л хэрэг­тэй. Сингапур жишээ нь, Малайз, Индонез гэдэг хоёр улсаас цэвэр усны маш их хамааралтай байсан. Гэтэл бодлого боловсруулж, эрж хайж, судалж, туршиж байгаад асуудлаа бүрэн шийдсэн. Цэвэр усны хамаарлаас гаргах шийдлийг хийсэн хүндээ бараг л баатар цол өгөх шахуу юм болсон. Ердөө л цэвэр усыг их хэмжээгээр гаргаж авах технологийг гаргасан. Нуу­цаар, тэгээд л толгойны өвч­нөөсөө цэвэрхэн ангижирч.

Ма­найх­тай адил Киргиз гэж улс бай­на. Оро­соос шатахууны бүрэн хамаа­ралтай. Оросууд шатахуун өгөхөө болиход л тэнд үнийн хөөрөгдөл бий болоод, тэр нь хувьсгалд хөтөлсөн, саяхан шүү дээ.

-Янз бүрийн боломжууд зөн­дөө байгаа биз дээ. Яагаад боломж бололцоог эрж хайх­гүй, ашиглахгүй өдий хүрсэн юм бол?

-Боломж хангалттай байгаа. Хувийн хэвшлийнхэн бол энэ асуудлаар зөндөө бодож, ярьдаг байсан. Үе, үеийн Засгийн газрууд мөрөөддөг байсан л сэдэв. Яри­хаас хэтэрдэггүй зуршлаа өөрч­лөөд, бодитой ажил хийж эхлэх болсны дохио. "Өртөг өндөр" гэдэг ганц шалтгаар өдий хүртэл гацаа­сан. Үнэ өртгөөс илүү аюулгүй байдал, найдвартай хангалт гэж чухал юм байдгийг саяын явдал сайн ойлгуулсан байх.

-Ерөнхийлөгчийн айлчлалын үр дүн ямархуу болов?

-За даа, ер нь нэг "иймэрхүү" л үр дүнтэй боллоо ш дээ. Миний бодлоор бол ОХУ, Монгол хоёр улс цоо шинэ шатанд, шинэ хэл­бэрээр ажиллах боломжтой юм болов уу гэсэн бодолтой ирсэн. Шатахууны тухай бол дээр ярь­чихлаа.

-"Иймэрхүү" гэдэг нь юу гэ­сэн утга вэ?

-"Эдийн засгийн тусгаар тогт­нол байхгүй" гэдгийг ойлгуулсан, "ярьдаг сэдэв маань жижигхэн, боддог хийдэг маань бүр жижигхэн" гэдгийг л ойлгуулсан гэхүү дээ. Хүлээж авч байгаа тал бидний ярьж, боддог тэр хэмжээнд тохи­руулж харьцана ш дээ. Айлчлалын бэлтгэл ажлыг хангаж байгаа хү­мүүс, Гадаад яамны ажиллаж байгаа царай ч бас нэг тиймэрхүү. Жишээ нь Улаанбаатар төмөр зам нийгэмлэгийн асуудал байна. Бид нарт л том санагдавч, нарийндаа тийм том асуудал биш ш дээ. "Бид 51 хувиа эзэмшмээр байна, 1949 оны гэрээ маань ерөнхийдөө хуу­чирчихлаа, зах зээлийнх нь шаард­лагад нийцүүлье" гэсэн юм л яри­лаа. Илүү гарч, холыг харсан юм ярьсангүй дээ.

-Бид яаж том сэтгэх, харил­цах ёстой вэ?

-"Өөрсдийнхөө бодит нөхцөл байдал, давуу талаа яаж зуун хувь ашиглах вэ" гэдэгтээ санаа тавьж, зөв гаргаж тавих л асуудал юм. Аль тавиад онд манай улс үнэхээр дорой, хүнд байдалтай байхдаа төмөр замтай болж, тэр нь хөгжлийг чирч ирсэн. Тэр үедээ бол том бодлого, том шийдэл байсан. Гэтэл одоо тэрнээсээ хэтрэхгүй юм яриад байлгүй, хөгжлийн шинэ түвшний бодлого, амбицаа тод илэрхийлэх хэрэгтэй. Одоо бид оросуудтай харьцахдаа 1990-ээд оны өмнөх шигээ харилцаад, тэр үеийнх ши­гээ санаад байгаа. "Брат" гээд л. . . Ах байхаа боль­чихсоныг мэд­рэхгүй, ах гэж харь­цаад л ... Гэтэл өнөөх нь үнэ өртөг, ашиг сонирхлоо яриад, цэвэр наймааны харьцаа гаргаж байгаа шүү дээ. Цаг өөр болсон. Харил­цаа ч өөрчлөгдөх ёстой.

-Шинэ бүтээн байгуулалт хөтөлбөр, Шинэ төмөр зам, Зуун мянган айлын орон сууц, Сумдын автозамын сүлжээ, Хурдны зам төс­лүүд ямар шатандаа яваа талаар ярих уу?

-2008 оны сонгуулиар хоёр нам Оюу толгой, Таван толгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруул­на гэж амласан. Уул уурхайгаа хөдөл­гөөнд оруулж 2.7 сая иргэд­дээ хувь, хишиг өгөхөөр ярьсан. Хам­тарсан засаг байгуулсан гол утга учир энд л байсан. Уг нь энэ хоёр ордын ашиглалтыг зэрэг эхлүүлэх ёстой байсан. Харам­салтай нь Оюу толгойг түрүүлээд явуулчихлаа. Тавантолгойн ор­дын ашиглалт хоцорч яригдах болсон нь шулуу­хан хэ­лэхэд Ухаа худагтай хол­боотой л доо.

Ухаа худагийг том Тавантолгойн ор­доос өрсөж эхлүү­лэх сонир­холт­нууд лобби, нөлөө ихтэй байж чад­сан. Тэгээд л том Тавантолгойн төсөл хоцор­чих­сон. Ингэхгүй бол Ухаа худагийн хувьцаа үнэд орохгүй байсан шиг байгаа юм.

Уг нь том Таван­тол­гойн уурхай эхэлж, Оюу­толгой­тойгоо цуг хөдөл­гөөнд орсон бол нэгэн зэрэг ахиухан ор­лого орж ирнэ ээ дээ. Бөөн орж ирэх мөнгөөр нь дэд бүтцээ хөгжүүлэх, орон сууц­жуулах, төмөр зам, сумдын авто­замын сүлжээ гээд тулгамдсан асууд­луудыг ший­дье, бодитой ажил болгоё гэсэн санаагаар дээрх төслүүдийг өнгөр­сөн жил УИХ-аар оруулж батал­сан юм. 1950, 1960-аад оны үед оро­суудын хийсэн бодлоготой дүйцэхүйц бодлогыг 2008 сонгуу­лиар байгуу­лагдсан УИХ баталсан ухаантай юм л даа, уг нь.

-Тэгээд бүтээн байгуулалтын том төслүүдийн явц ямар бай­на?

-Том ч гэж дээ. Бид нар л ажил хийж үзээгүй болохоороо том гэж яриад байгаа болохоос хийдэг, бүтээдэг улсуудын хувьд бол жижиг­хэн төслүүд ш дээ. Дэлхийн II дайнд ялагдсан Герман улс халагдсан цэргүүдээ орон сууц, авто зам гээд дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтад шууд оруулж байж. Дөрөв, таван жил байлдаж, дог­шир­сон хүмүүсийг зү­гээр суулгаж болохгүй ш дээ. Оросууд ч бас дайнд явсан цэргүүдээрээ сүйрсэн Сталинградыг босгуулж, Сибирийн төмөр замыг тавиулжээ. Одоо Монгол Улс ийм олон ажилгүй хүмүүсийнхээ хүчийг бүтээн бай­гуулалтанд чиглүүлчихэд л болох биш үү. Төслүүд ямартай ч тооцоо судалгаа нь хийгдээд, ТЭЗҮ-үүд нь гараад явж байна.

-Төмөр замын талаар төрөөс баримтлах бодлого гэж гар­сан. Өмнөх бодлогоос юугаа­раа ялгаатай юм бэ?

-Өмнө нь Төмөр замын талаарх төрийн бодлого гэж байгаагүй юм. 2007 онд л Төмөр замын хууль шинээр батлагдсан. Төмөр замын бодлого гэж яагаад гаргасан гэхээр стратегийн ордууд төвлөрсөн говийн бүсийн төмөр зам зөвхөн Хятад руу чиглэсэн, түүхий эд зөөх барим­жаатай байх юм бол хараат болох аюул нүүрлэсэн. Хөрш орон­той харилцааны хүндрэл гарлаа гэхэд саяын дизель түлшний хомс­дол шиг л болгохгүйн үүднээс альтер­натив хувилбар дэвшүүлсэн хэрэг. Үүнийг маань ард түмэн дэмжсэн, УИХ баталсан. Шинэ төмөр зам баригдаад, үйл ажил­лагаа нь жигдрэхээр амьдрал ахуйд нь нөлөөлөөд монголчууд илүү сайн ойлгох байх аа.

-Төмөр замын шинэ шугамын санхүүжилтийн эх үүсвэр тодорхойгүй байхад ажлаа эхэлчихсэн явах юм?

-Тодорхойгүй гэдэг ташаа мэ­дээ­лэл. Таван толгойн тендерт оролцож байгаа олон улсын то­моо­хон компаниуд шинэ төмөр замд хөрөнгө оруулахаа эхэлж амласан. Ерөнхийдөө ТЭЗҮ нь 2009 оноос урьдчилсан байдлаар гарчихсан. ТЭЗҮ-ийн дагуу эхний хоёр, гурван сардаа санхүүжилтээ гаргачих Монголын туршлагатай, чадвартай компаниудыг ажилд нь оруулаад бүтээн байгуулалтыг эхлүүлчихсэн. Цаг хугацаатай уралдах хэрэгцээ байна. Нөгөө талаар олон улсын тендер зар­лахаар бас л "гадны компаниуд хамаг ажлыг авна" гэсэн бол­гоомж­лол бас байгаа л даа.

ҮНДЭСНИЙ ЭРХ АШИГ ГЭЖ БАЙМААР САНАГДДАГ

-Таван толгойн төслийн ол­борлогчийг тодруулах ажлын хэсэгт та орсон байхаа. Ямар шалгуур үзүүлэлтийг голлож байгаа вэ?

-Таван толгойн тендер дээр гол нь Монгол Улсад илүү өгөөжтэй байх компани орох, шинэ төмөр зам, Сайншандын аж үйлдвэрийн цогцолборт илүүтэй анхаарч, хө­рөнгө оруулах сонирхол зэрэг нөхцөлүүдийг түлхүү харна.

-Монгол нефть ол­борлогч орон, гэтэл шатахууны үйлд­вэр өдий болтол баригдаагүй. Учир нь юунд байдаг юм бол?

-Бодлого байхгүй байна. Уг нь хоёр, гурван ч компани ТЭЗҮ-ээ хийчихсэн, хөрөнгө оруулалт бэлэн байхад чиглэлийнх нь яам зөв­шөөрөл өгөхгүй байгаа. Аль 1947 онд Чойбалсан Зүүн­баянд биеэ­рээ очиж, нефть бо­ловсруулах үйлдвэр бариулсан байх юм. Одоо Зүүнбаянгийн нефтийг Хятад руу түүхийгээр нь зөөсөөр л байгаа. Там­сагбу­лагийн нефтийг бас л хятадууд шууд цааш нь зөөж бай­гаа. Тэр нефтийг манайхан бага гээд голонгуй ярьж, боловсруу­лахаас татгалзаад байгаа. Хятад 1.4 тэр­бум хүнтэй байж бага гэж гололгүй зөөж байхад 2.7 сая хүнтэй Мон­голын удирдагчид "ба­га" гээд голоод суугааг ойлгоход бэрх. Үндэсний эрх ашиг гэж бай­маар санагддаг.

-Ярианыхаа сэдвийг өөр­чилье. Жүдогийн холбооны ерөнхийлөгч нь та. Жүдогийн холбоо 21 дэд ерөнхий­лөгч­тэй байдаг нь ямар учиртай юм бэ?

-Би тамирчин байсан. Социа­лизмын үед олимпийн аваргатай болчих гээд хэд хэдэн удаа дөхөөд чадаагүй. 2006 онд би Жүдо бө­хийн холбооны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод, багш нартайгаа, та­мир­чидтайгаа зөвлөлдсөн. Тэгээд 2008 онд олимпийн аварга тө­рүүлнэ гэж зорилго тавьсан. 2006 онд Түвшинбаяр бас шигшээ багт орсон. Түүнийг би Женко клубтээ авсан. 2008 оныг онцолсон нь хоёр шалтгаантай. Нэгд, Бээжингийн тэнгэрт Монголын далбааг ман­дуулж, тусгаар улсаа илүү тод тунхаглах. Нөгөө нь Монголд ийм ойрхон олимп мөд болохгүй гэж бодсоных. 1988 онд Сөүлийн олимп бидэнд хамгийн ойрхон нь болсон. Олимпийн наадам Европ, Америкт голдуу болдог. Тамирчин хүнд зовлон их. Цаг агаар, хоол унд, цагийн зөрүү гээд. Бээжин ойр, цагийн зөрүүгүй, хөгжөөн дэмжиг­чид олон очих зэрэг нь боломж болж харагдсан л даа. Тэр 21 дэд ерөнхийлөгч гэдгийн хувьд аймаг бүрт бөх сонирхож байсан, барил­даж байсан хүнээр дэд ерөнхий­лөгч тавиад "Чи энэ орон нутгаасаа сайн бөх төрүүл" гээд даалгачихаж байгаа юм. Дэд ерөнхийлөгч нар хариуцсан нутгийнхаа тамирчдын хоол, унааны зардлыг даадаг. Сайн бөх явж явж хөдөөнөөс л их төрдөг шүү дээ.

-Та Жүдогийн холбоондоо хувиасаа нэлээд зардал гар­гадаг шинжтэй юм аа?

-Тэгэхээс яахав. Өнгөрсөн олим­пийн өмнө гэхэд л нэг жилд дунджаар хоёр тэрбум орчим төг­рөг гаргаж байсан. Одоо бол жил­дээ тэрбум гаруй төгрөг гаргаж байна.

-Та бөхчүүдтэй бэлтгэл хий­нэ биз?

-Аа, жаахан бэлтгэл энэ тэр хийнэ ээ, хийнэ. Бөхчүүдээ ойроос харах, ойлгоход тустай байдаг юм.

-Ингэхэд та Улаанбаатар хо­тод төрсөн үү?

-Тийм. Яасан, би тийм хөдөө царайтай харагдаад байна уу?

-Үгүй таны аав, ээж Баян­хонгорынх гэхээр л . . .

- Аав, ээж хоёр маань хотод орж ирээд комбинатад амьдарч байхад нь би төрсөн юм билээ. Дараа нь 1966 оны их үерээр манайх Яармаг руу нүүсэн юм.

-Цонжин болдог дахь Чин­гэсийн хөшөөт цогцолборыг яагаад байгуулсан юм бэ?

-"Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойг яаж тэмдэглэв" гэсэн чинь урд уулын ард соёмбо тэмдэг нэг үлд­лээ, уудаг цайны аяганы бөөрөнд нэг үзэгдлээ, улаан тамхины хайр­цаг дээр бас нэг харагдах шив гээд дууссан гэдэг шиг Их Монгол Улсын 800 жилийн ой гээд бөх барилдаж, сум харваад, морь уралдуулж, хуур тоглоод л өнгөрөөчихгүй юмсан гээд. Нэгдмэл улс, төрт ёсныхоо 800 жилийн ойг тэмдэг­лэчих улс дэлхий дээр цөөхөн байдаг. Их ойд зориулсан үлдэц­тэй зүйл хийе гэж Дүрслэх урла­гийн сургуулийн хэ­дэн найзтай­гаа яриад л хийсэн юм. Энэ ойн жилд төрсөн 45000 хүүх­дэд үнэгүй хувьцаа тараасан бай­гаа, энэ чинь бас л ховор тохиолдол шүү дээ.

-"Түмэн хишигтэн" гэж бас баахан хөшөө барих гэж байгаа гэсэн?

- Чингэс хааны ялалтын нууц нь "Түмэн хишигтэн" гэх шилдэг цэр­гүүдэд нь байсан гээд бүгд мэднэ ш дээ. Тэрийг хөшөөнд мөнхөлье л гэсэн санаа.

-Өөрийнхөө дүрийг арван мян­ган цэргийн хөшөөнд мөнх­лөх сонирхолтой хүн хэр их байх юм ?

-Дөнгөж эхэлж байгаа төсөл. Одоогоор 200-гаад хүн захиал­гаа өгөөд байна гэсэн. Гадныхан их хандах юм. Интернэтээр захиалгаа өгч байна.

-Манай улстөрчдөөс сана­лаа ирүүлсэн үү?

-Улстөрчид, бизнесмэнүү­дээс их цөөхөн хүн оролцож байгаа.

-Яагаад?

-Мэдэхгүй, та нар л сайн мэдэх байх.

-Цонжин болдогт бас нэг со­нирхолтой бүтээл тавигд­жээ. Дэлхий дээрх хамгийн том гутал. Тэрийг таны охин бүтээсэн гэлүү?

-Тийм. Охин дизайны ангид сурдаг. Ээж нь үндэсний хувцас оёдог. Багаасаа бүтээх, хийх зүйлд ойр байсан болохоор тэр юм уу санаа гаргаад л хийсэн. Сингапур явахад нь би бэлэг дурсгалын зүйл гээд нэг жижиг монгол гутал өгч явуулсан юм. "Тэрийг томоор хийе" гээд л зургаан найзтайгаа нийлж, дипломын ажлаа болгосон юм. Хүүхдүүд маань их бие даасан улс. Мэдээж би санхүүгийнх нь асууд­лыг шийдэж өгсөн л дөө.

-Гиннесийн номд орж бай­гаа гэж сонссон?

-Өргөдөл гаргаад, шаардаг­дах материалыг нь бүрдүүлээд явж байгаа гэсэн. Номд арай ороогүй байгаа.

"ЖЕНКО"-Г БИ ЯНЗ БҮРЭЭР Л ТАЙЛБАРЛАЖ ХЭЛДЭГ ЮМ

-Таныг "Женко" гэж дуудахыг нэлээд сонссон юм байна. "За­галмайлсан эцэг" киног үзээд компанийнхаа нэрийг өгсөн гэдэг үнэн үү?

-"Женко" гэж нэрийг би их олон тайлбарласан даа. Асуух бүрт нь янз бүрээр л тайлбарлаж хэлдэг юм. "женский кофт", "женерал компани" гэж ч байлаа. Бүр нохой­ны нэр гэж хүртэл хэлчихдэг юм. Үнэндээ бол наяад оны сүүлээр Москвад "Загал­майлсан эцэг" киног үзээд санаа авсан талтай. Гэхдээ энийгээ хүмүүст огт хэлддэггүй ш дээ.

-Өө тийм үү, Баабар бич­чихсэн байсан ш дээ. ..

- Тийм үү, юу гэж байх юм ?

-"Загалмайлсан эцэг" кинонд гардаг Женко олив ойл ком­пани гээд . . .

- Аан. . .

-Та МоАХ болон МоАХ фрак­цийн тэргүүн. Нам доторх фракц болсноо албан ёсоор зарласан. Танайх хэр хүчтэй фракц юм бэ дээ?

-МоАХ бол Монголын ардчил­сан хувьсгалын эцэг байгууллага. Хорь гаруй жил нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлсээр ирсэн хүчирхэг байгууллага. МоАХ улс төрийн идэвх­тэй үйл ажилла­гаа явуулсаар байгаа. Телевиз, өдөр тутмын сонинтой. Маш идэвх­тэй гишүүдтэй. Ардчилсан намын ҮЗХ-д нэлээд олон гишүүнтэй том фракц шүү. Намын бодлогыг то­дор­хойлох, үйл ажиллагааг хэрэг­жүүлэхэд идэвхтэй, нөлөөтэй оролц­дог тийм л фракц.

-Танай нам олон фракц, бү­лэглэлтэй. МоАХ фракц тэ­дэн дундаа хэр том бэ?

-"Том" гэдгийг гишүүдийн тоо­гоор биш намын бодлого, шийд­вэрт нө­лөөл­­өх чадамжаар хэмжвэл том шүү.

-"Алтан гадас"-аас хүчтэй байж чадах уу?

-Мэдэхгүй юм. Чи заавал тэгж, харьцуулж, уралдуулмаар байна уу?, Яахав цаг хугацаа харуулах л байлгүй.

-Сонгуулийн хууль дээр та ямар байр суурьтай байна?

-Мажоритар тогтолцоо нь өргөн уудам нутагтай, сийрэг суурь­шилтай улсад тохиромжтой гэсэн бодол бий. Намын олонхи юу гэж үзэж байгааг бас харъя гэж бодож байна.

-Таныг олон сайхан машинтай гэх юм билээ. Сайхан унаа таны хобби юу?

-Хобби байсан юм. Одоо бол тийм юм байхгүй ээ.

-Хэдэн машинтай вэ?

-Мэдэхгүй ээ, хүүхдүүдийн нэр дээр л голдуу байгаа байх.

-Машиныхаа тоог хэлэхгүй юм уу?

-4, 5 гайгүй машин бий. Гадны зочид ирэхэд нүүр улайхгүй байх хэдэн машин бий.

-Таны анхны машин ямар маркийнх байв?

-600 долларын үнэтэй Лада машин.

-Бизнес хийгээд л авсан уу?

-Бизнес ч юу байхав дээ, тэр үед ганзаганд яваад л авсан.

-Яг одоо ямар машин унаж байгаа вэ?

-Lexus

-Та өөрөө жолооддоггүй бай­хаа. Жолоочтой яваа ха­рагд­даг.

-Тийм, ойрхон газар бол алх­чих­даг. Тэр нь амар ш дээ.

-Алхаж явахад тань хүмүүс таньж байна уу?

-Танихгүй л байна лээ.

-Та өдөр бүр бэлтгэл хийдэг уу?

-Өглөө босоод гүйнэ.

ХУРДНЫ МОРЬ УНАЖ, ХАМГИЙН СҮҮЛД ОРЖ ИЧЭЭД....

-Таныг "Би хор биш хоол үйлд­вэрлэдэг" гэж ярьдаг гэсэн, тийм үү?

-Үнэндээ бол спирт, архитай холбоотой явсан үе бий. Олон жилийн өмнө "17 чингэлэг спирт" гээд л бөөн асуудал үүсч байсан. Тэрнээс хойш манай­ханд энэ зо­хихгүй юм байна гэж ойлгоод холд­сон.

-Манайхан гэж хэн бэ?

-Манай компа­нийнхан. Тэгээд л хүнсний үйлд­вэрлэл эрхэлсэн. Тэрийгээ л "хор биш хоол" гэж ярьдаг ухааны юм.

-Бага насны дурсамж, сэт­гэлдээ тод үлд­сэн сайхан үеийнхээ талаар манай уншиг­чидтай хуваал­цаач...

-Миний бага нас . . . Гэр хорооллын хүүхэд ямар байдаг тийм л байсан.

-Зодоонч байсан уу?

-Үгүй үгүй. Айлын хүүхдүүдтэй бага сага муудалцах үе гаралгүй яахав. Айхтар зодоонч бол байгаа­гүй. Дүүтэйгээ архины шил цуг­луулж зардаг байлаа. Тэр үед архины шил үнэтэй байсан байхгүй юу. Гуравдугаар ангид орох үеэс ээж, аав намайг хөдөө явуулчихдаг болсон. "Ажил сургана" гээд хөдөл­мөрийн баатар Жанар гэж Баян­хонгор аймгийн Баян-Өндөр сумын малчин айл руу явуулна. Дол­дугаар анги хүртлээ тэднийд зуны амралтаараа мал малладаг бай­сан. Тэнд их ажил сурсаан.

-Хөдөө очоод хурдны морь унаж байв уу?

-Баянхонгорын Баян-Өндөр сумын наадамд нэг удаа унаад баян ходоод болсон.

-Баян ходоод . . . Шагналаа авсан уу?

-Аваагүй ээ. Ичсэндээ бариа луу биш өөр тийшээ явчихгүй юу (инээв)

-Дахиж хурдны морь унаагүй юу?

-Тийм.

-Удам судар, аав, ээжийнхээ тухай яриач..

-Аав, ээж Баянхонгорын гаралтай хүмүүс. Аав минь бурхан болсон. Малчин байгаад цэрэгт явсан гэдгийн. Цэрэгт их л удаан алба хаасан санагдаж байна. Ээж минь одоо Яармагтаа байдгийн. Саяхан нэг сонинд ярилцлага өгсөн байна лээ. Аав, ээж хоёр минь өнчин хүмүүс. Удам судраа айхтар нарийн мэддэггүй ш дээ.

-Эхээс хэдүүлээ вэ?

-Гурвуулаа. Эгч, дүүтэй.

-Таны бизнесийг авч яваа найдвартай дотны хүмүүс байгаа юу?

-УИХ-д орохоос өмнө нь хамт ажиллаж байсан хүмүүс минь байгаа. Дүү маань л голлож авч явна даа.

-Та өөрийгөө "улстөрч" бол­сон гэж үздэг үү?

-За даа, үгүй дээ. Тодорхой амжилт гаргаагүй юм чинь.

-Одоо байгаа чинь амжилт биш үү. Ямар амжилт гар­гавал өөрийгөө улстөрч гэх юм бэ?

-Хүмүүст хүлээн зөвшөө­рөгдө­хөөрөө л "улс төрч болжээ" гэж бодно ш дээ.

-Хүмүүс таныг аль хэдийнээ хүлээн зөвшөөрсөн биш үү?

-Мэдэхгүй ээ.

-Монголд хүлээн зөвшөө­рөгд­сөн улстөрчид хэн юм бэ, тэгвэл?

-Бат-Үүл, Элбэгээ хоёр бол хүлээн зөвшөөрөгдсөн ш дээ.

-МАН-д тийм хүн байхгүй гэж үү?

-С.Баяр л байх даа, арай нэг том хардаг нь. Н.Энхбаярыг олон жил том албан тушаалуудыг хаш­сан гайгүй юм байх гэж бодсон чинь сая нэлээд бужигнууллаа. Арай биш ээ.

-Улс төрийн карьерын хувьд хаана хүрье гэж бодож бай­на?

-Хүрэх газраа хүрсэн гэж бодож байна. Хариуцсан ажил явахгүй л байна ш дээ. Ажил явахгүй байна гэдэг чинь чадахгүй л гэсэн үг биз дээ.

-100 хувь танаас шалтгаа­лаагүй байлгүй дээ. Таныг ээлжийн амралтаа аваагүй удаж байгаа гэж сонссон. Энэ зун амрах уу?

-Тэр чухал асуудал биш байна аа.

-Чухал ш дээ. Ядаж л сайдын ажлын албаныхан чинь таныг амрахгүй бол адилхан ажил­лаад ядрах биш үү?

-Өвөл амраанаа тэгвэл.

-Зун ажлаа хийх нь ээ?

-Манай ажил чинь зун л оволз­дог. Тэр үед нь амраад сууж төвдөхгүй л байна.

-Шатахуунаас болоод замын ажил бүгд зогсчихсон уу?

-Мэдээж, бага зэрэг зогсолт гарсан, компаниуд алдагдалд орно шүү дээ. Бас л бидний л арчаа­гүйнх. Шатахуунаа өөрсдөө үйлд­вэрлэхгүй бол хэзээ ч зогсож мэдэх эрсдэл байсаар л байх болно. Замын ажил зогсох бол юу ч биш, энэ байтугай юм ч байж болно. Би түрүүнд Киргиз гэж хэлсэн. Хийе бүтээе гэсэн сэтгэл л байх хэрэгтэй..

-Хүн бүрт л сэтгэл зүрх бай­гаа.

-Байгаа бол аль хэдийнээ шата­хууны үйлдвэр баригдчихсан л байх байсан.

-Ирэх сонгуулиар Ардчилсан нам ялагдвал яах вэ?

-Ард түмэн мэднэ шүү дээ.

-Хамтарсан засаг гээд ингээд л хамтраад байх нь зөв үү?

-Том ажлуудаа хийнэ гэж бод­вол хамтрах л ёстой. Чадахгүй бол хамтрах хэрэг юун. Ажил амжуулах гэж л нийлсэн ухаантай юм ш дээ, уг нь.

-Хамтарсан засаг наад зах нь шатахууны хангалтыг ший­дэж чадахгүй л байна ш дээ.

-Шийдчих байлгүй дээ. Дандаа л гадаадад айхтар сургууль төгс­сөн, мэдлэг чадвар нь дэндчихсэн, боловсрол өндөрдсөн гэсэн улсууд байгаад байдаг ш дээ.

-Боловсрол гэснээс та бо­ловсролынхоо талаар үнэ­нээр нь зарласан нь сайн имиж болох шиг болсон?

-Хэн зарласан гэж?

-Хэн гэж юу гэсэн үг юм. Та л байхгүй юу. Танилцуулга дээрээ бичсэн биз дээ?

-Тэгвэл бичсэн гэж хэл л дээ. Зарлах гэдэг өөр утга. Хүн намтраа үнэнээр нь л бичих ёстой биз дээ.

-Тэр чинь зарлаж байгаа л хэрэг биз дээ?

-Тусгай дунд боловсрол гэж явдаг ш дээ. (инээв) Үнэндээ дүрс­лэх урлагийн дунд сургууль чинь их өөр шүү. Би бол дотроо дээд сургуулиас дутахгүй их зүйл тэнд сурсан гэж боддог. Зураач хүн юмыг олон талаас нь харж, зөв үнэлж, бодитой шийдвэр гаргаж сурдаг. Багш нарын маань ач юм даа.

-Өмд оёдог хэвээрээ юу?

-Одоо тийм зав, гол нь хэрэгцээ байхгүй. Өмд оёх амархан ш дээ.

УЛС ТӨРИЙН ХУВЬД, ЭХЛЭЭД ХУУРТАГДАЖ ЯВСАН, ДАРАА НЬ ХУУРАХ АЖИЛД НЬ ОРОЛЦСООН ГЭДЭГ ШИГ Л....

-Таны хобби юу юм бэ?

-Хобби гэж юм бараг байхгүй болчихлоо доо, улс төрд орсноос хойш.

-Ер нь бол байсан уу. Машин тэрэг гээд л?

-Байлгүй яахав. Машин тэрэг бол ч залуу насны л юм. Кино үзэх дуртай.

-Жишээ нь ямар кино үзэх дуртай вэ?

-Драм энэ тэрд бол дуртай. "Цогт тайж", "Сэрэлт" хэзээ ч хуучирдаггүй сайхан кинонууд.

-Дэлхийд алдаршсан ямар кинонуудад дуртай вэ?

-Мартчихаж.

-Та тийм ч нээлттэй хүн биш юмаа?

-Хөөрхий, хамаг байдгаараа нээлттэй байна ш дээ.

-Улс төрийн хор най­руу­лал­цаж байгаа биз дээ?

-"Энэ хүүхнүүд үү" кинон дээр "Эхлээд ч хууртагдаж явсаан. Да­раа нь хууралцах ажилд нь оролц­соон" гэдэг шиг л юм.

-Та нийтлэл бичдэг үү, эсвэл бичүүлдэг юм уу. Нэг удаа "Санаагаа хэлээд би­чүүл­дэг" гэж ярьсан санагдана.

-Би санаагаа өгдөг. Хуучны кинонуудаас санаа аваад хоо­рондоо яриад бичдэг юм. Хуучны кинонуудын ёгт утгууд лут шүү дээ. Тэр үеийн Улс төрийн товчооны цензурыг давж гарна гэдэг бол их ухаан юм даа. Хүмүүс тэрийг ерөөсөө мэддэггүй. Ванган, Жиг­жид гуай... тэр хүмүүс "аймаар" агуу байсан л байхгүй юу.

-Ойрд бичих санаа байна уу?

-Өөрсдийгөө муулах санаа бол их байна даа.

-Зурж байгаа юу?

-Хааяадаа жаахан юм са­раач­на аа.

-Таны зураг ямар төрөлд нь багтах вэ?

-Зураасан зураг.

-Хэвлэлээр таныг гэр бүлийн чинь талаар янз бүрийн юм бичдэг. Хүмүүс ч ярьдаг. Олны уг ортой гэдэг байх аа?

-Энэ тийм чухал уу?

-Чухал биш гэхэд со­нир­хол­той ш дээ?

-Яах юм бэ, хувийн амьдралаа дэлгэж. Хэвлэлд гарсан хэмжээгээр нь л ойлгочих. Хэвлэлийнхэн ажлаа хийж байгаа нь тэр юм байлгүй.

-Би ч гэсэн ажлаа хийгээд л танаас асууж байгаа юм.

- ...

-Таныг олигархи гэх нь бий?

-Саяын Гал үндэстнийхний судалгаанд би ороогүй байна лээ ш дээ. /инээв/. Сонгодог утгаараа олигархи Монголд байхгүй ээ. Нэг байгаа. Баянхонгорын гаралтай нэг нөхөр. Тодорхой улстөрчдийг хөлсөлчихсөн, байнга тэжээж, тэтгэж, ашиглаж байдаг.

-Та нутгийнхаа тэр нөхөртэй байнга сөргөлдөх юм аа?

-Тэгж л хараад, яриад байгаа болохоос надтай, надгүй улс орон гэж байгаа. Улс гэж байгаа цагт нийтийн эрх ашигт нийцсэн бод­лого, түүний дагуу стратеги байх ёстой. Монгол Улс, Монголын ард түмний эрх ашгийг нэгдүгээрт эрэмблэх зарчмыг хаана ч хэзээ ч орхигдуулж болохгүй байх аа..

-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

Эх сурвалж нь баабар дот эм эн

Д.САЙНБАЯР: НАМУУД УЛС ТӨРИЙН ЭР ЗОРИГ ГАРГАЖ, ГАДААДАД БАЙГАА МОНГОЛЧУУДЫН СОНГОХ ЭРХИЙГ ЭДЛҮҮЛЭХ ХЭРЭГТЭЙ

1. Сонгуулийн тухай хууль ид яригдаж байх үед гадаадад ажиллаж, амьдарч байгаа монголчуудын төлөөлөл санал өгөх эрхийнхээ талаар хүчтэй дуугарч эхэллээ. Монгол улсын иргэний хувьд Үндсэн хуулинд заагдсан эрхээ эдлэх ёстой хэмээн гадаадад амьдардаг монголчууд хэлж ярьдаг ч санал өгөх боломж нь нээгдэхгүйгээр өдий хүрсэн. Энэ талаар “Цахим өртөө xолбоо” ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга Д.Сайнбаяртай ярилцлаа.
   
   -Саяхан танай байгууллагаас хэвлэлийн бага хурал зарлаж, гадаадад байгаа монголчуудын санал өгөх эрх зөрчигдөж байгаа талаар мэдээлэл хийсэн. Танайхны мэдэгдсэнээр сонгогчдын 10 хувийнх нь эрх зөрчигдөж байгаа гэсэн нь үнэхээр ноцтой тоо сонстож байсан л даа?
   
   - Хөдөөнөөс аймгийн төв, аймгийн төвөөс нийслэл, нийслэлээс гадаадын улс орнууд руу гэсэн их нүүдэл Монгол Улсад түгээмэл болоод даруй 20 жил боллоо. Энэ хүчтэй миграци буурахгүй байна. Өнөөдөр 200 мянга орчим монголчууд гадны улс орнуудад ажиллаж амьдарч байгаа гэсэн албан бус тоо байдаг. Сүүлд хийсэн тооллогод хамрагдсан хүмүүсийн тоо нь 110 мянга гаруй байгаа. Тэгвэл 2008 оны УИХ-ын сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдсэн сонгогчдын тоо 1.5 сая гэж үзвэл дээрх үзүүлэлтийн дундажаар сонгогчдын 10 хувь нь болж таарна. Тэгэхээр сонгогчдын арван хүний нэгийн эрх зөрчигдөж байгаа гэж үзэхээс аргагүй байгаа юм. Үндсэн хуулийн гуравдугаар зүйлийн 3.1-д “Монгол Улсад Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ” гэсэн заалт, хоёрдугаар бүлгийн 16 дугаар зүйлийн 16.9-д “Шууд буюу төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан төрийг удирдах хэрэгт оролцох эрхтэй. Төрийн байгууллагад сонгох, сонгогдох эрхтэй” гэх заалт, 21 дүгээр зүйлийн 21.2-т заасан “УИХ-ын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно” гэсэн заалтууд хэрэгжихгүй байгаа юм.
   
   -Өнгөрсөн УИХ-ын сонгуулийн өмнөхөн буюу 2007 оны арванхоёрдугаар сард эмэгтэйчүүдийн 30 хувийн квотыг авч хаясан алдарт хуйвалдааны үеэр гадаадад байгаа иргэдийнхээ саналыг авах ажлыг зохицуулна гэсэн заалтыг аваад хаячихсан байх аа. Тэр үеэс хойш энэ талаар ямар ч алхам хийсэнгүй өнөөг хүргэчих шиг боллоо доо?
   
   -2005 оны арванхоёрдугаар сарын 29-ний өдөр батлагдсан “Сонгуулийн тухай хууль”-ийн зургадугаар зүйлийн 6.3, 13 дугаар зүйлийн 13.3-т гадаадад оршин сууж байгаа монгол иргэдийнхээ сонгох эрхийг баталгаажуулсан “Гадаад улсад амьдарч байгаа Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд сонгуульд оролцох эрхтэй”, “Гадаад улсад амьдарч байгаа Монгол Улсын иргэдийн саналыг авах хэсэг байгуулах журмыг СЕХ батална” заалтыг 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 26-нд батлан гаргасан “Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай” хуулиараа авч хаясныг манай “Цахим өртөө холбоо”-ныхон эсэргүүцэж байр сууриа олон удаа илэрхийлж байсан. Тэгээд өнгөрсөн хугацаанд үүнийгээ засч залруулах талаар ямар ч алхам хийхгүй ирсэн нь харамсалтай. Сонгуулийн ерөнхий хороо ажлаа хийхгүй байна. Манай “Цахим өртөө” сүлжээнийхэн олон жилийн өмнөөс гадаадад байгаа монголчуудынхаа сонгох, сонгогдох эрхийн талаар ярьж ирсэн. Одоо үүнийгээ улам бүр идэвхжүүлж, энэ өөрчлөлтийг хатуу шаардах болно.
   
   -Танай холбооноос энэ талаар сайтаараа багагүй бичдэг байсан санагдана. Гэхдээ дээр байгаа төр засгийн удирдлагуудад төдийлөн хүрч чадахгүй байсан юм болов уу?
   
   -Манай холбоо гадаадад байгаа иргэдийн санал өгөх эрх, давхар иргэншлийг зөвшөөрөх гэсэн чиглэлээр чамгүй ажиллаж ирсэн. 2002 онд манай сүлжээний гишүүн сүүлд Ерөнхийлөгчийн хуулийн бодлогын зөвлөхөөр ажиллаж байсан Г.Ганзориг тухайн үеийн УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгийн хорооны дарга Д.Лүндээжанцанд, тэрнээс хойш Ерөнхий сайд С.Баяр болоод бусад намын дарга нарт бид албан хүсэлт тавьж ирсэн. Манай гишүүд байнга энэ талаар нийтлэл бичиж, АНУ-аас уг сэдвээр сансрын холболтын технологийг ашиглан “UBS” телевизийн шууд нэвтрүүлгээр хүртэл СЕХ-ныхонтой үзэл бодлоо солилцож байлаа. Байгаа бүх л боломжоо ашигласан. Мөн 2006 оны аравдугаар сард СЕХ-ны дарга Б.Баттулга, нарийн бичгийн дарга Б.Баярсайхан нартай албан ёсоор уулзаж, хамтран ажиллах боломжийн талаар байр сууриа хэлж, өөрсдийн нь амьдран суугаа улс орнуудад эл байдлыг хэрхэн шийддэг талаар баримт жишээг орчуулж мэдээлэл болгон өгч ирсэн. Гадаадад байгаа монголчуудын сонгох эрхийн талаар байнга сануулж, хэвлэлийн бага хурал хийлгэж бас УИХ-ын 76 гишүүдэд хуулиндаа тусгах талаар сануулсан захидал тогтмол илгээж ирлээ. Гэвч одоо Сонгуулийн тухай хууль ид яригдаж энэ үед бас л орхих вий гэсэн айдас байна.
   
   -Өмнө нь тэр заалтыг авч хаях үед ямар тайлбар хэлж байсан юм бол?
   
   -Тэр үед СЕХ-ноос Сонгуулийн тухай хуульд энэ тухай зүйл заалт байхгүй байгаа эхний шалтгаан байна хэмээж байсан. Бас мөнгө санхүүгийн асуудал шийдэгдээгүй, дөрвөөс таван сая ам.доллар шаардлагатай гэсэн тайлбар хэлдэг байсан. Дээрээс нь санал авах арга зам нь тодорхойгүй гэсэн гурван нөхцөлт тайлбар хэлдэг байв. Тэгвэл одоо Сонгуулийн тухай хуулийг ид ярьж байна. Энэ тухай заалт оруулах бүрэн боломжтой. Одоо хуучин шиг хөрөнгө мөнгөгүй гэж хэлэх үндэс төрд байхгүй. Дээрээс нь авах арга замын хувьд тодорхой. Дэлхийн улс орнуудад гадаадад байгаа иргэдийнхээ саналыг шуудангаар, интернэтээр бас элчин сайдын яам болоод консулын газраар авдаг. Хэрэв шуудан бас интернэтээр авах боломж нь бүрэн хангагдаагүй гэж үзэх юм бол эхний ээлжинд элчин сайдын яам консулын газруудаар саналыг нь авах бүрэн боломжтой шүү дээ.
   
   -Элчин сайдынхаа яаман дээр ирж саналаа өгнө гэхээр тэр бүр оршин суугаа газарт нь дипломат төлөөлөгчийн газар байж таарах болов уу?
   
   -Монголчуудын 70-80 хувь нь Вашингтон, Лондон, Токио, Берлин, Сөүл гээд л Монголын 30-аад Элчин сайдын яам, консул байдаг газарт оршин суудаг гэсэн тооцоо бий. Зарим хүн тухайн улс оронд хараар амьдран сууж байгаа тохиолдолд хэрхэх бол гэсэн болгоомжлол гарахыг үгүйсгэх аргагүй. Гэхдээ тэр хүн ямар статустай тэнд оршин суугаа нь төрийн эрх барих дээд байгууллагаа сонгох үйл явцад нь нөлөөлөх учиргүй. Харин Монгол Улсын иргэний хувьд саналаа өгөх эрхээ эдлэх нь манай нийгмийн үнэт зүйл.
   
   -Гадаадад байгаа монголчууд энд байгаа хүмүүсийн адил санал өгөх эрхтэй гэдгийг ухамсарладаг ч улс төрийн намууд өөрт ашигтай хувилбараа хараад тэр заалтыг оруулах сонирхолгүй байдаг юм биш үү. Тухайн үеийн МАХН гадаадад байгаа монголчуудаас саналыг нь авбал ашиггүй гэж үзээд л тэр заалтыг авсан гэж их яригдаж байсан даа?
   
   -Харамсалтай нь энэ асуудалд яг ийм байдлаар хандаад улс төр ороод байх юм. Ер нь бид өмнөх сонгуулийн өмнө ийм байр сууринаас хандаад уг заалтыг авч хаясан гэж үздэг. Гадаадад байгаа монголчуудын хувьд ардчилсан үзэл баримтлал, чөлөөт эдийн засгийг илүүтэй дэмждэг нь ойлгомжтой. Хувь хүмүүс, гишүүд нь гадаадад байгаа монголчууд саналаа өгөх эрхтэй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг ч нам дээр ирэхээрээ өөрөөр харж эхэлдэг. Энэ асуудлыг шийдэхэд улс төрийн эр зориг гаргах хэрэгтэй л дээ. Намуудыг улс төрийн эр зориг гаргаач ээ гэж хүсэхийн зэрэгцээ СЕХ-г ажлаа хариуцлагатай хийхийг албан ёсоор шаардаж байна. Жилийн жилд сонгуулийн тогтолцоог судална гээд өч төчнөөн зардал гаргаад гадагшаа явдаг ирээд хийсэн ажил алга.
   
   -Гадаадад амьдарч байгаа иргэдийн саналыг авахгүй байх өөр ямар үндсэн шалтаг байгаа гэж та боддог вэ?
   
   -Ер нь Гадаад руу чиглэсэн нүүдэл багасахгүй ямар нэг байдлаар үргэлжлээд л байгаа. Гадаадад дунд сургууль төгсөөд ирсэн нэгэн дараа нь магистр эсвэл дараагийн шатны сургалтад гэх зэргээр энэ урсгал ямар нэг байдлаар үргэлжилсээр байна. Гадаадад байгаа манай иргэдийн хувьд тодорхой хэмжээний боловсрол мэдлэгтэй, нийгмийн дундажаас дээш түвшний хүмүүс байх нь элбэг. Тэд бол мөнгөний сонгуульд хууртахгүй, мөнгөөр саналаа өгөхийн оронд нэр дэвшигчдээс бодлого нэхэх хүмүүс. Гэтэл одоогийн УИХ-ын гишүүдэд өндөр боловсролтой иргэдэд бодлогоо хэлэлцэж өрсөлдөхийн оронд 10 000 төгрөгөө тараах нь гоё байх шиг байна. Гэхдээ одоо манай сүлжээнийхэн энэ мэтээр олон мянган хүний сонгох эрхийг зөрчих явдлыг үргэлжлүүлэхгүй.
   
   -Хуулинд суулгаж өгөхгүй байгаа тохиолдолд чухам яана гэж?
   
   -Бид эхний шатанд байгаа газар бүртээ иргэний танхим байгуулна. Нэгдсэн зохион байгуулалтад орно. Гадаадад байгаа хот, тэндхийн нийгэмлэгүүдийн удирдагч нарын ихэнх нь манай сүлжээний гишүүд байдаг. Сонгох эрхийнхээ төлөө байр сууриа илэрхийлэх хүмүүсийн хүчийг нэгтгэнэ. Интернэт гэж асар том зэвсэг байна шүү дээ. Одоо хувьсгалыг интернэтээр л хийдэг болсон цаг. Бид нэгдэж, санал өгөх эрхийнхээ төлөө хүчтэй дуугарч эхэлнэ. Гадаадад байгаа монголчуудаас 100 мянган хүн нь сонгуулийн насных гэж үзэхэд 7-8 УИХ-ын гишүүнийг шууд сонгох эсвэл нийт гишүүдийн тал хувийн нь сонгогдох эсэхэд нөлөөлөх хэмжээний хүчин гадаадад байна. Тэд эрүүл сонголт хийх хүмүүс. Бараг дангаараа хэдэн тойрог байгуулаад гишүүн гаргах хэмжээний сонгогчид байна. Хэдийгээр харийн оронд ажиллаж сурч байгаа ч эргээд нутагтаа ирэх үед нь төлөвшсөн төртэй байлгах тийм төрийн хар хүмүүсийг сонгох эрх нь тэдэнд өнөөдөр бий.
   
   -Гадаадад байгаа монголчуудын сонгуульд оролцох эрхийн талаар ярьдаг ч энэ удаагийнх шиг хүчтэй ярьж байгаагүй санагдана?
   
   -Хүссэн хэмжээнд нь ажиллаж, итгэл найдварыг нь дааж ажиллаж чадахгүй байгаад байхаар өөрийн эрхгүй хүмүүс саналаа өгч, дуу хоолойгоо өргөхийг хүсдэг юм байна. Төрийн гаргаж байгаа шийдвэр алдаатай байгаад байхаар, эдийн засгийн хувьд түүхэн зөв шийдвэр гаргах ёстой энэ үед тэдний оролцоо дутагдаж байна. Гадаадад суугаа монголчууд өнөөдөр жилд 200 гаруй сая төгрөг ар гэртээ илгээж, соёл боловсрол гээд бусад мөнгөөр хэмжигдэхгүй хөрөнгө оруулалтыг хийж байна. Хотод баригдаж буй орон сууцнуудыг тэд л худалдаж авдаг.
   
   Бид хэдхэн хоногийн өмнө гадаадад байгаа монголчууд Үндсэн хуулинд заагдсан эрхээ эдэлж чадахгүй байна гэж Хүний эрхийн комисст албан ёсоор хандсан байгаа.
   
   Ер нь гадаадaд суугаа монголчууд тусдаа тойрог болоход ч буруудахгүй. Одоо гадаадад байгаа монгол хүүхдүүд осолдохгүй бие нь монгол болохоос монгол ахуйгаа мэдэхгүй, монгол хэлээ мэдэхгүй байна. АНУ-д гэхэд 500-1000 орчим монгол хүүхэд төрсөн гэсэн тоо байдаг. Хэрэв энэ маягаар үргэлжилж, гадаадад байгаа иргэдийн санал өгөх эрх нь нээгдэхгүй хэвээр байвал улам л Монголоосоо холдож тасрах болно. Сонгууль өгөх эрх нь байна гэдэг бол эх нутагтай нь тэднийг холбох хар хайрцагны бодлого байх ёстой. Дахиад тав, арван жилийн дараа Улаанбаатарын гудамжаар монголоор ярьж чадахгүй, бас эрлийз хүүхдүүд олон болно. Одоо жилд 95 хүн Чехэд иргэншил хүсч байна гэж байгаа. Тэгэхээр АНУ-д хэд байгаа бол, Канадад хэд байгаа бол. Ер нь энэ талаар бид бодох цаг болсон. Цөөхөн хэдэн монголчууд улам л тасраад, цөөрөөд баймааргүй байгаа юм. Тэгээд бүр гайгүй гэсэн хэсэг нь гарч яваад байна шүү дээ.
   
   -Улс төрийн намуудтай хамтран санамж бичигт гарын үсэг зураад байгаа харагдах юм?
   
   -Ер нь бид улс төрийн намуудын төлөөлөлтэй хэд хэд уулзаж, телевизийн халз ярилцлагад ч орж байсан. 2008 сонгуулийн өмнө АН бол буурин дээрээ хэд хэд эргэсэн. Эхэндээ пропорциниаль тогтолцоогоор явна гэж байгаад сүүлдээ мажоритороор явахаар болсон. Сүүлд 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар АН-аас нэр дэвшигчийг дэмжих, АН болон шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгч 2012 оны УИХ-ын сонгуульд гадаадад суугаа монголчуудын сонгуулийн эрхийг баталгажуулах тухай хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурж байсан юм. Саяхан Ерөнхийлөгч намуудын дарга нартай Сонгуулийн хуулийн талаар уулзахдаа үүнийг хөндсөн гэж сонссон. Бас АН тухайн үед өгч байсан амлалтаа мартаагүй байх аа гэж бодож байна. Хэд хоногийн өмнө ИЗНН-ынхантай хамтран ажиллах гэрээнд мөн үзэглэсэн. Тус намын дарга Д.Энхбат гадаадад байгаа иргэдийн санал авах боломжийг нээж өгөхийн чухлыг бас тэр боломж нээгдвэл тодорхой хэмжээнд нөлөөлөх тооны сонгогчид байгаа гэдгийг олж харж байна л даа. Хуучин ИЗН-ын дарга С.Оюун бол анхнаасаа гадаадад байгаа монголчууд санал өгөх ёстой гэсэн байр суурь баримталдаг байсныг би санаж байна. Бас Н.Багабанди гуай их дэмждэг. 2007 онд АНУ-д очихдоо энэ талаараа ярьж байсан. Манай “Цахим өртөө” сүлжээ бол ямар нэг улс төрийн намыг дэмждэг байгууллага биш. Гэхдээ аль нам нь гадаадад байгаа монголчуудын эрх ашгийг, иргэдийнхээ эрхийг хүндэтгэж үзэж байна гэдгээр соёлтой лобби зарчим барьж байна.
   
   -Танай холбоо одоо өөр юу хийж байна?
   
   -Манай холбоо бол 1999 онд гадаадад томоохон институтэд ажиллаж, их дээд сургуульд сурч байсан монголчуудын байгуулсан Монгол туургатны Цахим өртөө сүлжээ. Хамгийн анхны портал сайт шүү дээ. Тэр үед оллоо.мн, ньюс.мн -ний орон зайг нөхдөг байлаа. Уншигчид Дэлхийн Монгол айл баримтат киноны төслийг мэдэх байх. Бид хамтраад Афганистанаас гурван хазара оюутан авчраад МУИС-д сургаж байна. Одоо БНСУ-ыэ Сөүл, Бусан хотуудад монгол мэргэшсэн ажилчдад зориулсан Ажлын байрны яармаг зохион байгуулах гэж байна. Урд нь өндөр мэргэжилтэнд зориулсан ажлын яармагийг АНУ-д амжилттай хийж байсан. Гэтэл өнөөдөр танай сонинд л гэхэд ажлын зарнаас их юм алга. Гэтэл хүмүүс ажилгүй байна гээд байдаг. Бидэнд хэрэгтэй мэргэшсэн ажилчид Солонгост байна. Бид тэднийг дуудаж, эх орондоо Сөүлд авдаг цалингаа аваад ажиллахыг урихаар явж байна. “МСS”, “Шунхлай”, “Мобиком”, “Моннис” гээд Монголын том компаниудын хүний нөөцийн менежерүүд бидэнтэй хамт явна. Хэрэв бидэнтэй хамтран ажиллах хүсэлтэй байгууллагууд байвал www.tsahimurtuu.mn –ээр холбогдоорой.
   
   -Та өөрөө “Глобал CEO - Дэлхийн цалинг Монголдоо” уриатай шоунд оролцож байсан хүн. Ажлын зах зээл ямар байна. Бид дэлхийн цалинг эх нутагтаа авч чадах уу?
   
   -Чадна. Дэлхийн цалинг Монголд авдаг хүмүүс өдөр бүр олширч байна. Өнөөдөр чадвартай сайн менежер, сайн мэргэжилтэнд сарын олон мянган долларын цалин авах бололцоо бүрэн байна. Гадаадад байгаа монголчууддаа хандаж хэлэхэд эх орон тань та нараар дутаж байна, хангалттай сурч, ажилласан бол одоо нутагтаа буцаж ирж, энэ түүхэн үед Монголдоо ажиллаж, амьдарч, их бүтээн байгуулалтын нэг тоосгыг ч гэсэн гараараа өрөх хэрэгтэй гэж уриалмаар байна.
   
   Эх сурвалж: баабар дот эм эн

Ж.СҮХБААТАР: ШИНЭ ҮЕ ӨМНӨХ ҮЕИЙНХЭЭ МӨРӨН ДЭЭР ЗОГСЧ ГАРЧ ИРДЭГ

УИХ-ын гишүүн, Тө­рийн байгуулалтын байн­­гын хорооны дарга Ж.Сүхбаатартай ярилц­лаа.

-Үндсэн хуулинд өөрч­лөлт оруулах нь эм­зэг сэдэв. Ер нь тулгуур хуулиндаа өөрчлөлт оруулж засаад явж байх ёстой юу, эсвэл болж өг­вөл халдахгүй байвал дээр юм уу. Таныг УИХ дахь Үндсэн хуулинд өөрч­лөлт оруулах ажлын хэсгийн ахлагч, хуульч хүний тань хувьд ийм асуулт тавьж байна л даа?

-Үндсэн хуулиа бүхэлд нь шинээр боловсруулж гаргах, эсвэл нэмэлт засвар оруулахын аль аль нь ний­гэм улс төрийн том үйл явдалд тооцогдоно. Үндсэн хуулийн эрх зүй гэж эрх зүйн бие даасан салбар шинжлэх ухаан байдаг. Мэ­дээж шинжлэх ухаан учраас өөрийн гэсэн онол арга зүйтэй. Үндсэн хуульд нэ­мэлт засвар оруулах жур­мын босго шалгуур хэр өндөр байхаас нь хамаа­руулаад хатуу, зөөлөн Үнд­сэн хууль гэж хувааж бол­дог. Манайд Үндсэн хуулинд нэмэлт, өөрчлөлт оруу­лах­даа УИХ-ын гишүүдийн дө­рөвний гурваас доошгүйнх нь саналаар оруулж болно гэдгээс харахад хатуу хууль мэт. Гэхдээ Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулах асуудлыг өмнө нь шийдвэр гаргагчид их шуур­хай хоорондоо тохироод л шийдчихсэн байдгаас нь харахад дархлаа султай ч юм шиг. Өнгөрсөн оны сүүл­чээр УИХ Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай журмын тухай хуу­лийг анх удаа батлан гар­галаа. Энэ хуулиа сайтар уншвал манай Үндсэн хуульд нэмэлт засвар оруу­лахад тавигдах шаардла­гууд хатуу ч биш, зөөлөн ч биш, харьцангуй уян хатан гэж дүгнэж болмоор л доо.

Үндсэн хууль гэдэг бол аливаа улс орны нийгмийн амьдралын цөм, тухайн ард түмний хүсэл зориг, эрмэл­зэл, хамтын амьдралын зохион байгуулалтыг тодор­хойлдог зарчмын, бодлогын, үзэл санааны зохицуу­лал­тын ийм баримт бичиг. Үүнийг хүний зүрхтэй зүйр­лэж болох юм. Үндсэн хуулиа засч сайжруулахаар гар хүрье гэж байгаа нь үнэндээ “ард түмний зүрх”-д мэс ажилбар хийх гэж байгаагаас өөрцгүй. Тий­мээс зүрхэнд мэс ажилбар хийхэд ямар нарийн про­цедур баримталдаг билээ, түүнтэй адил тэгж л хандах учиртай гэдгийг бид сайн ойлгож байгаа.

Тэгээд ч Үндсэн хууль нийгмийн зөвшилцлийн ба­римт бичиг учраас эргээд бас олон нийтийн зөв­шилц­лөөр, ойлголцлоор хуулийн үндсэн дээр шийдэх ёстой болдог. Ингэж чадаж гэ­мээнэ хууль ёсных хэ­мээг­дэнэ. Манай ажлын хэсгийг байгуулсан нь өөрийн учир шалтгаан­тай. УИХ-ын дарга зүгээр бодож байгаад л Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрч­лөлт оруулах эсэхийг судалж санал боловсруул гээд шийд­чихээгүй нь лав­тай. Өнгөрсөн онд Д.Дамба-Очир гишүүн Хот тосгоны асуудлаар Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулъя гэж, Д.Энхбат нарын 15 гишүүн Үндсэн хуулийн долоон өөрчлөлтийн хоёр асуудлыг нь эргүүлж засаж сайжруулна гээд хуулийн төслөө боловсруулж бэлт­гэж байсан. Олон улстөрч, хувь хүмүүс Үндсэн хуульд нэмэлт зас­вар оруулах шаардлагатай талаар ярьдаг, бичдэг. Сүүл­дээ улс төрийн зарим намын гол чиг шугам, уриа дуудлага болох маягтай болсон шүү дээ. Манай УИХ-ын гишүүдийн зарим нь нутгийн удирд­лагын тогтол­цоонд, нөгөө хэсэг нь төрийн байгуу­лал­тын асуудалд өөрч­лөлт оруулж парла­ментаа то­дорхой болгоё гэж байхад, өөр бусад нь сон­гуулийн асуудалд, шүүгч нарын то­милгоонд өөрчлөлт оруулъя гэх мэтээр олон өнцөг, байр сууринаас хан­даж байсан. Нэ­гэнт хөдлөөд эхэлчихсэн галт тэргийг УИХ-ын удирд­лагаас анхаарч эдгээр са­нал санаачилгуудыг төрийн бодлогоор нэгтгэн зангидах, судалж үзэх шаардлагатай гээд энэ ажлын хэсгийг байгуулсан. Дашрамд хэ­лэхэд, ажлын хэсэг Үндсэн хуулийн хяналт хамгаа­лалтыг бэхжүүлэх, иргэдийн эрх, эрх чөлөөний баталгааг нэмэгдүүлэх, төрийн удирд­лагыг үр ашигтай болгоход анхааран ажиллаж байгаа.

Манай улс сүүлийн 20 жилийн түүхэнд нэг удаа л Үндсэн хуулиндаа долоон нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан байдаг.

-Нөгөө дордуулсан долоон заалт уу?

-Яахав дээ. Хүмүүс янз янзаар шүүмжлэн хэл­дэг л дээ. Тэдгээр засва­рууд үндсэндээ Ерөнхий­лөгч, УИХ, Засгийн газартай холбогдох заалтууд. Одоо ажиллаж байгаа манай аж­лын хэсэг 40 хүнтэй томоо­хон ажлын хэсэг. Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах асуудал өөрөө нийг­мийн сэтгэл зүйд тогт­воргүй байдал бий болго­чи­хож магадгүй эвгүй асуудал учраас бид юу, юугүй ийм юм, ингэж хийнэ гэж яриа­гүй байгаа. Гэхдээ бага биш ажил хийж, бодож болгоож л байна. Олон түмний ерөн­хий санаа бодлыг тандах зорилгоор аймаг, нийс­лэ­лийн дүүргүүдэд дөчөөд мянган хүний саналыг нэгт­гэж гаргасан. Ажлын хэсэг дотор өөр үзэл бодол, байр суурьтай хүмүүс ч орсон байна лээ. Зарим нь өөрч­лөх хэрэггүй, цаг хугацааны хувьд ч болоогүй гэж байхад зарим нь нэлээд өргөн хэм­жээний өөрчлөлтийг санал болгож байх жишээний. Удах­гүй ажлын хэсэг маань шийдэл гаргаж, олон түм­нээр шүүлгэх болно оо.

-Харин та өөрөө юу гэж бодож байгаа вэ?

-Хууль номоо харсан ч тэр, нөхцөл байдлуудаа бодолцсон ч сэтгэлийн хөөр­лөөр, улс төрийн ашиг сонирхолд хөтлөгдөж асуу­далд шуурхайлаад байж болохгүй л дээ. Гэхдээ зайлшгүй хүлээгдсэн зарим чухал хэдэн асуудлуудаа Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрч­­лөлт оруулах журмын хүрээндээ энэ УИХ зөв­шилцөж чадаад шийдээд явах бүрэн боломж байгаа гэж үзэж байна. Харин бусад асуудлуудыг ирэх сонгуу­лиар ард нийтийн санал асуулгын үндсэн дээр шийд­­­вэрлэх арга зам би­дэнд бас нээлттэй үлдэнэ.

-Үндсэн хуулийн өөрч­­лөлт яригдахтай зэ­рэгцээд УИХ-ын гишүү­дийн тоог нэмэх тухай ярих болсон. Та гэхэд 99 гишүүнтэй байвал зо­химж­той гэж боддогоо нэг ярилцлагадаа дурд­сан байна лээ?

-УИХ-ын 76 гишүүн бол 76 дарга биш юм аа. Са­наатай санамсаргүйгээр УИХ-ын гишүүдийг дарга гэж хараад даргын тоог багасгая гэж яриад байгаа хүмүүс энэ олны дотор цөөн биш байгаа нь үнэн. Уг нь энэ 76 бол ард түмний төлөөлөгчид. Аливаа улс орны парламентад түүний гишүүдийн тоо хэрхэн нө­лөөлдөг юм бэ, зохистой дундаж хэд вэ гээд гарга­чихсан шинжлэх ухаанч харьцаа бүхий тоо байгаа л байхгүй юу. 90-150 орчим гишүүнтэй байх нь ажлын зохион байгуулалт, хяналт хариуцлагын байдал, нийг­мийн төлөөлөл зэрэг та­лаа­саа тохиромжтой байдаг гээд. Жишээ нь, 200-гаас даваад явчихвал хувь ги­шүүний үүрэг роль гэж байх­гүй болоод фракцуудын нөлөөнд автчихдаг, хувь гишүүн хуралдаандаа чө­лөө­тэй санал бодлоо илэр­хийлэх боломж нь алга болдог. Манай зарим нөх­дийн парламентын хоёр танхимтай болцгооё гэдэг асуудал бол нөгөө талаас парламентын гишүүдээ шууд олон зуун хүнтэй болгож, олон түмний тө­лөөллийг өргөжүүлье гэсэн санаа шүү дээ. Манайх шиг УИХ, Засгийн газартай улс орны хамаг асуудлаа төв­лөрүүлсэн газар ойрын жи­лүүдэд энэ байдлаасаа тийм амархан салчихгүй, дээр нь агуу түүхтэй, төрт ёсны баялаг уламжлалтай улсад хориод хүн л монголчуудын амьдралын асуудлыг шийд­дэг нь зөв биш. Юугаар энэ нь илэрч байна вэ гэхээр, байнгын хороо гэхэд дээд тал нь 21 гишүүнтэй. 6-11 хүний саналаар тэр том асуудлууд шийдэгдээд яв­даг, үүнээс гадна яамдаасаа цөөн, долоохон байнгын хороотой учир хяналт даг­насан, мэр­гэшлийн үндсэн дээр ажил­лах боломжгүй, 76 гэсэн тоонд багтаж сонгууль хийд­гээс жендерийн тө­лөөлөл алдагдах, улс тө­рийн гу­равдагч хүчний орон зай бий болохгүй байх гээд бод­логын зорилтууд хангаг­дах­гүй байгаа юм аа. Харин цөөлөх тухай яриа бол хэт цөөн хүний гарт эрх мэдлийг төвлөрүүлэх асуудал уч­раас эргээд эрх мэдлийг урвуулж ашиглах бололцоог нээдэг, үүгээрээ итгэл тө­рүүлдэггүй, хянах болом­жийг нь султгадаг. Ийм яриа гаргаж байгаа нь улс төрийн бодлого ойлгодог хүний яриа биш л дээ. Ми­ний хувьд 99 ч юм уу, 110 гишүүнтэй болгох нь тохи­ромжтой са­нагд­даг. Эстони гэхэд хүн ам нь манайхаас цөөн атлаа парламент нь 101 ги­шүүнтэй байх жишээтэй. Арга, билгээ ч бодсон ги­шүүдийнхээ тоог өөрчлөх нь зөв.

-Сонгуулийн тухай хууль гол хүлээгдэж бай­гаа хуулийн нэг. Таны удирддаг Төрийн байгуу­лалтын байнгын хорооны хурал дээр танай бүлгийн зарим гишүүн тогтолцоон дээрээ ч эргэлзээд байх шиг байсан. Холимог нь тодорхой биз дээ. Буцаад мажоритар энэ тэр байх­гүй биз. Сонгуулийн тухай хууль батлагдана биз дээ?

-Манай бүлгийн гишүүд бүгдээрээ тэгж хуучин ма­жоритар тогтолцоогоо ярьж, хүсээд байгаа зүйлийг би лав олж хараагүй. Байн­гын хорооны тухайн хурлын хувьд хэн нэгэн нь өөр байр суурьтай байсны төлөө би тайлбар хийх нь илүүц болно.

Шулуухан хэлэхэд, хувь хүн өөртөө тэр тогтолцоо ашигтай гэж харж байхыг үгүйсгэхгүй. Ямар ч хүнд хувийн ашиг сонирхол бай­на, түүнийг зөвшөөрөх хэ­рэгтэй л дээ. Дахиад сон­гогдохыг яагаад хүсч бо­лохгүй байхав, тэр тусмаа сонгогчид нь итгэж, дэмжиж байвал юу гэж тэднээсээ нүүр бууруулахав. Харин тэр сонирхлыг бусад хүмүү­сийн эрх ашигтай хэрхэн яаж уулзуулж, нийцүүлэх вэ гэдэг нь л хамгийн чухал асуулт бүхий асуудал юм.

Олон эрх ашгийг уулзуулж, нэг эрх ашиг болгож эрэм­бэд оруулж байгаа нь л ардчиллын удирдлагын өнөө­гийн соёлт хэлбэр шүү дээ. Аль ч улсад парла­ментын гишүүд нь өөрсдөө сонгуулийн дүрмээ баталж, өөрсдөө тэр дүрмийнхээ дагуу өрсөлдөх болдог. Гэхдээ үүнийг хардах, хар­дуулах тэр үйл явцын дунд хийхээс аргагүй. Мэдээж сонгуулийн хуулийн талаарх мэдээлэл нь ойлгомжтой, ил тод байх ёстой. Сонгуулийн асуудлаар бүгдээрээ бараг гурван жил ярьж байна ш дээ. Хэн юу ярьж байна, ямар байр суурьтай байна гэдэг нь бараг ойлгогд­чихсон байгаа. Үүнд ямар нэгэн далд хуйвалдаан ч юмуу, хэн нэгнийг буруут­гаад байх юм байхгүй. Ерөн­хийдөө сонгуулийн тогтол­цоог өөрчлөх ёстой гэдэг дээр нийгэм ч, улс төрийн намууд ч санал нэгдчихсэн байдалтай нь ажиглагдаж бай­на. Гагцхүү намуу­дын удирд­лагын тууштай, тодор­хой, ухаа­лаг хамтын шийдэл хүлээгдэж байна.

Манай Байнгын хороо, ажлын хэсгийнхэн хуулиа энэ хаврын чуул­ган­даа баг­таая гэж байгаа. Үнэндээ манай байнгын хороо өнөөг хүртэл нэгдэж чадахгүй байхад нь сонгуулийн хосолмол тогтолцоон дээр зарчмын санал хураалт явуулж, сонгуулийн шинэчлэлд зоримог түлхэц үзүүлсэн. Юутай ч, пропорциональ элемент орж ирснээрээ улс төрийн намын үүрэг хариуцлагыг өмнөхөөсөө дээшлүүлж өгнө.

Одоо харахад манайд улс төрийн нам улс орныг жолоодоод, удирдаад байгаа юм шиг харагдаад байгаа боловч сонгуулийн арга хэлбэрээсээ болоод улс төрийн нам инсти­ту­цийн­хээ хувьд хүчтэй, бодлоготой, сахил­гатай болж төлөвшиж чаддаггүй. Уул шугамандаа гэдэг шиг уг нь Засгийн эрхэнд гарсан улс төрийн нам төрийг жолоодож авч явдаг ийм дэглэм журамтай парламентын удирдлагыг бид сонгочихоод, улс төрийн намд нь зохих байр суурийг тодорхой эзлүү­лэхгүй байгаад байхаар нөгөө улс төрийн намын ч зохион байгуулалт, үйл ажиллагаа ч өөдөлдөггүй, өнгө ордог­гүй. Нэр муут нэгэн болоод, иргэд­тэй­гээ бодлогын төлөө бүрэн дүүрэн хариуц­лагаа үүрч хамтарч ажиллаж чадахгүй цаг хугацааг элээгээд л. Нэг тийм карусель шиг урагшаа давхиад байгаа мэт, хэрэг дээрээ байрандаа эргээд байдаг тоглоомон эргэдэг морь шиг байгаад л байдаг. Цаашдаа хүлээсээр л байх уу... Хосолмол системд шилж­сэнээр бидний хэрэглэж заншсан мажоритар тогтолцооны олон сайн үр дагаврууд хадгалагдаж үлдэх бөгөөд илүү шинэлэг дэвшилтэт түв­шин рүү алхам урагшилна.

-Тэгэхээр таныхаар хэд нь хувь тэнцүүлж, хэд нь мандатаар сон­гогд­вол зүйтэй вэ?

-Хувь хүнийхээ хувьд 38:38 гэсэн хувилбарыг намынхаа хүрээнд өнгөр­сөн жил санал болгож байсаан. Тойрог хуваарилахаар гишүүдийн хувьд зөрчилдөөн гардаг. Аль аймагт яаж хуваах юм, заримд нь хэдийг өгөх юм гэх мэт. Үнэндээ шийдэхэд амаргүй л дээ. Олон ч бэрхшээл, дагаад хардалт гарч ирнэ. Гэхдээ бас л олон ашиг сонирхлуудын нэгдмэл шийдэл бол­гож, бүх талуудын саналыг харгалзаж олсон дундаж хувилбарыг гаргаж таарна. Магадгүй 52, 24 ч байж болно.

-Тэгэхээр УИХ-д МАН олонхи юм чинь танай намын эрх ашгийг л илүү тусгасан хууль гарах байх л даа…

-Сонгуулийн хуулийн мэргэжилт­нүү­дийн нэг үг байдаг юм гэнэ лээ. Хэн хэзээ ч сонгуулийн тогтолцоог өөртөө ашигтайгаар тохируулчихлаа гэж хэлэх боломжгүй гэж. Сонгуулийн эрхийн стандарт гээч зүйл олон улсад тогтсон байдаг. Аль ч тохиолдолд энэ стандартаас гажихгүй байх ёстой юм. Иргэний сонгуулийн эрхийг хөсөр­дүүлж дордуулсан байх бол тэр нь Үндсэн хуулийн бус болох учраас. Тэгэхээр Үндсэн хуулийн хүрээнд улс төрийн нэг хүчинд илүү боломж олгосон юм шиг хийчихлээ гэж бодож болох боловч явж, явж сонголтыг саналын хуудсан дээр саналаа бичиж байгаа сонгогч л хийдэг. Хэрэв сонгуу­лийн тогтолцоонд бохир мөнгөний, луйврын нөлөөллүүдийг хаачих юм бол АНУ-ын Ерөнхийлөгч агсан А.Лин­кольны хэлснээр “Саналын хуудас гэдэг бол сумнаас хүчтэй” байж чадна. Ямар ч сонгуулийн тогтолцоо иргэдийн саналыг өөрчилж чадахгүй. Өөрсдөдөө ашигтай гэж тооцоод сонгуулийн тогтолцоог өөрчлөөд ялагдал хүлээсэн явдал манайд ч гарч байсан, олон улсад ч цөөнгүй гарч байсан. Тэгэхээр ашигтай гэж тооцож байгаа хувилбар эсрэгээрээ байж болно. Хэн мэдлээ. Сонгогч, бурхан тэнгэр хоёр л мэдэх байх даа. /инээв/

-Таны ярианд луйврын сон­гууль, бохир мөнгөний сонгууль гэсэн үг гарч байна л даа. Үнэхээр ийм зүйл байдаг уу?

-Би сонгуульд ажиллаж байсан, өөрөө ч нэр дэвшиж өрсөлдөөд сонгог­дож үзсэн. Одоо байгаа 76 гишүүн бол иргэдийн олонхи дэмжсэн учраас л сонгогдсон гэдэгт хувьдаа эргэлз­дэггүй. Сонгууль нь өөрөө олон түмний нүдэн дээр болж байдаг процесс. Сонгуульд бохир мөнгөний нөлөө байна уу гэвэл байна. Монголд сонгуу­лиас үл хамааран далд эдийн засаг хүчтэй оршсоор байгаа. Сонгуулийн үеэр албан ёсны дансаар гардаг мөнгө маш бага. Энэ нь бохир мөнгө байд­гийг шууд харуулдаг. Бохир мөнгө сонгуульд эргэлдэж байгаа үед төр тунгалаг байх тухай яриад ч үр ашиггүй. Гэхдээ энэ бохир мөнгөний асуудал ганцхан сонгуульд гарч ирээд байгаа юм биш ээ. Бас ганц сонгууль л луйвартай гэж чичлүүлж байгаа юм биш. Монголын амьдрал бүхэл­дээ авлигажсан албан ёсны бус байдалтай байна. Харин сонгуулиар энэ байдал нь тодорч, манай системийн гажуудал өвчин ил гарч ирж байна ш дээ. Сонгууль бол энэ нийг­мийн толь нь. Одоо сонгуульд сон­гогдож ялахаасаа илүү хэрхэн сон­голтоо баталгаажуулж хүлээн зөв­шөөрүүлэх вэ гэдэг нь үндэсний аюулгүй байдал, төрт ёсны дархлааны талаасаа тулгамдсан асуудал боллоо гэж би боддог. Гишүүд нь ч, намууд нь ч сонгуулийн үр дүн нь ч хүлээн зөвшөө­рөгдөж чадахгүй учраас аль нэг хүчин ялсан ч цаашид дангаараа засаглаж чадахгүйд хүрнэ. Ингээд үзэхээр иргэдийнхээ сонгуу­лийн үйл явцад итгэх итгэлийг нэ­мэгдүүлэх үүднээс сонгуулийн тогтол­цоо, хуульд шинэ зохицуулалт хий­хээс өөр арга байхгүй.

-Сүүлийн хоёр парламентын бүрэн эрхийн хугацаанд эвссэн, хамтарсан төр засагтай байлаа. Өмнөхөд нь эвсэхээс аргагүй байсан гэдэг бол 2008 онд танай нам олонхи байсан атлаа хамтрах шийдвэр гаргасан…

-Улс төрийн шийдлийг нам маань гаргасан. Хууль зөрчсөн юм байхгүй л дээ. Үндсэн хуульд Засгийн газрыг байгуулах талаар шууд тухайлан заагаагүй байдаг. Ерөнхий сайдыг сонгуульд олонхи болсон нам, эвсэл санал болгож томилуулах тухай то­дорхой заалттай. Ерөнхий сайд Зас­гийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнээ оруулж ирдэг. Энэ утгаар харвал Ерөнхий сайдын саналаар АН-ын дарга бас зарим гишүүн нь орж ажил­лаж байгаа гэж болно. Хууль зүйн үүднээс дангаар болон эвслийн Зас­гийн газар л гэж байдаг. “Хамтарсан Засгийн газар” гэсэн ойлголт манай улс төрийн практикт байгаа нь шинэ ч биш, хуучин ч биш де факто.

-Хамтарсан Засгийн газар бай­гуулагдсаныг та юу гэж үздэг вэ. Танай намын зарим нөхөд хариуц­лагаа хамтдаа хүлээх ёстой, замын дундаас гарч болохгүй гэдэг, бас зарим нь ч АН-ынхныг явах цаг болсон гээд хөөж ч байгаа?

-Хоёр намын дарга кабинетэд хамтдаа багтан ажиллаж байгаа боло­хоор улс төрийн талаасаа хариуцлагаа хамтдаа үүрэлцэж л таараа. Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд хамтран ажилласныхаа хувьд хүссэн хүсээгүй хариуцлагаа хамтдаа үүрч ирсэн. Хууль зүйн хувьд эвслийн биш ч үүрэг хариуцлагын хувьд эвсэх зарчмаар ажиллаж ирсэн. Хамтарсан Засгийн газар байгуулсан нь улс төрийн үүд­нээс алдаатай байсан уу, үгүй юу гэдгийг өнөөдөр хэлэх боломжгүй. Манай намын Бага хурлаар үүнийг шийдсэн. Шийдвэр хүчинтэй байгаа болохоор намын гишүүний хувьд энэ шийдвэрийг дагаж байгаа. УИХ-ын гишүүнийхээ хувьд хамтарсан Зас­гийн газрыг шүүмжлэхдээ шүүмжлээд, бас дэмжихдээ дэмжээд явж байна. Хамтарсан Засгийн газар байгуулсны том хохирол нь хяналт хариуцлага суларсан явдал. Хамтрахын хэрээр түгжрээд байсан том асуудлаа шийд­сэн үү үгүй юу гэсэн асуулт хариулт нэхсээр л байгаа. Хяналт хариуцлага суларсан энэ байдал цаашид намд, нийгэмд хэр сөрөг үр дагавар учруулах бол гэдэгт би үнэхээр санаа зовж суудаг. Нэг талаас хоёр намын мөрийн хөтөлбөрт орсон олон асуудал амжилттай шийдэгдэж яваа ч нийгэм дэх шударга бус, нийгмийн хорт хавдар болсон авлигын асуудлаа дорвитой шийдээгүй л байна. Дүгнээд үзэхээр бидэнд шийдэж байгаа ч юм байна, алдаж байгаа ч юм байгаа. “Бүгд шүүмжилж чаддаг, гэхдээ улс төрийн бодлого боловсруулж хэрэгжүүлж чадах нь тун цөөн” гэсэн үг бас бий. Манай намын гаргасан стратегийн том шийдэл зөв, буруу эсэх нь 2012 оны сонгуулиар л харагдана. Магадгүй хамтрах нь нийгмийн учир шалтгааны үндэстэй байсныг би үгүйс­гэдэг­гүй. Учир нь мажоритар тогтолцоо нь сонгогчдын 50 хүрэхгүй санал авсан улс төрийн хүчин төр засгаа дангаар аваад явах боломжийг олгодог. Өнгөр­сөн сонгуулиар манай нам сон­гогч­дынхоо 50 хувийн саналыг авч ча­даагүй боловч 46 суудалтай болсон. Мажоритар тогтолцоогоор гарсан сонгуулийн энэ үр дүнг пропорциональ хэлбэр рүү шилжүүлэх хэлбэрээр хамтарсан Засгийн газрыг байгуулсан байж болохоор харагдаад байгаа. Яагаад гэвэл нийт улс орны хэмжээнд иргэд яг хамтарсан тухайд хүчтэй эсэргүүцэхгүй байгаа юм. Үүнийг судлаачид улам тодруулах биз ээ. Хөөж байгаа гэдгийн хувьд өөрсдөө урьчихаад “одоо шууд яв даа” гэх нь улс төрийн моралийн хувьд зохисгүй гэж бодож байна.

-Тэгвэл уригдсан зочид чинь одоо бидний явах цаг боллоо гэвэл та нар яах вэ?

-Ер нь айлд зочин ирээд сайхан байж байгаад өөрийнхөө гэр рүү буцдаг даа. Тэгэхээр ирсэн гийчинд буцах цаг байж л таараа. Магадгүй буцчихаад эргэж харилцан уулзалдах гээд элд­вийн юм гарч болдог хорвоо. Гэхдээ сонгуулийн өмнө АН шалтаг заан Засгаас гарвал улс төрийн явцуу ашиг сонирхолдоо хөтлөгдөж байгаа хэрэг болно доо. Болоод зогсохгүй итгэл эвдсэн худар­га­гүй авиртай, буурь суурьгүй этгээд шиг л харагдана даа. Сонгуульд энэ Засгийн газар­тайгаа орох нь хаа хаанаа шударга болно байх. Бидний аль алинд иргэд дүнгээ тавиг.

-Аль ч салбарт үе, үеийнхий зөрүү, үл ойлголцол байдаг. Улс төрд энэ нь бүр ч хүчтэй байдаг бололтой. Саяхан танай намын залуу үеийнхэн Их тэнгэрт болсон өргөтгөсөн хурлаар удирдлагууд, ахмадуудтайгаа хатуухан тулсан тухай сонстсон…

-Арваад хоногийн өмнө Удирдах зөвлөл, бүлгийн гишүүдийн хамтарсан уулзалт болсон л доо. Цаг үеийн асуудлаар, сонгууль бас улс төрийн бусад бодлогын талаар бид илэн далангүй ярилцсан. Харин би энэ уулзалтыг энэ намд ойрд болж байгаа­гүй нээлттэй ажил хэрэгч уулзалт болсон гэж бодож байгаа шүү. Тун чөлөөтэй ярилцаж, хурц шүүмжлэл ч гаргаж, бодлогын сонирхолтой яриа ч өрнүүлсэн. Аливаа нийгэмд хөгшин, залуу, хүүхэд гээд сонирхол, байр суурь үнэмлэмжээрээ ялгаатай учир өрсөлдөөн зөрчилдөөн гарч л байдаг. Үүнийг энэ хүний нийгэм чинь үгүйс­гэ­дэггүй. Залуу гишүүдийнхээ ярьсныг манайхан наагуур цаагуураа сайхан хүлээж авсаан. Яахав, ганц нэг хүн бухимдалтай хүлээж авсныг эс тооцвол.

Намын маань хувьд Удирдах зөвлөл, УИХ, Засгийн газрын түвшинд хаа хаанаа залуучуудаа их дэмжиж байгаад талархалтай явдгаа онцолж хэлье. Бид намын ирээдүйд санаа зовж, тухайн асуудал дээр залуучууд ийм байр суурьтай байна гэдгээ л илэрхийлж үгээ хэлсэн. Түүнээс албан тушаалын төлөө үгээ хэлээд, хөө­цөлдөөд, зууралдаад байвал улс төрөөс амархаан зайлуулагддагийг одооны залуучууд бид эрхбиш мэднэ.

-Ц.Нямдорж гишүүн нэлээд уурласан тухай Ж.Энхбаяр гишүүн ярьсан байсан. Та өнгөрсөн жил Ц.Нямдорж гишүүнтэй нэлээд үзэл­цээд байсан байх аа?

-Ц.Нямдорж гишүүн бид хоёрын асуудал өнгөрсөн жил яригдсаан яригдсан. /инээв/ Мань хүнтэй зөрөлд­сөнөөс хойш хэлж байгаа үгийг нь хэзээ хэзээнээсээ илүү анхааралтай сонсдог болсон. Бас залуу хүмүүс ааг омогтой бол хашир улстөрчид илүү тооцоотой анаж байдаг. Ер нь Ц.Ням­дорж гэдэг улстөрч хурц, хурц үг хэлдгийг хувь хүн талаасаа илүүтэй би ажил хэргийн үүднээс ойлгож хандаж байгаа. Тодруулаад хэлбэл, би хуулийн салбарын хүн. Юм яривал үүнийгээ л илүүтэй ярьж, бас хий­чихийг бодно. Гэтэл хуулийн салбарын гол толгойд байгаа хүнд болохгүй байгааг хэлэхээс өөр арга надад байхгүй, дээр нь зүгээр магтаад байж чадахгүй.

Тэр хүн өөрийн орон зайгаа олсон, өөрийн дэмжигчидтэй, карьераа ч хийчихсэн хүн. Улс төрийн тогоонд илүү удаан чанагдсан хүний хувьд залуучуудад хандан сануулж анхаа­руулж хэлэх үгээ хэлж байна гээд байгаа. Үнэндээ шинэ үе гэдэг жам ёсоороо өмнөх үеийн мөрөн дээр зогсож гарч ирдэг болохоор илүү алсыг хардаг гэсэн үг байдгийг бодолцох хэрэгтэй л байгаа юм. Энэ бол шилэн хүзүүн дээр гишгэх асуудал биш юмаа. Эрүүл саруулаар өрсөлдөж, бас ха­рил­цан хүндэтгэл дээр бий болно гэдгийг ухамсарлах ёстой гэж би амьхандаа өөртөө хандаж хэлээд л байгаа. Нэг зүйл дээр би хатуу зар­чимтай. Шинэ хуучиндаа биш. Өөрийн­хөө орон зайг өөрөө л олж авах ёстой. Ингэхдээ хэн нэгэнтэй хэл амаар уралдахаас гадна хийж байгаагаараа хүлээн зөвшөөрөгдөх ёстой гэж бод­дог. Тэгээд ч улс төрийн энэ хатуу хөтүүд аль болох нэгнийгээ сэтгэлээс гарамгүй үгээр муухай хэлчихгүй байхыг бодож байгаа, тэр тусмаа журмын нөхдөдөө. Ердөө намайг өөртэйгээ адил сонгогчдынхоо итгэлийг хүлээж сонгогдсон нэгэн гэдгээр нь хүлээн зөвшөөрөхөд л болно. Гэхдээ тэр явдлаас хойш Ц.Нямдорж гишүүн намайг хуучин удирдлагад нь ажиллаж байсан гэж харахаасаа илүүтэй УИХ-ын гишүүн Ж.Сүхбаатар гэдгээр нь хардаг болсон байх гэж найдаж байгаа. Намайг байгаагаар маань хүлээн зөвшөөрчих, би хариу итгэл хүндэтгэлийг дааж сурсан залуу. Сайд ч сүүлийн үед хуучин шигээ түрэмгий, дарангуй ярихаа байсан байна лээ. Бас үгэн завсраа сургамжийн үг хавчуулаад л. Тэр нь надад таалагдаж байгаа шүү.

-Одоо Х.Тэмүүжин гишүүн Ц.Ням­дорж гишүүнтэй нэлээд тулж байгаа харагдах юм. Бас С.Наран­гэрэл гуайтай шүүхээр хүртэл явж байна. Танай хуульчид чинь нэ­гий­гээ хүлээн зөвшөөрөхдөө муу хү­мүүс байх шүү?

-Ер нь аман дээрээ ардчилсан үзэлтэй байх, ачир дээрээ ардчилагч байх хоёр бол их амаргүй зүйл юм. Ардчилагч байна гэдэг нь болж буй үйл явдалд хүлээцтэй хандах явдал. Бүр уурласан ч асуудалд эрүүлээр хандах чадвар. Манай УИХ-д байгаа залуу гишүүдийн хоорондын ойлголцол нь илүү. Тэр ч утгаараа өөр намд байдаг ч бид нэгийнхээ бодлого үйл ажилла­гааг нь дэмждэг. Хуульчид бие биеэ хүлээн зөвшөөрдөггүй гэсэн нэг тийм шүүмжлэл байдаг л даа. Үүнийг би хэлж мэдэхгүй юм.

Хэдийгээр би Х.Тэмүүжинг дэмж­дэг ч С.Нарангэрэл багштай холбоотой тэр асуудал дээр өөр байр суурьтай байгаа. С.Нарангэрэл багш бол надад хичээл заасан багш маань. Тэр хүний талаархи миний бодол дандаа сайн сайхнаар байх болно. С.Нарангэрэл багш бол хуульчийн хувьд дандаа өөрийгөө боловсруулж байдаг, миний хувьд үлгэл дуурайл болдог хүн. Хоцрогдоно гэдгийг ямар утгаар хэлсэн юм. Хэзээ нэгэн цагт хүн бүр, би ч хоцрогдож л таараа.

-2004 оны сонгуулиар та СЕХ-нд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан байх аа. Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр манай сонинд өгсөн ярилцлагадаа “2004 оны сонгууль луйврын сонгууль болсон. СЕХ-нд асар их дарамт ирж байсан. Хэн гэдгийг нь одоохондоо хэлэхгүй” гэсэн л дээ. Тэр чигийг та л гаргах байх. Тийм дарамт байсан бол хаанаас ирж байсан юм бол?

-Н.Энхбаяр даргын хэлсэн дээр би тайлбар хийх нь утгагүй байх. Тэр үед СЕХ-ны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан нь үнэн. Тэгэхэд сонгуулийн хэд хэдэн тойрог дээр маргаантай байдал үүсч, Үндэсний телевизийн байр руу, СЕХ-ны байр руу дайран орж байсныг хүмүүс санаж байгаа байх. Энэ мэтээр дарамт шахалт зөндөө л байсан. Гэхдээ тэр нь нууц биш, телевизээр хүртэл гарч байсан л даа. Асуудал шүүхэд хүртлээ явж, би СЕХ-ны итгэмжлэгд­сэн төлөө­лөгчийн хувьд жил хагас шүүхийн үүдийг сахиж байлаа. Тэр үеийн нөхцөл байдал амаргүй байсан гэдгийг нууц­лаад байх юм байхгүй. СЕХ-ны төлөөлөгчийн хувьд тэндээс гаргасан шийдвэрийг танилцуулж байсны хувьд намайг шүүмжлэх хүмүүс одоо ч бий.

-Нийгэмд ялангуяа танай намд Н.Энхбаяр гэдэг хүнээс зугтах хөдөлгөөн өрнөөд байгаа гэвэл та хүлээн зөвшөөрөх үү. Та ер нь хуучин даргынхаа тухай юу гэж бодож явдаг вэ?

-Би ямар ч үед хүн хүнээрээ байх ёстой гэж боддог. Хүний хийсэн сайныг нь ямар ч тохиолдолд хүлээн зөв­шөөрч чаддаг байх хэрэгтэй. Н.Энх­баяр дарга хуучнаар МАХН, одоогийн МАН-д оруулсан өөрийн гэсэн хийсэн юмтай хүн. Социнтерний гишүүн болгосон, ялагдсан намыг ялалтад хүргэсэн, түүгээр ч зогсохгүй намыг институцийнх нь хувьд хүчир­хэг болгосон. Алдаа дутагдал нь бол миний ярих асуудал биш. Одоо хү­мүүсийн яриад байгаа шиг намын байгууллагын дарга төдий байгаагүй. Намын лидер байсан. Дарга байх нэг хэрэг, лидер байх өөр том агуулга. Лидер байсныхаа хувьд өөрийн гэсэн хамтран зүтгэсэн багтай байсан. Одоо тэр багийнх нь гишүүд улс төрийн дээд албан тушаалд ажиллаж байгаа. Маш олон залуу­чуудыг энэ намд бодлогоор дэмжсэн. 1999 онд УИХ-ын цөөнхийн бүлгийн ахлагч байхад нь би цөөнхийн бүлгийн ажлын албанд хуулийн зөв­лө­хөөр ажиллаж байлаа. Үнэндээ энэ хүн намайг ажилд томилсон. Тухайн үед цөөнхийн бүлгийн ажлын албанд арваад л хүн ажиллаж байсан. Тэндээс миний улс төрийн ажлын гараа эхэлсэн гэж би боддог. Тэгээд үзэхээр би энэ хүнтэй хамаатай болж таарна. Мэдээж, Н.Энхбаяр гэдэг лидерийн ойрын хүрээлэл, удирдлагын багийн түвшинд би байгаагүй. Жирийн нэг гүйцэтгэх ажилтан л байсан. Ямар ч хүнд алдаа, оноо байдаг. Гэхдээ алдлаа гээд хийсэн оноог нь үгүйсгэж боломгүй. Би Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байхдаа М.Энхболд даргатай ч, С.Баяр даргатай ч ажиллаж байсан. Би удирдлагад нь ажиллаж байсан хүний хувьд тэдний хэн ямар араншин, арга барилтай вэ гэдгийг мэдэх ч, тэдний талаар үнэлгээ дүгнэлт өгч чадахгүй, хүсэх ч үгүй байна. Хүний ёс талаасаа ч, төрийн ёс талаас ч ингэж бодож байгаа юм. Улстөрч хүнд хүний, төрийн ёс хамаатай л байх ёстой. Ер нь ямар ч ажил хийж байгаа хүн алдаанаас ангид байх боломж байдаг­гүй юм. Бас улстөрч хүний алдаа ямагт том болж харагддаг.

Нэгэнт амьдралынх нь хэсэг үе хамтдаа өнгөрсөн хүмүүс уулзаж л таараа, уучилж л таараа, нэгийгээ. Тэрийг нь мэдэж байж би хажуугаас нь хараад хошуу нэмэрлээд байх нь хаашаа юм бэ дээ. Үнэндээ хамтдаа сайхан байсан хүмүүс эе эвдрээд явахыг харахад надад хэцүү байдаг. Улс төрд хүнийг муучлах амархан л даа. Монголын төр зүтгэж байсан хүндээ халгаатай гэдэг л битгий болоосой гэж боддог. Тэд ямар ч байсан түүхийн нэг хэсэг нь болчихсон хүмүүс. Зүгээр миний нэг хүсч явдаг зүйл гэвэл Н.Энхбаяр нь ч, С.Баяр нь ч хэн ч бай, залуус бидэндээ үлгэр дуурайлтай яваасай гэсэн бодол байна. Үнэндээ одоо өрнөөд байгаа байдал надад эвгүй санагддаг. Би тухайн үедээ ч Н.Энхбаяр дарга, Н.Багабанди дарга хоёрыг нэг зүг рүү хамтарч ажилладаг байгаасай л гэж дотроо их л хүсдэг байлаа.

-Намаасаа гарч өөр нам бай­гуулсныг нь юу гэж боддог вэ?

-Нэг намын гишүүд байхаа больсон нь харамсалтай санагддаг. Нэг намын гишүүн байхаа больсон нь бидэнд ч, тэдэнд ч сайн зүйл авчраад байгаа юм алга. Одоо 2012 оны сонгуульд халтай, балтай юм хэн хэндээ хийхгүй байгаа­сай билээ л гэж хүсч байна.

-Таныг хурц, хурц ярьчихдаг байсан. Сүүлийн үед больчихсон байна гэх нь бий. Энэ нь нэг талаас хүү тань хүнд өвчнөөр өвдсөнтэй холбоотой хурц шүүмжлэлээс зайлс­хийдэг боллоо ч гэж байгаа…

-Би улс төрд маш их амбиц, хүсэл эрмэлзлээр орж ирсэн. Тэгээд ч хүчтэй зоригтой шийдэмгий байхыг бодсон. Хүний амьдралд чинь янз бүрийн асуудал гардаг юм байна. Би хоёр хүүтэй хүн. Өнгөрсөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр бага хүү маань хүндээр өвдсөнийг мэдээд хүнд шо­конд орсон. Тэглээ гээд уйлж унжаад ажлаа орхилтой биш, ажлаа хийсээр байсан. Бас дунд нь хүүгээ эмчил­гээнд авч яваад хэсэг ажлын эрч хүч суларсан тал ч бий.

Сэтгэл зүйн тийм үе нөлөөлсөн байхыг үгүйсгэхгүй. Ер нь би амьд­ралд сөрж амьдрах ёстой гэж боддог, тэгж ч ирсэн. Нэг үеэ бодвол хүнд үеийг манай гэр бүл даваад байна. Хүүгээ байнга эмчид үзүүлж хяналтад байгаа. Ирэх намраас дахин хянуулах ёстой. Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд амьдралыг үзэх үзэлд маань өөрчлөлт орсон нь үнэн л дээ. Би өөртөө их итгэлтэй, омголондуу хүн. Одоо аль болох ихийг боддог боллоо. Хүүгээ сахиад хүний нутагт үүдний өрөөнд хэвтэж байхдаа юу хийхэв, бодож л суудаг байлаа. Хэцүү бэрхшээл тохиолдохоор хүн аливааг өөрөөр хардаг юм байна. Эмнэлгийн үүдний өрөөнд би Бурхан багшийн сургаал, Библи, Коран судрыг ч уншиж ойлгох гэж үзсэн. Улс төрд түрэмгий байхаас илүү өрсөлдөгчөө хайрлаж сурах хэрэгтэй гэдгийг ойлгосон. Ер нь хүн юмыг наанатай, цаанатай хардаг байх нь чухал гэж боддог болсон. Ямар ч байсан одоо ажилдаа илүү эрч хүчтэй зүтгэе гэсэн эрмэлзлээр сүүлийн нэг жил шаргуу ажиллаж байна.

-Ер нь УИХ-ын гишүүдийн дий­лэнх нь бизнестэй л дээ. Хүүхэд чинь өвдөх үед Ж.Сүхбаатар ги­шүүнд ямар ч бизнес байдаггүй юм байна гэсэн яриа сэтгүүлчдийн дунд гарч байсан…

-Бизнес хийнэ гэвэл бодлого бо­ловс­руулж чадах л бизнес байна. Би насаар бага ч нэг тийм хуучинсаг хүн л дээ. Төрийн албанд 14 жил ажилла­сан байна. Төрийн хүн түмний ашиг сонирхлын төлөө илүү зүтгэх хэрэгтэй гэж боддог. Нөгөө талаас, улс төрд залуучуудын төлөөлөл болсон нэгний хувьд янз бүрийн юманд холбогдвол залуучууд ийм гээд нэр гарах вий гэж ч болгоомжилдог. Миний улстөрчийн амьдрал дөнгөж эхлээд явж байна. Улс төрд байгаа цагтаа хүмүүст үйлчлэх үүргээ мартахгүй юмсан. Тэгэхийн тулд авлигад өртөхгүй юмсан, хувийн амьдралаараа үлгэр дуурайлал болох юмсан гэж боддог. Миний хэрэглээ тийм их биш учраас их хөрөнгө надад хэрэг болдоггүй. Угаасаа хүн хэрэг­лээ­гээ нэмэхгүй бол орлого нэмэх шаард­лага ч байдаггүй. Би хэрэглээгээ нэг хэмжээнд бариад л ирсэн. Хүнд их мөнгө хэрэг болдоггүй юм. Харин өвдөх үедээ хэрэг болох хэдэн төгрөгтэй байх хэрэгтэй юм билээ шүү. Би хийж байгаа зүйлээрээ хүлээн зөвшөө­рөг­дөхийг хүсдэг. Түүнээс заавал УИХ-д сонгогдоно гэж зүтгээд байх юм алга.

-Хэрэв дахин сонгогдохгүй бол яах вэ гэж боддог уу?

-Тэгвэл зөвлөхийн ажил хийж, багшлаад явах байх аа. Би хааяа төрийн албанд зүтгэхээ байсан цагтаа хувийн бизнес эрхэлж гэр бүлийнхнээ хэрэглээгээ хянахгүй байлгах юмсан гэж боддог үе ч бий. Гэхдээ хар залуугаасаа төрийн албанд зүтгэж ирсэн хүн болохоор чадах ч үгүй биз. Би сургуулиа төгсөөд С.Төмөр баг­шийнхаа гишүүний туслахаар ажилд орж байлаа. Үүнийхээ хажуугаар хэд хэдэн сургуульд багшилдаг байсан. Миний шавь гээд хөгшин залуу олон хүн байдаг юм. Би найман жил төрийн албаны чиглэлээр их сургуульд хи­чээл заасан, бас зүгээр ч үгүй захиргааны эрх зүйн чиглэлээр хэд хэдэн гарын авлага ном бичсэн. Одоо бодоход их оргилуун байж дээ. УИХ-ын гишүүний туслах болчихоод хэдхэн хоноод Дархан руу аав руугаа явмаар санагдаад очиж байж билээ. Нэг совин татаад байсан юм. Тэгээд аавдаа шинэ ажлын үнэмлэхээ үзүүлэхэд аав минь жигтэйхэн баярласан сан. Харин аав маань очсоны минь маргааш нь бурхан болсон.

-Таны аав ямар мэргэжлийн хүн байсан юм бэ?

-Аав маань барилддаг, аймгийн арслан хүн байлаа. Сүүлд сургуульд сурч санхүүгийн мэргэжилтэй болсон. Намайг багаас маань л номын хүн болоосой гэж хүсдэг байсан. Хүүгээ мундаг хүн болоосой гэж хүсдэг тийм л нэгэн аав байсан. Одоо өөрөө аав болчихоод явж байхдаа хэрэв аав маань намайг төрийн түшээ болчихоод явж байгааг харсан бол жигтэйхэн бахархах байсан байх даа гэж бодогддог юм. Аав маань надад маш их итгэдэг байсан болохоор би тэр итгэлийг нь л алдахгүй гэж хичээдэг байсан сан. Одоо ч тэр л сэтгэлээрээ ажиллаж яваа

Эх сурвалж нь баабар дот эм эн

.

Т.БАЯСГАЛАН: БУУРАЛ ААВ МИНЬ ХАНИЙГ МААНЬ ИЛГЭЭСЭН ГЭЖ БОДДОГ

Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, дуучин Түвшинжаргалын Баясгалантай ярилцлаа.

-Гэр бүл зохиож, шинэ хүнтэй болоод уран бүтээлийн хэсэг завсарлага авсан дуучин Т.Баяс­галанг хэзээ шинэ дуугаа хү­мүүст хүргэх бол гэж хүлээж байгаа хүмүүс цөөнгүй. Гэтэл дуучин маань шинэ дуугаар бус кинонд тоглоод гараад ирлээ. Юу болж байгаа нь энэ вэ гэж асуу­маар байна?

-Би хэсэг хугацаанд уран бүтээ­лийн завсарлага авсан нь үнэн. Гэхдээ сүүлийн үед зүгээр суусан­гүй. Шинэ уран бүтээлүүдээ хийж эхлээд байгаа. Удахгүй үзэгч, сонсогч олондоо уран бүтээлээ хүргэх болно. Одоо гэхэд Монголын анхны 3D клипийг үзэгчдэдээ хүргэ­хээр төлөвлөөд ажиллаж байна.

Киноны хувьд одоогоос гурван сарын өмнө "Рашаантын 18" киноны уран бүтээлчид надад хандсан юм. "Хэцүү анги" киноны захирал, багш нарын дүрээр нь хүмүүс андахгүй жүжигчин Навчаа, Сараа эгч нар энэ кинон дээр хамтран ажиллаж, ивээн тэтгэж өгөөч ээ гээд орж ирсэн л дээ. Урьд нь кинонууд дээр хамтран ажиллах санал ирдэг байсан ч дуунаас сэдэвлэж кино хийх гэж байгаа гэдэг нь надад содон санагдсан. Биднийг бага байхад орцонд "Рашаантын 18" гэдэг дуу хаа сайгүй хангинаж, хүмүүс дагаж дуулдаг байсан даа. Ардын дууны хэмжээнд хүртэл түгж чадсан энэ дуунаас сэдэвлэж кино хийнэ гэдэг нь, нөгөө талаас хүмүүсийн хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн жүжигчид хамтраад нэг баг болж байгаа нь надад таалагдсан. Харин багийн­хан маань энэ кинонд нэг дүр бүтээчихээч гэсэн учраас сүүлд нь нэг нүдний эмчийн дүрийг бүтээх гэж оролдлоо. Ер нь киноны багийнх­ны нэг сэтгэлээр нэг цул болж ажилладаг нь надад тун сайхан санагдсан. Нэг нэгийгээ сайхан энергиэр цэнэглэж, хур­цалж байдаг нь тун гайхалтай.

-Өөрөө кино шиг л клипүүд хийдэг байсан даа. Тэгтэл шинэ орчин санагдаагүй байлгүй?

-Чөлөөт уран бүтээлч бол ган­цаараа бүгдийг хийдэг бол кинон дээр жинхэнэ багаар ажиллахын чухлыг харуулдаг юм билээ. Нэгнээ өвдчих вий, алдаа гаргачих вий гэж жинхэнэ нэг гэр бүлийнхэн шиг биенээ халамжилж байдаг. Нэг нь алдчих юм бол киноны багт тэр чигт нь нөлөөлж байдаг учраас хичээ­хээс аргагүй. Кино маань инээд­мийн кино. Амьдрал дээр өдөр тутамд гарч байдаг тэр үйл явдлыг хөг­жилтэй хэлбэрээр харуулсан. Би өөрөө инээдмийн кинонд их дуртай л даа.

-Сүүлийн үед бүхий л хүмүүс кино руу хуйлрах болжээ. Зарим кино тэрбумаар нь ашигтай байдаг гэх юм. Тийм болохоор л та кино бизнес рүү оржээ дээ?

-Кино хийж байгаа хүн бүр овойж оцойтол мөнгө олж байгаа гэдэг нь юу л бол. Олж байгаа нь ч байна, олохгүй байгаа нь ч нэлээд байна. Сүүлийн үед л энэ талаар судалж байна л даа. Арваас ганц хоёр нь л ашиг олдог байх. Миний хувьд элдэв ашиг харахаасаа илүүтэй дуу кино болж байгаа гэдгийг нь олзуурхан дэмжсэн хэрэг л юм.

-Дууны уран бүтээлдээ зү­гээр суугаагүй гэлээ. Гэвч Баяс­га­лангийн гэсэн тодотголтой шинэ дуу сонсоогүй санагдаад байх чинь. Яагаад уран бүтээ­лийн тал дээр ийм хойрго байгаад байдаг болов оо?

-Би "Өвөлжих хун" гээд нэг сайхан бүтээл дээр ажиллаж бай­гаа. Нэгмөсөн дуугаа дүрсжүүлээд хүмүүст хүргэе гэж бодож байна. Хуучин бас ч сайхан дуунууд дуулж байжээ. Би хэсэг уран бүтээлийн засварлага авлаа. Тэгэхээр өмнөх дуунууддаа дүйцэхүйц хийгээд давж гарахуйц уран бүтээл хийе гэж бодож, хүлээж байна. Үнэнийг хэлэхэд санаанд хүрсэн сайхан дуунууд ирэхгүй л байна шүү. Санаанд хүрсэн дуу ирвэл өнөөдөр ч гэсэн дуулахад бэлэн байна.

-Хүмүүсийн танил болж, ал­дар цол авчихаар хуучин шигээ дэврүүн сэтгэлээр шинэ бүтээ­лээ хүмүүст дор, дор нь хүргэж чадахгүй хянаад байдаг тал байдаг уу?

-Би үнэндээ тэгж хэцүү талаас нь хүлээж авдаггүй. Хүн хүн өөр өөр л байдаг байх. Үнэнийг хэлэ­хэд хэсэг уран бүтээлийн завсар­лага авлаа, нөгөө талаас нэгэнт гавьяат гэдэг цолыг хүртсэн хүний хувьд мэргэжлийн дуучин хүний чансааг шалгасан, дуучнаас техник шаардсан тийм дууг дуулахсан гэсэн хүлээлт байна аа. Шинэ залуу дуучид ч олноор гараад ирж, тэдэндээ ч бас боломж олгох нь зөв байх, тийм үү.

-Шинэ залуу дуучдад боломж олгоно гэдэгтэй санал нийлэхгүй байна аа. Ер нь хүнийг ид бүтээх үед нь шагнаж, урам өгч байх нь чухал гэдэг ч уран бүтээлийн хувьд царцааж хөргөчих юм бол хэрэггүй юм биш үү?

-Бусдадаа боломж олгоно гэдэг нь тэр газарт миний гэсэн орой зай үгүйлэгдэж байна уу, үгүй юу гэдгийг харж байгаа хэрэг л дээ. Түүнээс Баясгаланг дуу хуураас холтгон төсөөлөхийн аргагүй. Дуугаа дуулаад л гараад ирнэ. Би гавьяат цолыг хөл хүнд байхдаа хүртсэн. Хүүгээ төрүүллээ. Хүү маань одоо ой есөн сартай боллоо. Би жил бүрийн гурав, зургадугаар сард уран бүтээлээ үзэгч олондоо барьдаг байсан. Уг нь хоёр жил л өнжсөн юм шүү дээ. Гэтэл танаас эхлээд хатуухан шаардаад эхэлж байна. Одоо уран бүтээлдээ илүүтэй анхаарч, үзэгч олондоо чамбай сайхан бүтээлүүдээ барьж эхлэх болно.

-Хэзээ?

-Тун удахгүй. Одоо бяр амтагдаж байна шүү.

-Олимпийн аварга төрдөг өдөр Кёкүшюүзан та хоёрын хотын гудмаар машинтай дав­хиж байсан зураг энд өлгөөтэй байна. Ингэхэд та хоёр хэдэн онд танилцсан юм бэ?

-Бид хоёр 2007 онд танилцсан юм. Хуримаа 2009 онд хийсэн.

-Цагаан хоолны ресторан нээсэн байх аа. Баясгалан маань цагаан хоолтон болчихсон уу?

-Би цагаан хоолтон биш л дээ. Монголчуудаа цагаан хоолтон бол гэж уриалахгүй. Гэхдээ махны хэрэглээгээ хянаж байгаасай гэж хүсдэг. Цагаан хоолны "Хайрын зоог" ресторан бол махны хэрэг­лээгээ багасгаж цагаан хоол идэхийг хүссэн тэр хүмүүст зориул­сан ресторан л даа.

-Сүүлийн үед энергийн ойл­голт, бясалгалын тухай их ярих боллоо. Өөрөө бага залуугаасаа бурхан шашны дуу дуулдаг бай­сан. Ямар нэг чиглэлийн бясал­гал хийдэг үү?

-Өвөө, эмээ маань бурхны шашин шүтдэг байсан. Багадаа буурал ааваараа тарни заалгуулж, хааяадаа уншчихдаг хүүхэд бай­лаа. Тиймдээ өөртөө тэрүүхэндээ итгэлтэй нэгэн байсан, хүүхэд байхаасаа л. Бурхан харж байгаа, нүгэл үйлдэхгүй, бурхан шүтдэг болохоор сайхан амьдарна гэж л бодож өссөн. 2003 оноос бурхны тарни, буддагийн дуунуудыг дуулж эхэлсэн. 2009 онд хөл хүнд байх­даа "Баяр баясгалан" гээд бурхны дуунуудаар цомог гаргаж байлаа.

Бясалгалын хувьд 2003 онд Шри шригийн бясалгалд анх сууж байсан юм. Хүн бага боловч бясал­гаж байх хэрэгтэй. Тэгэхийн тулд заавал ажил цагаа алдаж бясал­гаад байх хэрэггүй хэсэг хугацаанд сэтгэлээ чөлөө­лөөд бясалгах нь чухал гэж боддог юм. Машиндаа ч юм уу, унтахынхаа өмнө ч юм уу. Түүнээс хэт автаад хажуу хавиргын хүмүүсээ үгүйс­гээд, таарч нийлэхгүй байх нь дэмий юм шиг санагддаг болсон шүү. Бид чинь монгол хүмүүс. Монгол нүүдэлчин ахуйн амьдрал өөрөө агуу шүү дээ. Сүүлийн үед би бүр илүүтэйгээр үүнийг ойлгоод байгаа. Заавал Энэтхэгийн аль нэг шашны урсгалд хэт автах бус нүүдэлчин соёлоо шүтэж амьдрах ёстойг. Бясалга­лаас авах юм бол бий. Би хэт дэврүүн, омголон байх хорин гурван настайдаа бясалгалд анх яваад нэг зүйлийг ухаарч ойлгосон нь сэтгэлийн хөөрлөөр асуудалд хандахгүй байж сурсан явдал юм.

-Баясгаланг эмээ, өвөөгийн охин гэдгийг нь хүмүүс мэднэ. Хоёр буурайдаа зориулж дуул­сан сайхан дуу ч байдаг. Хөгшид нь энх тунх байгаа юу?

-Би чинь төрсөн цагаасаа л зуны амралт болонгуут хоёр хөгшин рүүгээ гүйдэг охин байв. Уг нь би хотод төрсөн хүн ш дээ. Нийслэлийн 89 дүгээр цэцэрлэгт хүмүүжиж, арван жилийн хоёр­дугаар сургуулийг төгссөн хүүхэд. Амралт эхлэнгүүт хөдөө явж, хичээл эхлэхээс хэдхэн хоногийн өмнө ирдэг байсан. Би хоёр хөгшин дээр өссөнийгөө их азтай хэрэг гэж боддог юм. Хөгшдийн өвгөдөөсөө өвлөж авсан тэр агуу ухааныг боломжийн хэрээрээ шингээж өссөн дөө.

Тоглолт болгондоо хоёр хөгш­нийгөө хамгийн сайхан суудалд урьж, Юндэн Нансалмаа хоёр маань гэдэг байлаа. Сүүлд хоёр буурлыгаа өөртэйгөө ойрхон байл­гах гэж Багануурын Гордок тосгонд мал хуйтай нь авчирч, боломж л олдвол тэдэн рүүгээ гүйдэг байв даа.

Буурал өвөө маань гурван жилийн өмнө таалал төгссөн. Бас аавын минь аав саяхан бурхан боллоо. Одоо хоёр хөгшин ээж маань байна даа. Буурал аавыг өнгөрснөөс хойш эмээ маань зундаа Гордоктоо, өвөлдөө ээжтэй минь хамт өвөлжиж байгаа. Өнөөдөр гэхэд эмээ маань манайд ирчихсэн л байна. Эмээгийнхээ наадмын дээлийг хийж өгөх гээд л хөл болж байна даа, бид.

-Эмээ зээ охиндоо эрхэлж өгч байна уу?

-Тэгэлгүй яахав. Эрхэлнэ ш дээ. Би хоёр буурайдаа "Та хоёр намайг өчүүхэн нялхаас минь алган дээрээ бөмбөрүүлж, айлын хооронд үүр­дэг байсан. Одоо миний ээлж ирсэн. Надад сайн эрхэл. Одоо би алган дээрээ бөмбөрүүлж, айлын хооронд үүрнэ" гэж хэлдэг юм. Буурал аав маань охиндоо эрхэл­сээр ная гараад бурхан болсон доо.

-Баясгалан гэдэг дуучин олны танил болсон тэр үеийг сөхвөл С.Жавхлан гэдэг дуучин заавал холбог­доно. Та хоёрыг нэг нэгээс чинь салгах аргагүй. Сүүлийн үед С.Жавхлан дуучин маань уран бүтээл гэхээс илүү­тэй гал тахиж, улс төр хийгээд, Баясгалан нь бясалгал хийж, айлын гэргий болоод нам бол­чих­лоо гэж хүмүүс яриад байгаа?

-Ангийн маань анд Жавхлан­гийн сүүлийн үед хийгээд байгаа алхмуудыг харахад залуу хүний эрч хүч, алдахаас айдаггүй тэр л сэтгэлээрээ үгээ хэлж, хийж яваа юм шиг санагдсан. Миний хувьд гэр бүлийн аз жаргалыг эдэлж, гэр бүлдээ цаг заваа илүүтэй гаргаж яваа. Урьд нь дуучин Баясгалан байхад өөрийнхөө төлөө л амь­дарч явлаа. Өөрийнхөө босно гэсэн цагтаа босч, орно гэсэн тоглол­тдоо оролцоод явдаг байсан. Харин одоо ээж Баясгалан хүүгээ сэрсэн цагт дагаж сэрээд аяар нь байж байна даа.

-Мэдээж, гэр бүлээ гэлгүй яахав. Эмэгтэй хүн бүр айлын галыг сахиж, ээж болдог. Гэхдээ бусдаас уран бүтээлийн авьяас­тай Баясгалан уран бүтээлээ ч хийж, ар гэртээ ч анхаарлаа тавиад явж болохгүй байгаа юм. Зэрэгцүүлж чадахгүй байна гэж үү?

-Зэрэгцүүлэхээр үү. Зэрэгцүү­лэхээр...

Гэхдээ зуун хувь урьдынх шигээ байна гэж байхгүй л дээ. Гэлээ гээд таг болчихгүй. Урьдын адил жилд нэг удаа хийдэг шигээ уран бүтээлийн тоглолтоо хийгээд л явна.

Үнэндээ урьдынх шиг сайхан бүтээлүүд ирэхгүй байна аа. Ямартай л би тоглоом шоглоомын дундуур яруу найрагч, хөгжмийн зохиолч нартаа "Та нарын авьяас билэг чинь шавхагдчихаа юу. Та нар бүтээлээ хийхгүй байгаагаас би хийхгүй харагдаад байна" гэж гомдоллодог юм. Баясгалан шинэ уран бүтээл гаргахгүй байна гэх шүүмжлэл байгаа ч энэ нь зөвхөн надаас шалтгаалахгүй байна. Чаддагсан бол би үгээ бичээд, аялгуу зохиох сон. Даанч, чадахгүй. Нэг хэсэг дууны бүтээл маш ихээр төрдөг байлаа. Зарим нь хоорон­доо ялгалгүй шахам. Магадгүй нэг талаас үзэгчдээ залхаасан байхыг ч үгүйс­гэхгүй. Ер нь яагаад уран бүтээл хийхгүй байна вэ гэдэг асуултаа хөгжмийн зохиолчид, яруу найрагч­дад та нар тавих хэрэгтэй байна.

-Өөрөө дуурийн дуулаачаар төгссөн хүн. Сонгодог дуулах төлөвлөгөө байна уу?

-Байлгүй яахав. Надад сүүлийн үед поп опера чиглэл их таалаг­даад байдаг болсон. Энэ чиглэлээр дуулна аа.

-Таны нөхөр урьд нь гэр бүл зохиож байсан хүн. Хоёр ч хүүхэд­тэй. Тэгэхээр гэргийн хувьд илүү ухаан зарах хэрэг гардаг болов уу?

-Тийм ээ. Хань маань өмнө нь амьдрал зохиож, хоёр ч сайхан хүүхэдтэй болсон хүн. Яахав, өмнөх амьдрал нь болж бүтээгүй хоёр тийшээ болсон юм билээ. Ганц бие болоод гурван жил болсных нь дараа бид нийлсэн гэдгийг зарим­даа онцолмоор санагд­даг юм. Аавгүй өсч байгаа хүүхдүүдийн сэтгэл эмзэг байдгийг би мэднэ ээ. Би өөрөө ч хойд аавтай өссөн хүүхэд. Хүүхдүүд байнга аавтайгаа уулзахыг хүсч мөрөөдөж байдаг юм. Тиймээс би өөрийнхөө хувьд энэ асуудал дээр нээлттэй байхыг хичээдэг. Харин ээж нь хүүхдүүдээ аавтай нь хэр ойр байлгахыг хүсэх эсэх нь тэр хүний л асуудал шүү дээ.

-Нэг хэсэг хэвлэлээр Кёкүшюү­зан өмнөх эхнэртээ мөнгө өгөх­гүйн тулд хамаг эд хөрөнгөө Баяс­галангийн нэр дээр шилжүүлсэн гэнэ, шүүхдэж шүүхдэж 500 сая төг­рөг өгөх болж гэнэ гээд баахан бичсэн учраас ингэж асууж байна л даа?

-Хоёр хүүхэд болон урьдынхаа эхнэрт өгөх ёстой юмыг нь хан­галттай өгчихсөн гэж ойлгож болно.

-Өгөхгүй гэж шүүхдээд, бие биенээ үзэхгүйдээ асуудал хүр­сэн юм уу?

-Тийм айхтар сүртэй юм болоо­гүй. Манайхан чинь юмыг дэвэргэдэг улсууд шүү дээ. Өгөх л ёстой юм чинь өгөлгүй яахав дээ.

-Хүүгээ ах, эгч хоёртой нь уулзуулсан уу?

-Одоохондоо уулзаагүй л байна. Би хувьдаа нэгэнт ах дүүс улс хойно уулзах хэрэгтэй гэж боддог. Ээж нь ирүүлэх дургүй байдаг юм аа. Гэхдээ уулзуулах л байлгүй дээ.

-Бас нэг асуух зүйл байна аа. Иймэрхүү зүйл асуугаад байгаад уучлаарай. Гэхдээ өөртэй чинь уулзсаных гадуур яригддаг зүйлсийг тодруул­маар байна л даа. Баясгалан аавын­хаа гэр бүлийн хүн ар­дын жү­жиг­чин Ш.Чимэд­цэеэ­тэй таа­рамж муутай байдаг гэдэг тухайд юу хэлэх вэ?

-Эмзэглэх юу байх вэ. Би аав­тайгаа үргэлж холбоотой байдаг.

Саяхан аавын ээж болох буурал ээж маань хөдөөнөөс ирсэн. Тэр хэдтэйгээ уулзалдаад сайхан л байлаа. Дуучин болох удмын үүргийг оноосон хүн бол миний аав. Тийм болохоор би дуулж явах үүрэгтэй хүн. Анхны­хаа ярилцлагыг өгч байхдаа аав минь намайг орхиж явсан ч авьяасыг нь өвлөж авсандаа баярлаж явдаг гэж хэлж байлаа. Одоо ч түүнийгээ л хэлнэ.

Ш.Чимэдцэеэ эгчийн хувьд би багадаа түүний бүх дууг нь цээжээр мэддэг байлаа. Ямар царайлаг, яасан ч гоё эгч вэ гэж бодож, жинхэнэ шүтэн бишрэгч нь байлаа шүү дээ. Харин сүүлд нь аавын маань эхнэр болсон. Би анхнаасаа аавтайгаа өсөөгүй хүн. Ээжийн минь дараа аав өөр амьдралтай байсан гэдгийг хүмүүс мэдэх байх. Дараа нь Ш.Чимэдцэеэ эгчтэй амьдрал холбосон. Ш.Чимэдцэеэ эгчийн хувьд намайг мэддэг ч үгүй байсан биз. Тэд дөнгөж хоёр талаас нийлж, ааваас маань гадна хоёр хүүхдэд нь анхаарлаа тавьж байхад нь гэнэт том болсон охин гараад ирэхээр цочирдоо байлгүй дээ.

-Ямар ч аав нар бөх хүргэнд дур­тай. Дээрээс нь танай аав уртын дууч бас бөхийн засуулч хүн. Кёкүшюүзантай гэр бүл болох мэдээг хэр хүлээж авсан бол?

-Их сайхан хүлээж авсаан. Манай хүн аавын хүндэлж, шүтэж явдаг бөх нь байсан.

Би ханийгаа Монголыг Чингэс хаан шиг дэлхийд сануулж өгсөн хүн гэж боддог ш дээ. Аав маань ч манай хүнээр их бахархдаг. "Буянтай учрал бэлэглэсэн өвөг дээдэстээ үргэлж залбирч байдаг болохоор удмыг нь сайхан авч явах хэрэгтэй" гээд уулзахаараа л надад захидаг юм.

Аав минь их ухаантай хүн. Миний ээж ч бас ухаантай мундаг эмэгтэй. Хамаг залуу насаа миний л төлөө зориулж, миний төлөө амьдарсан хүн. Одоо охин нь энэ зэрэгт хүрч сайхан амь­дарч байгаад сэтгэл нь амарч байгаа байх даа гэж боддог.

-Танай Элбэгбаяр хүү чинь хоёр ой хүрэх гэж байгаа байх. Дахиад төрөх гэж байна гэсэн яриа сонстож байлаа. Бүл нэмэх төлөвлөгөө юу байна?

-Миний амьдралын нэлээдийг нь хүмүүс зохиочихдог юм ш дээ. Амны бэлгээс ашдын бэлгэ гэж л боддог юм. Хүүдээ дүү гаргаж өгөлгүй яахав.

-Дуу дуулаад явдаг Баясгалан телевиз удирдаж, янз бүрийн бизнес эрхлээд яваа харагдах юм. Бизнес хийх дуу дуулахаас хэр ялгаатай юм бэ?

-Тун өндөр хариуцлага шаард­даг юм байна. Алдах эрхгүй л ажил юм даа.

Телевиз бол урлаг. Би өөрөө урлагийн хүн. Тиймээс надад теле­виз ойрхон санагддаг. Чадал­тай хамт олонтой учраас түүртэх юм алга аа. Монголд олон телевиз байгаа ч соён гэгээ­рүүлсэн телевиз байдаггүй байв. Байгуулагдаад жил гаруй болж байгаа ч манай "Эх орон" телевизийг мэдэхгүй хүнгүй болсон учраас бид баяртай байдаг юм. Гэхдээ судалгааны ажлаас эхлээд анхаарах зүйл их байдаг юм байна. Телевизийнхээ техник технологийн хувьд ч гэсэн нэлээд шинэчлэлийг хийж байгаа.

Мөн "Баясгалантай дэлхий" гээд жирэмсэн эхчүүдийг амраах төв байгуулж ажиллуулж байгаа. Йогийн дасгал, жирэмсэн эхчүү­дийг ямар нэгэн эм уулгахгүй, стресст оруулах­гүйгээр амар­ тайван байлгаж бай­гаад төрүүлэх зорилготой сайхан газар бий. Ер нь олон хүнийг удир­даад аваад явна гэдэг амаргүй ч бас сайхан ажил юм. Би аль болох залуучуудыг дэмжиж ажилд авахыг боддог. Бас ахмадуудаар хүрээ­лүүлэх дуртай. Тэднийхээ туршлагыг залуу­чууд­даа хүргэх гүүр болно гэж боддог юм. Дуулдаг байхдаа зөвхөн өөрийн­хөө ажлыг зохицуулаад гүйдэг байсан бол одоо зуугаар тоологдох хүмүүсийг ажлын байр­тай болгож, том баг удирдаж ажиллах үүрэгтэй болсон.

-Танай өрөөгөөр жүжигчин Б.Нэргүй­­баатар, шог зохиолч Л.Одончимэд гээд аваргууд их хөлхөж байна шүү?

-Манай хэд чинь ажлаа хийнэ бас хажуугаар нь надад эрхэлнэ ээ эрхэлнэ.

-Анзаараад байхад Кёкүшюү­зан та хоёрын зан араншин их төстэй бололтой?

-Ер нь төстэй шүү. Манай хүн урлагт хайртай, хөгжилтэй, нийтэч хүн. Бас л багаасаа амьдралын төлөө зүтгэсэн, тэвчээртэй. Энэ мэт адилхан талууд бий.

-Амьдрал юм хойно зөрөл­дөх үе байдаг л биз дээ?

-Бид ямар сэтгэлийн хөөр­лөөр суучихсан жаахан хүүхдүүд биш. Байгаа амьдралаа бүр илүү сай­хан авч явахын төлөө л явж байгаа. Нөгөө талаас Монго­лынхоо нүүр царай болсон гэр бүлүүдийн нэгийн хувьд өндөр хариуцлага үүрч амьдарна шүү дээ.

Ер нь амьдралаа сайхан авч явах эсэх нь эмэгтэй хүнээс шалт­гаалдаг шиг санагддаг. Аливаа асуудал гарахад 99 хувиар би буулт хийдэг.

-Яагаад?

-Манай хүн угаасаа асуудалд зөв ханддаг. Би бүрэн итгэдэг болохоор тэр шүү дээ. Тэгээд ч хэлэх юм байвал сүүлд нь хэлчих арга бий, бий. (инээв)

-Таныг хадам ээжтэйгээ тун адилхан гэж ярих хүмүүстэй олон тааралдсан?

-Хүн болгон тэгдэг юм шүү. Хадам ээж маань их бурханлиг, залуу сэтгэлгээтэй, ойлголцоход их амар хүн. Хүүгийнхээ төлөө 16 жил залбирч суусан хүн шүү дээ. Хүүгээ гэмтэл бэртэлгүй барил­даасай гэж сэтгэлээ чилээж амь­дарч ирсэн эх хүн. Би хадам ээжтэйгээ, харин манай хүн миний ээжтэй адилхан ш дээ. Хоёр ээж маань хоёулаа Жав­зандулам нэртэй. Овог нь адил­­хан Ж гэж байгаа. Бид хоёу­лаа л Жавзандулам нэртэй ногоон дарь эхийн хүүхдүүд болох хувь тавилантай хүмүүс байжээ гэж би боддог юм. Бас бид хоёр адилхан өвөө, эмээ дээрээ өссөн.

-Өвөө, эмээгийн хүүхдүүд цаанаа л өөриймсүү байдаг шүү?

-Тийм ээ. Манай хүн багадаа Авиа, Адиа хоёр дээрээ өссөн юм билээ. Би бол угаасаа буурал эмээ, өвөөгийн хүүхэд хойно. Буурал аав маань сумо их үздэг байлаа. Кёкшюүг хараад "Тэр уул овоо шиг Хавай арлын бөхийг хаячихдаг. Сайхан хүү шүү" гэж ирээд шимтэн үздэг байсан сан. Өвөө маань сумын заан, бас их сайхан дуулдаг хүн байлаа. Ханиа хараад байхад тэр чигээ­рээ буурал аав маань. Унтаж байгаа нь хүртэл адилхан хараг­даж, илүү ихээр хайр хүрдэг гээч. Миний буурал аавыг архи ууж, тамхи татаж байхыг нь энэ ертөнц дээр хэн ч харж байгаагүй. Хүн битгий хэл бурхан ч хараагүй. Тун гэр бүлсэг, гэр амьтай хүн байсан. Тийм хүний дэргэд өссөн боло­хоор би буурал аав шигээ л хүнтэй сууна гэж боддог байлаа. Харин буурал аавыгаа бурхан болсноос хойш нэг их удалгүй ханьтайгаа танилц­сан юм. Тэгээд ч тэр үү, буурал аав маань надад ханийг минь илгээсэн байх гэж боддог доо.

-Батбаяр гишүүн та хоёрыг хааяа гэр барьж зусдаг гэсэн яриа сонссон юм байна...

-Батбаяр бид хоёрын зундаа орж суудаг тэр гэр учиртай гэр л дээ. Ханийн маань өвөө, эмээ болох Авиа, Адиа хоёр маань гучаад онд дөрвөн ханатай энэ гэрийг барьж айл болж байсан байгаа юм. Тэд яг бидэн шиг тахиа, үхэр жилтэй хүмүүс байсан гэдэг. Тэгээд олон жил хамтдаа сайхан амьдарч, өнөр өтгөн айл болсон болохоор нь бэлгэшээдэг юм. Анх гэр бүл болохдоо бид зориуд энэ гэрт орж, гурван сар амьдарсан гээч. Одоо ч өнөө маргаашгүй гэрээ барьж орох гээд л байж байна. Аавынх нь өссөн гэр болохоор би хүүгээ ч тэнд байлгах их дуртай байдаг юм.

-Танай хүн Монголын сумо­гийн холбооны ерөнхийлөгч байх аа. Бас тэнд байгаа монгол сумоч­­дынхоо албан бус хол­бооны дарга шиг харагдах юм?

-Монгол сумочид Японд асуу­далд ороход манай хүн эндээс аав нь юм шиг л явна шүү дээ.

Сумогийн дүрэм нь өөрөө хатуу. Тусгай дэг жаягтай, бараг л улс доторх улс шиг юм билээ. Хэдэн зуун жил явж ирсэн тэр дүрэм журмаараа хэний ч нөлөөгүйгээр асуудлаа шийддэг.

-Танай хүн болон их аварга Д.Дагвадорж хоёр таарамж муутай гэгддэг. Түүнийг зодог тайлах болсныг хэрхэн хүлээж авч байсан бол?

-Эр хүмүүс дэвжээн дээр ба­рил­­дахдаа омогтой шартай байдаг. Монголчууд чинь их шартай хүмүүс ш дээ. Тэр утгаар нь хүмүүс таарамж муутай гэж харж байсан байж болох юм. Түүнээс надад тийм байдлаа илэрхийлж, хэлж байсан нь үгүй ээ. Тэгж яривал Дагваа аварга чинь аавын минь нутгийн бөх. Би гэр бүлийнх нь хүнтэй найзууд. Заримдаа сургаар асууд­лыг хурцатгахад хүмүүс үнэн гэж хараад байдаг тал байх юм аа.

-Саяхан их аварга Дагвадорж улс төрд орох бодолтой гэсэн байна лээ. Танай хүн Японоос ирээд УИХ-д сонгогдсон. Ер нь бөхчүүд ингээд төр түшээд байх нь хэр зөв юм бол?

-Заавал бөх энэ тэрдээ биш улс эх орондоо нөлөөтэй, зөв сайхан сэтгэлтэй хүн л гарах ёстой гэж би боддог. Бас гадаадад ч дотооддоо ч нөлөөтэй байвал сайн байх. Би хувьдаа сонгинохайрханчуудыг их зөв сонголт хийсэн гэж үздэг. Итгэлийг нь ч манай хүн сайн дааж яваа. УИХ-ын гишүүний зарцуулах төсвөөс 16 дахин давуулсан хөрөнгө оруулалтыг тойрогтоо хийсэн хүн шүү дээ. Тиймдээ ч АН-аас хамгийн их хөрөнгө оруулалт хийсэн гишүүнээр саяхан тод­руулсан болов уу. Бага байхаасаа л амласандаа хүрдэг байсан гэгд­дэг тэр чанар нь одоо ч байдаг. Цаашид ч тийм байх хүн.

Сонгогчдынхоо хүсэлт шаард­лагад тун анхааралтай ханддаг. Юу л байна тойрог руугаа гээд байна шүү дээ. Тэгэх ч ёстой байх.

-Олон сайхан бөхчүүд маань Японы иргэн болж, харийн бүс­гүйтэй гэрлэж байгаа нь харагд­даг. Монголд нь авчирч, сонгогч олны үүрэгт даруулж амьдрах замыг сонгуулсан танд баяр хүргэх ёстой юм шиг санагддаг шүү?

-Баярлалаа. Бас ч тийм тал бий шүү. (Инээв)

Илэн далангүй ярилцсанд баярлалаа.

-Баярлалаа. Энэ дашрамд зуны дэлгэр сайхан цагийн мэндийг уншигчдадаа хүргэмээр байгааг минь дамжуулж өгөөрэй
.