Х.Болор-Эрдэнэ: Магадгүй, би адгуу хүн

Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт зохиолч, сэтгүүлч Х.Болор-Эрдэнэтэй ярилцлаа.Сэтгэлгээний өгүүллэгийн “Би бид хоёр” ном, “Хишигт” дурсамжит туужаараа хоёр ч жил дараалан утга зохиолын оны шилдэг бүтээл “Алтан-Өд” наадмын тэргүүн шагнал хүртсэн тэрээр ер зүгээр суудаггүй зохиолч. Өгүүллэгийн дөрвөн түүвэр, мөн туужийн номууд, “Би чамд хайртай”, ”МИ-15”, ”Нарны өнгө” зэрэг уран сайхны кино, “Би эр хүнд хайртай”, ”Цэцэрлэгт учирсан хоёр”, ”Үл таних эмэгтэй”, “Хунгийн сүүлчийн дуу” зэрэг жүжиг киноны дууны үгийг бичсэн тэрээр хоёр оны зааг дээр номын хур буулгасан юм. Х.Болор-Эрдэнэ зохиолч “Муу залуу”, ”Би чамд хайртай”, ”20 жилийн дараа” зэрэг туужуудаа эмхэтгэн “Болор туужууд” нэртэйгээр хэвлүүлсэн байна. Мөн сэтгэлгээний өгүүллэгүүд болон “Хишигт” туужийнхаа нэмж засварласан хоёр, гуравдахь хэвлэлтийг хийж уншигчиддаа бэлэг барьжээ. 

-Та нэгэн зэрэг их олон ажил амжуулдаг юм шиг санагддаг. Ном, кино зохиолоос гадна, дууны үг бичих гээд л... Бас дунд сургуулиудаар явж уулзалт хийдэг талаар мэдээлсэн байсан. Энэ бүхнийг яаж амжуулдаг юм бэ?   
-Бас хажуугаар нь ээжийн ажлаа хийнэ. (инээв) Миний хувьд зохиол бичихээс гадна сэтгүүлч мэргэжилтэй. “Ардын эрх” сонинд төрийн төв хэвлэл байхаас нь ажилласан. Дараа нь “Зууны мэдээ”, “Өнөөдөр” зэрэг хэд хэдэн сонинд бас л сэтгүүлчээ хийсэн. Өдөр тутмын сонинд ажиллахад хүн үнэхээр их юм сурдаг. Маргааш өглөө нь сонин хэвлэгдэн гардаг учраас манайхан чинь өдөртөө бол салхи шуурга шиг л юмнууд явдаг. Одоо ч тийм байгаа. Тэрнээс л үлдсэн “дутагдал” байх. Яагаад дутагдал гэж хэлж байна гэхээр би их адгуу хүн. Уран бүтээлийн хувьд шүү дээ. Өнөөдөр л амжуулахгүй бол маргааш намайг хүлээхгүй.       

-“Би бид хоёр” сэтгэлгээний өгүүллэгийн түүврийг 2009 онд хэвлүүлсэн бил үү. Дунд, ахлах ангийн уран зохиолын сурах бичигт зарим өгүүллэгүүд нь орсон байсан?
-Яг сэтгэлгээний чиглэлээр бол түүнээс хойш гурван жил ном гаргалгүй чимээгүй сууж. Энэ хугацаанд миний хэдэн номыг уншдаг хүмүүсийн захиа даалгаварт чамгүй дарагдсан.  “Би бид хоёр”-ыг чинь хайгаад олохгүй байна гэж. Зарим нэг их, дээд сургууль, тэр тусмаа кино урлаг, утга зохиолын чиглэлийн сургуулиудад миний өгүүллэгүүд уншигддаг юм байна. Шинэ санаа авахад нэмэр болдог гээд багш нар нь тэр номыг олж уншихыг захидаг гэнэ. Оюутнууд эрэл сурал болоод л ирнэ. Аав, ээж нар гуйгаад ирнэ. Ганц нэг ширхэг ч хамаагүй өгөөч гээд. Бас хүүхдүүд маань “Ээж ээ, таны ийм өгүүллэгээс даалгавар ирсэн, тэрнийг задлаад өг” гээд л зогсож байна. Би сүүлийн жилүүдэд онлайн харилцаанд ихээхэн анхаарсан бас нэг “дутагдал”-тай хүн. Тиймээс байнгын уншигчид маань хаяа нэг эх орондоо ирэхээрээ ном авах гэнэ. Мөн л “хайгаад олохгүй байна” гэсээр ирдэг. Энэ мэт шаардлагаар дахин нэг удаа хэвлүүлчихээд орхисон номоо гурав дахь хэвлэлтээс нь саяхан гаргалаа. Нэг үеэ бодвол сонирхдог хүрээлэл нэлээд тэлсэн шиг байна. Тэр утгаараа ганц нэг ном гаргачихаад суугаад байх боломжгүй болчихжээ. Тиймээс бүх туужаа нэгтгэн “Болор туужууд” нэрээр хэвлүүллээ. Ялангуяа, “20 жилийн дараа”, “Би чамд хайртай-2” туужуудыг хүмүүс харьцуулж унших сонирхолтой байдаг. “Би чамд хайртай” киноны үргэлжлэлийг өмнө нь хоёр хувилбараар бичиж хоёр тусдаа тууж гаргасан юм. Тиймээс энэ удаа тэдгээрийг нэг эмхтгэлд багтааж зориуд харьцуулалт хийх боломж олгохыг зорьсон. 

-“Болор туужууд” гэдэг нэрэнд ямар нууц утга байна аа?
-Номын нэрний тухайд анх “2012” гэж нэр өгчихөөд туужийнхаа хавтасны эхийг бэлдүүлчихсэн байсан юм. Нэг мэдсэн чинь 2012 он ч дуусчихлаа. Нэг өдөр манай нөхөр хэвлэх үйлдвэрээс утасдаад “Энэ “2012” туужийг чинь юу гэж нэрлэх вэ? “2013” гэх юм уу” гэж асууж байна. Тэгсэн л амнаас “Болор туужууд” гэдэг нэр уначихсан. Заримдаа санамсаргүй зүйл их эвтэйхэн болчихдог доо? Тэгээд л... Бодвол миний л нэрээр нэрлэсэн юм байлгүй. /инээв/ 

-Хүмүүст таны шинэ туужууд эрэлт ихтэй байгаа харагдсан шүү. Та бүтээлүүдээ хамгийн түрүүнд интернэтээр уншигчиддаа хүргэдэг ч бодитоор гар дээрээ барьж, нэг нэгэндээ дурсгах гээд номын тань эрэлт өндөр байсан болов уу?

-Тийм үү? Баярлалаа. Хүмүүс хэвлэмэл байдлаар номыг авч, хадгалж, бие биедээ дурсгаж, гар дамжуулж,  номын сангаа баяжуулах, хүссэн газраа тухтай унших сонирхолтой байдаг юм билээ. 
-Зохиолоо онлайнаар шууд дэлгэх нь хэр зөв менежмент вэ?
-Зөв бурууг нь мэдэхгүй юм. Сүүлийн үед блогт эргэлдээд байх зав хомс болсон. Тэгээд л нөгөө олон блогоо хаагаад хаалгыг нь түгжчихээд явсан чинь бас л цөөнгүй уншигчаа гомдоож орхисон шиг байна билээ. Шаардлага, нэхэл олшроод л байна. Би “Нүцгэн шөнө”, “Диваажингийн хоригдол”, “Зүрхэнд үйлдвэрлэв” гээд гурван номныхоо нэрээр нэрлэсэн блогтой. Одоо аль аль нь нээлттэй байгаа. Олонтойгоо бужигнаад өсчихсөн хүн чинь ямар нэг байдлаар хүмүүсийн л дунд байх санаатай энд тэнд “байшин сав” бариад суугаад байдаг.  Ганцаараа байж чаддаггүй хүний зан ч юм уу.  

-Гэхдээ та богино хугацаанд маш их зүйлийг амжуулсан шүү дээ. Хэд хэдэн уран сайхны кино, сайхан дуунууд, бас олон туужууд байна?
-Яг үнэндээ би өөрийгөө гайхалтай том зохиолч, тийм сүртэй сүйдтэй зүйл хийчихсэн хүн гэж боддоггүй. Хэн нэг хүн тэгээд магтчихаар их санаа зовдог. Болоогүй ээ, спортоор бол би бэлтгэлийнхээ зааланд дасгалаа хийж байгаа жирийн нэг тамирчин л гэсэн үг.  Сурч мэдэх, ухаарч ойлгох, ажиглаж судлах зүйл дэндүү их байна. Нэг жаахан юм хийчихээд эргээд харахад улам л дотогшоогоо шургалж, таг нуугдчихмаар үе олон. Мэдээж хүн бүрт таалагдана гэж юу байхав. Гэхдээ л уншигчдын хүсэл шаардлага гэдэг их өндөр. Түүнд нийцүүлж чадах эсэх нь цаг хугацааны асуудал. За, тэгээд цэвэр мэргэжлийн гэж яриад байгаа уран зохиолын ажлууд бий. Ямар ч байсан хүссэнээ хийж, сонирхсоноо барьж авч, чадна гэж итгэсэн зүйлийнхээ ард гарах гэж мэрийж л байна.  
-“Хишигт” туужийг анх блогтоо бичиж эхэлж байсныг чинь санаж байна? Уншигчид бичиж дуусахыг чинь хүлээгээд л, цаг тоолоод л, “Маргааш хурдан болоосой, Хишигтийнхээ үргэлжлэлийг уншина даа” гээд ярилцаж байсан сэтгэгдлүүд одоо ч байж байгаа. Энэ түүхээ эргээд нэг сөхөхгүй юү?
-Тийм шүү, үнэндээ “Хишигт” туужаа уншигчидтайгаа хамтраад шахуу, тэд нарынхаа дунд сууж байгаад л бичсэн. Би аливаа сөрөг санаа бодлыг дотроо тээж явах дургүй. Чаддаг ч үгүй. Асгаад л гаргачихвал өөрт ч, өрөөлд ч амар, хөнгөн болчихдог юм. Тэр утгаараа тухайн үед нөхөрлөлийн тухай, жинхэнэ андынхаа төлөө гэсэн зүрх сэтгэл ямар байдгийг дэлгэж гаргамаар санагдаад л анд нөхрөөс илүүтэй намайг хайрладаг байсан Хишигт нохойныхоо тухай дурсамжийг бичиж эхлэсэн. Зарим нэг анд нөхөр нэртэй оюунт хүнээс илүүтэй үнэнч адгуус байдаг юм байна. Тийм амьтан зарим хүнээс илүүтэй энэ насыг дуустал сэтгэлд асар том байр эзлэдэг юм байна гэдэг санааг л хүмүүст хүргэхийг зорьсон. Мөн л цахим уншигчид дараагийнхыг нь хүлээгээд, үргэлжлүүлж бичихийг хүссээр л байлаа. Бичээд дуусмагц хүмүүс “Энэ зохиолыг ном болговол мөн гоё оо. Үүгээр кино хийвэл сайхан аа” гээд л тэнд хамтдаа мөрөөдөөд суучихсан даа. Хэдийгээр уулзаагүй, танихгүй ч блогоор дамжуулаад олон сайхан найзуудтай болсон. Одоо ч хамгийн сайхан хүмүүс цахим ертөнцөд намайг хүрээлж байна. “Хишигт” тууж маань хүүхдийн баяраар хэвлэгдэн гарахад нь би удахгүй төрөх хүүхдийн маань өмнөөс гээд 2000 хүүхдэд баярын бэлэг болгон тарааж өгч байлаа. Дараа нь дахиад сургийг нь дуулсан ч авч амжаагүй хүмүүст зориулаад хэвлэсэн. Харин энэ удаагийнх гурав дахь хэвлэлт нь. Сайн явах санааных гэгчээр сайн сайхан хүмүүсээр хүрээлүүлж, тэдний бэлэглэсэн олон сайхан ерөөл дунд ажилладаг болоод ч тэр үү ажил үйлс бүтэмжтэй сайхан л байна. 
-“Би бид хоёр” энэ удаад шинэ хавтастай эргэн иржээ?
-Хавтасных нь зургийг миний охин гар утсаараа дарсан юм. Охин маань ямар ч зурагчнаас дутахгүй өнцгийг зөв олж харж, гэрэл сүүдрийг урамтай тохируулдаг. Мэдрэмж сайн юм шиг байгаа юм. Дараа нь охин маань аавтайгаа ярилцаж байгаад номыг маань ийм сайхан хавтастай болгосон байна билээ. Энэ нь надад бас л гэнэтийн бэлэг болсон. Миний охин гурван настай байхдаа ээжийнхээ “Зүрхэнд үйлдвэрлэв” номын хавтасны зургийг зурж байсан юм. Ер нь би байгаагаараа л гоёх дуртай.
-Байгаагаараа гоёх гэснээс та гадаад үзэмжиндээ хэр анхаардаг вэ?
-Тэр талдаа жаахан хайнга байх шүү. Гэхдээ эмэгтэй хүн л юм болсон хойно энд тэндээсээ янз бүрийн юм дүүжилчихээд сууж байхад таатай л байдаг юм. /инээв/ Гэхдээ би ямар тайзан дээр алхдаг загвар өмсөгч биш, тайчигч хүүхэн биш заавал аль байдгаараа тогос шиг гоёчихоод хүн бүрийн өмнө эргэлдээд гүйгээд байх албагүй гэж боддог. Хүн ер нь нэг юмаа л сайн чаддаг байхад болно биз дээ? Тэр зүйлээ чаддаг болчих юмсан гээд л тархи толгойгоо зав чөлөөгүй ажиллуулж, өөрийгөө шахаж, шаардаж л байна. 

-Амьдралдаа ямар зарчим баримталдаг вэ? Залуу насны алдаа, онооны талаар асуумаар байна. Яагаад гэвэл, нэгд би залуу хүн, хоёрт их олон залуучууд таны болон бусад зохиолчдын бүтээлээр дамжуулан амьдралыг таниж ухаарч ойлгож авдаг шүү дээ? 
-Хүн л болсон хойно, алдаа оноо байна, аа. Бүгдийг нь давж туулаад чадах хэрээрээ алдсанаа цайруулаад зөв гишгээд явах юмсан гэж боддог. Би сургааль айлдахаар тийм ч хөгшин хүн биш. Нэгэнт асуусан учраас хариулья. Ер нь алдаагүй залуу нас ховор шүү дээ. Алдаагүй гэдэг нь өөрөө зориггүй, ямар нэгэн тэмцэл хийгээгүй л байна гэсэн үг. Гэхдээ алдсан л бол алдсан. Түүнийг засах боломж огт байхгүй. Харин давтахгүй байх боломж үргэлж нээлттэй байдаг. Би багаасаа нэг л зүйлийг их сайн ойлгож авсан. Тэр бол аливаа төвөгтэй асуудлаас гарах хамгийн хялбар шийдэл бол шударга байх. Мэдээж хүүхэд учраас элдэв асуудал гаргах үед ээж маань үргэлж үнэнээ хэл гэдэг байлаа. Үнэнээ хэлчихвэл надад дараагийнх нь буулт их зөөлөн тусдаг. Худлаа яриад, давс хачир нэмчихээр хожим нөгөө асуудал чинь хүндрээд эргээд түүндээ ороогдоно. Түүнийг маш сайн мэдэрсэн учраас би гэдэг хүн аливаа зүйлийг нуух хаахдаа хойрго. Болж бүтэхгүй юмыг шударга, шулуухан хэлчих нь өөрт ч амар байдаг юм. 
-Зэмлэл, магтаалыг зэрэг даах хэрэгтэй гэдэг шүү дээ. Та зэмлэлийг хэрхэн хүлээж авдаг вэ?
-Сайн нь ч миний багш, муу нь ч миний багш гэж боддог болоод байгаа. Эд эсээ шатаагаад элдэв янзын юм бичээд түүнийгээ хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд ойр дотно хүргэх гээд зорьж, өдөр шөнөгүй нухаж суухын хажуугаар зарим нэгэн хүнд сайн, муу элдвээр хэлүүлэх үе бас байна. Юм оролдож, хүнд үзүүлж харуулах юмтай болоод ирсэн хүмүүс чинь л угаасаа санаанд багтамгүй гүтгэлэг, элдэв хардлагад их өртдөг цаг үе юм биш үү? Яаж ч хэллээ гэсэн өнөө Болороо байдаг янзаараа байж л байна. Мэдээж эхэндээ тэр бүхнийг их эмзэг хүлээж авдаг байсан. Одоо ч тоохоо байж дээ.  
-Таныг саяхан шинэ кино зохиол бичсэн гэж сонссон?     
-Нарийн хэлж болох эсэхийг би мэдэхгүй байна л даа. Ямар ч байсан нэг кино зохиол бичиж дуусгасан. Түүхэн сэдэвтэй. Уран бүтээлчид ярьж сууж байгаад Болор-Эрдэнээр бичүүлье гээд л надад хандсан. Өгүүлж буй сэдэв нь сонирхолтой, ажиллаж буй уран бүтээлчид нь сэтгэл нийлсэн хүмүүс учраас тул урамтайгаар бичиж дуусгасан. Энэ хавраас зургандаа орох байх. Одоогоор кино зохиолынхоо үндсэн хэсэг дээр ажиллаж байна.      

-Өөр ямар зохиол дээр сууж байна?
-Би нэг романыг таван жил нухаж байгаа юм. Өөртөө сэтгэл дүүрэн байж чадахгүй байгаа. Түүхий байна гэж үзээд ахин дахин барьж тавиад байгаа юм. Түүнийгээ энэ жил дуусгачих юмсан.     

-Ямар сэдвээр болоод таньтай удаан нөхөрлөж байгаа зохиол юм бол?
-Гол санаа нь хүн, байгалийн шүтэлцээ, харилцааны тухай юм. Хүний удмын санд хадгалагдаж байгаа тэр мэдээлэл болон мэдээллийн сан нь байгаль өөрөө юм байна. Энэ ойлголтыг  хүнд хүргэх юмсан гэдэг утгаараа бичиж сэтгэлгээний чиглэлийн роман. Өөрөө тэрэндээ их сонирхолтой. Зав чөлөө гарах болгонд л суудаг юм.

-2013 онд өөр ямар бэлэг уншигчиддаа дэлгэхээр зэхээд байна?
-Учиргүй бэлэг болгон өргөн барих нь юув. Хийчихмээр санагдаад, санаанд багтаад байгаа зүйл бишгүй л байна. Энэ онд амжвал дахиад богино өгүүллэгийнхээ шинэ түүврийг гаргачих юмсан. Нэлээдгүй өгүүллэг бичсэн. Нөгөө урт настай удаан жаргалтай романаа энэ жилдээ амжаад гаргах санаатай. Жүжиг ч бичмээр байна. Дууны хувьд тун удахгүй “Намайг хүлээсэн эх орон” нэртэй маш сайхан дуу гарна. Хөгжмийн зохиолч Г.Пүрэвдорж ах аяыг нь зохиож, дуучин Б.Баярцэцэг дуулахаар болсон. Энэ дууг их удаан хүлээж байна. Дууны шүлгийг гадаадад ажиллаж, амьдарч байгаа монголчууддаа зориулаад тэдний цээжний гүнд байдаг, эх орноо санасан сэтгэлийг илэрхийлчих юмсан гэж бодож анх бичсэн. Г.Пүрэвдорж хөгжмийн зохиолч маань үнэхээр сайхан аялгуу хийсэн. Тэр аяыг сонсоод л дуугаа улам ч их хүлээх болсон. Дуучин маань ч сайхан дуулах нь гарцаагүй. Хүмүүст хүргэхсэн гэж их л яарч байна даа. 

-Яруу найрагч зохиолчид, урлагийн хүмүүсийг төсөөлөхдөө энгийнээс өөр гэж байнга хардаг. Таны хувьд тэд бусдаас юугаараа өөр юм бэ?
-Хүмүүс зохиолчдыг жаахан буруу ойлгоод байдаг юм. Нүд нь манангаар хучигдчихаад, үргэлжийн мөнхөд ноцтой хараад, хүндээр санаа алдаад л, хааяа нэг зуу татаж үсээ шидлээд, салхи сөрж энгэр задгай алхаад л явж байдаг улс гэж ойлгодог шиг байгаа юм. Үгүй шүү дээ, би чинь жирийн нэг эмэгтэй хүн. Тэнд ч хоолоо хийгээд, энд ч гэр орноо цэвэрлэн, угааж, арчаад  хүүхдээ анхаарна, нөхөртэйгөө ярилцана, энд мэдээ үзэнгээ, хүмүүстэй чатлаад, онлайн дотор хөгжилдөх гээд л зэрэг зэрэг олон зүйл хийж байх үед л зохиолын санаанууд явж байна шүү дээ.  
-Харин тийм ээ, анзаарсан. Таныг ёстой юм юм амжуулж, зав чөлөөгүй амьдардаг хэрнээ хүн бүрт зав гаргаад амжуулаад байдгийг гайхдаг юм. 
-Ихийг их, багыг бага гэж ялгалгүй харилцаж сурсан маань өссөн орчинтой минь л холбоотой байх. Нэг тийм олуулаа бужигнаж, шуугилдаж, наана цаана болоод л суудаг айлууд байдаг даа? Тийм л орчинд өссөн дөө. Эмээ, өвөөгийн хүүхэд шүү дээ, би чинь. Найман хүүхэд төрүүлж өсгөсөн өвөө, эмээ хоёрын минь хэлж ярьж, сануулж байсан тухайн үедээ анзаараагүй үгс одоо л тархинд орж байна. Ээ, мөн ч хайнга, мөн ч тэнэг байж дээ. Ядаж л үүх түүхээс нь бага ч атугай яриулаад авах минь яалаа гэж халаглах үе их л байх юм. Гэвч тэгж нэгэнт амжаагүйгээс хойш одоо өөрөө л эрж бидрэхээс өөр аргагүй. Хайж эрж л байна. Учир дутагдалтай ч гэсэн маш сонирхолтой амьдрал, дэндүү адармаатай хувь тавилангийн бүдэгхэн жимээр ороод алхчихаад байгаа. Тэр бүхэн мөн л алсдаа зохиол болж цааснаа буух биз. 
-Та гэр бүлийнхээ хүнийг танилцуулахгүй юү? Бас их сайхан шүлгүүдтэй, хүмүүс номыг нь эрж сураад л байх юм билээ?
-Миний нөхөр Б.Эрдэнэсолонго сэтгүүлч, яруу найрагч хүн. Уншигчид бол андахгүй дээ. Намайг уншиж байсан хүмүүс түүний шүлгүүдийг уншаад аяндаа л амтанд нь орчихдог. Хэдий би яруу найрагч биш ч гэлээ бас чадах хэрээрээ дэмжиж, бүтээлүүдийг нь хүмүүст хүргэчих юмсан гэж хичээдэг юм. Хүмүүс ч намайг ойлгож, дэмжихдээ баяртай байдаг шиг санагддаг. Сайхан зүйлийг ганцаараа хүртчихээд суугаад байх чинь амтгүй шүү дээ. Тэр утгаараа Эрдэнэсолонгын бүтээлүүдийг хүмүүстэй хуваалцахдаа би ч баяртай байдаг. Удахгүй шинэ шүлгийн түүврээ гаргахаар зав чөлөөгүй сууж байгаа. Олон хүн хүлээж ядаж байгаа байх. 
-Таньтай ярилцах их сайхан байлаа. Аз жаргалтайгаар таньтай хүүрнэж байгаагаа зориуд хэлмээр байна. Цаг гаргаж ярилцлага өгсөнд баярлалаа. Танд болон танай гэр бүлд уран бүтээлийн амжилт хүсэн ерөөе. 

Г.ДАША

http://art.news.mn

Ц.ОЮУНГЭРЭЛ: ПАЛЕОНТОЛОГИЙН МУЗЕЙ, ПАРКТАЙ БОЛНО

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж оны өмнөхөн “Триннозавр Батаар ганцаараа биш, олуулаа эх орондоо ирнэ” гэж мэдээлсэн. Триннозавр Батаарыг АНУ-ын хилээр хууль бусаар оруулж, дуудлага худалдаанд оруулахыг завдсан Эрик Прокопи мөрдөн байцаалтын явцад Монголоос гаралтай өөр таван үлэг гүрвэлийн ховор олдвор байгааг мэдүүлсэн гэнэ. Тодруулбал, нэг Триннозавр, хоёр Сауролофус, хоёр Овираптор нэртэй үлэг гүрвэлийн яс нэмэгдсэнээр Триннозавр Батаар зургуулаа эх орондоо ирэх нь. Тиймээс Соёл, спорт аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэлтэй эдгээр ховор олдворыг хэзээ Монголд авчирах, цаашид палеонтологийн олдвороо хэрхэн  хамгаалж, хадгалах талаар салбарын яам нь ямар ажил хийхээр төлөвлөсөн тухай ярилцлаа.          
-Ерөнхийлөгч шинэ жи­лийн өмнөхөн “Монгол­чууд дэлхийгээр нэр нь түг­­­сэн үзмэртэй боллоо. Сүх­баатарын талбайн урд та­лын цементлээгүй хэсэгт түр зуурын үзмэрийн бай­шин ба­риад жуулчдад үзүүлье. Ин­гэснээр Мон­голд ирэх жуулчдын тоо нэ­мэгдэнэ” гэж ярьсан. Сал­барын яам Ерөн­хийлөгчийн энэ­хүү саналыг ажил хэрэг бол­­гоход хэрхэн анхаарч байна вэ?   
-Манай яаманд гурван ажлын хэсэг гарсан байгаа. Эхний ээлжинд Америкаас авч­рах “Т батаар”-уудыг зуны аялал жуулчлалын сезон эхлэ­хээс өмнө байрлуулах түр музей байгуулна. Үүнийг хариу­­цах ажлын хэсэг бай­гуулсан. Яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга ахлан ажиллаж байна. Тэд нийслэлийнхэнтэй уулзаж газрын зөвшөөрөл авах, түр барилга байгууламж барих компаниа шалгаруулах, зураг төсөл гаргах ажлаа хийж эхэлсэн байгаа. Мөн түр музей байгуулахад зарцуулах хөрөнгө мөнгө гаргуулах тогтоол, шийдвэрийн төсөл бэлтгэх ажил хийж байна. Цаашид манай улсад палеонтологийн хэд хэдэн музей байгуулах шаардлагатай байгаа. 

-Тухайлбал, хаана бай­­гуулах вэ. Төв айм­гийн Сэргэлэн суманд палеон­тологийн музей барих тухай сураг дуулдсан? 
-Үлэмж биетний өргөө гэсэн палеонтологийн томоохон музей байгуулъя гэж байгаа юм. Тиймээс газар олгооч гэж Төв аймгийн Сэргэлэн сумын шинээр сонгогдсон Засаг даргад бичиг явуулсан. Газрын асуудал шийдэгдчихвэл музей байгуулах, зураг төсөл зохиох ажлаа эхлүүлнэ. Зураг төсөл зохиох, газрын зөвшөөрөл хөөцөлдөх ажлын хэсгийг дэд сайд ахалж байна. Монгол Улсад палеон­толо­гийн үн­дэс­­­­­ний томоохон парк хэрэг­тэй байгаа. Энэ паркийг Дунд­говь аймагт байгуулъя гэж удирдлагууд нь манай яаманд хандсан. Ялангуяа, энэ аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Б.Наранхүү энэ ажилд идэвх, санаачилгатай оролцож байна. Газрын зөвшөөрөл авах, зураг төсөл гаргах баг бүр­дүүлэх гэж байгаа. Мөн Өмнөговь аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Бат-Эрдэнэ, Баярсайхан нартай үлэг гүр­вэл судалдаг судлаачид, шинж­­­лэх ухааны нээлт хий­сэн эрдэмтдийн музейг Өмнө­говьд байгуулья гэж ярилц­сан. Судлаачдын түү­хээр дам­жуулж, шинжлэх ухаанд хүмүүсийг дуртай бол­гох, нутгийн эрдэс баялгийг орон нутагт нь үнэлж мэддэг болгох ажилд хувь нэмэр оруулъя гэж ярьж байгаа. Орон нутгаас Төв, Дундговь аймгийн удирд­лагууд музей, паркаа манайд байгуулж, яамны бодлогоо хэрэг­жүүлээч гэж хандсан байгаа. 

-Ер нь, манайд палеонто­логийн олдвороо тоолсон тохиолдол бий болов уу?
-Өмнө нь, манайд палеон­тологийн олдворын музей байгуулж байгаагүй юм билээ. Маш олон палеонтологийн олдвор олддог ч тэр нь музейд ордоггүй. Тиймээс музейн тооллогод хамрагдаж байгаагүй юм билээ. Энэ бол дэндүү харамсалтай асуудал. Тийм учраас л бид яаралтай палеонтологийн музейтэй болох хэрэгтэй байна. Палеон­тологийн үзмэрийн нэг онцлог бол музейн үзмэр мөртлөө судалгааны объект байх ёстой. Тиймээс тухайн үзмэрийг суд­лах нөхцөл бололцоо хангасан тийм  музей байгуулахыг зорьж, ажиллаж байна. Ямар ч бай­сан эхний ээлжинд түр музей байгуулж, “Батаар ба түү­ний нөхөд”-ийг энэ зун ард түмэндээ, судлаачид болон жуулч­дад үзүүлэх бэлтгэл ажлаа хийж байгаа.

-“Батаар ба түүний нөхөд” яг хэзээ гэхэд эх орондоо ирсэн байх вэ?
-Хавар Америкт очиж, хүлээн авах ажиллагаанд орол­цоно гэж бодож байна. Энэ тухай хүсэлтээ Гадаад харил­цааны сайд болон Засгийн газарт өгсөн.  “Триннозавр Ба­таар”-ыг манай Засгийн газарт хүлээлгэн өгснөөс хойш нааш нь тээвэрлэж авчрахад багагүй хугацаа шаардагдах байх. Ерөнхийлөгч өнгөрсөн жилийн тавдугаар сарын 18-нд Батаар бол Монголоос гаралтай үлэг гүрвэлийн яс. Дуудлага худалдаанд битгий оруулаач гэсэн мэдэгдэл хийж байсан. Тиймээс нэг жилийн ойд нь ямар ч байсан эх орондоо авчирна гэдэгт итгэлтэй байна. 

-Түр музей байгуултал АНУ-аас авчрах үлэг гүрвэ­лийн олворуудаа хаана байрлуулж, хадгалах вэ?
-Полеонтологийн чиглэ­лийн музейгүй учир музейн зориулалттай, стандартад нийц­сэн барилга байгууламж хайх ажил хийлээ. Бид энэ ажлынхаа хүрээнд Лениний музейг судаллаа л даа. Тэгээд МАН-д хүсэлт явуулаад сар болж байна. Ө.Энхтүвшин даргыг хоёр талаасаа ажлын хэсэг гаргаж, палеонтологийн олдвороо Лениний музейд хадгалах талаар хамтран ярилцах хүсэлт гаргасан юм. 

-Хариу өгсөн үү?
-Одоогоор хариу ирээгүй байна. МАН-ынхан харилцан ярилцах, хамтарч ажлын хэсэг гаргах сонирхолгүй байгаа бол энэ асуудлаар Засгийн газарт хандах алхам хийнэ. Тиймээс Лениний музейн түүхийг судлаж байна. 

-Уг нь, энэ музейг улсын өмч гэж ярьдаг юм билээ?
-Миний олсон баримтуу­даас үзвэл, Лениний музейг 1980 онд ашиглалтад оруулсан байна. Ашиглалтад оруулахаас өмнө олон жилийн турш улсын төсөвтөө Лениний му­зейг тусгаж ирсэн байна. Ул­сын төсвийн хөрөнгөөр тод­руулбал, тухайн үеийн Соё­лын яамны төсвийн ихэнх мөнгийг олон жил дараалан хуваарилж байж, энэ музейн барилгыг барьсан юм байна. Тухайн үед Соёлын яамны Барил­га захиалагчийн тов­чоо зураг төслийг нь гардан хийж, бариулсан. Бүр дотор­хи Лениний үзмэрүүдийг мөн­гө төлж, Ленинград хо­тын үйлдвэрт хийлгэж, байр­луулсан юм билээ. Тэгэхээр бүх үзмэрийг нь улсын төс­вийн мөнгөөр худалдаж ав­сан, зураг төсөл хийлгэж, барил­гыг нь бариулсан. Өөрөөр хэлбэл,  100 хувь улсын төс­вөөр босгосон музей. Энэ му­зейн талаар хүмүүс өөр өөр ойлголттой байдаг учир Засгийн газарт нэгдсэн ойлголт өгө­хөөр мэдээлэл баримт цуглуулаад явж байна. Ойрын үед МАН-аас хариу өгөхгүй бол Лениний музейн асуудлыг Засгийн газарт оруулна. 

 Эх сурвалж: www.assa.mn

Б.Наранзун: Сайн хүү байхгүй бол болохгүй

Найруулагч Б.Бадар-Ууган агсны хүү хөгжмийн зохиолч, продюссер Б.Наранзунтай амьдрал, уран бүтээлийнх нь талаар ярилцлаа. 

-Юуны өмнө шинэ оны  мэнд хүргэе. Шинэ оноо сайхан угтсан уу?
-Баярлалаа. Хүйтний харшилтай болохоор гадуур удаан явж чаддаггүй, тэгээд гэртээ шинэ оноо угтсан. 

-2012 он хэр үр бүтээлтэй жил байв, таны хувьд?
-Хүмүүс ер нь шинэ оныг тэсэн ядан хүлээж, угтдаг. Миний хувьд хуучин ондоо талархах хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Өнгөрсөн оноо эргээд харахад амьдралын хамгийн сайхан дурсамжууд өнгөрсөн байдаг шүү дээ. Хань ижил, ойр дотны хүнээсээ хагацсан зарим хүний хувьд тийм биш байж болно. Гэхдээ цаг хугацаа бүхэнд  хүмүүс амьдралдаа ямар нэг зүйлийг амжилттай даван туулсан байдаг. Тэр утгаараа 2012 он миний хувьд маш сайхан жил болж өнгөрлөө. 

-Тэгвэл өнгөрсөн онд хамгийн том хийсэн зүйл тань юу вэ?
-Мэдээж байлгүй яах вэ. Төрийн албанд ажиллаж байхдаа хийсэн ажил олон бий. Хамгийн сүүлд динозаврын ястай ноцолдох шив дээ. Манай улсаас хууль бусаар гаргасан “Батаар”-ыг эргүүлэн авчрахад амжилттай ажилласан. Сүүлийн мэдээг сонсоод байх нээ манайх гэдэг нь батлагдсан байна лээ. Бас нэг сайхан мэдээ гэвэл “Батаар”-ын асуудлын ачаар археологийн олон өв хууль бусаар хил гарсан нь илэрч байгаа юм билээ. Энэ утгаараа зөвхөн Монголынхоо гэлтгүй дэлхийн дахинд соёлын өвийг хууль бусаар наймаалцах асуудлыг таслан зогсооход манай “Батаар”-ын асуудал нэлээдгүй эерэг өөрчлөлт авчирсан байх. 
Өнгөрсөн онд хийсэн томоохон өөр ажил гэвэл соёл урлагийн салбарт өрнөсөн. Өнгөрсөн сард гэхэд ОХУ-ын шилдэг балетчид манайд ирсэн. Энэхүү сонгодог тоглолтыг ард түмэнд үзүүлэх ёстой байсан ч ихэвчлэн дарга нар үзсэн тал бий. Энэ тал дээр бага зэрэг шүүмжлэлтэй байгаа даа. 

-Та төрийн албанаас яагаад чөлөөлөгдчихөв. Ажлынхаа үр дүнг үзэхгүй байсан юм уу?
-Гурван жил БСШУ-ны яаманд ажилласан. Аав маань соёл урлагийн салбарт хүчин зүтгэж байсан гэдгийг надаар хэлүүлэлтгүй хүмүүс мэдэх биз. Энэ утгаараа надад аавынхаа адил соёл урлагийн салбартаа хүчин зүтгэх нь сайхан байсан. Засгийн газраас ажиллаач ээ гэдэг санал тавихад бага зэрэг санаа зовсон хэдий ч бэлэгшээгээд ажиллахаар шийдсэн. Би чөлөөт ертөнцийн хүн. Төрийн алба цаг нартай уралддаг, их хүнд гэдгийг мэдэж байсан ч өөрийн мэдлэг боловсрол, хүч чадлаа зориулахаар орсон. Эхний жил олон шүүмжлэлтэй тулгарсан. Гурван жилийн хугацаанд ажиллахдаа өөрийгөө нэлээд үр бүтээлтэй ажилласан гэж дүгнэж байгаа. Бусад хүмүүс юу гэж бодож байгаа нь хамаагүй. Төрийн албанд ажилласнаараа олон найз нөхөдтэй болж, аливаа асуудлыг харах, хүлээж авах үзэл маань ч өөрчлөгдсөн. Төрийн ажил хийх нь хүнийг их хүмүүжилтэй болгодог юм байна. Өмнө нь энэ албыг мэдэхгүй байж их шүүмжлэх дуртай хүний нэг би байсан. Харин дотор нь орж ажилласнаараа олон зүйл сурч, эх орноо хайрлах үнэ цэнийг өөртөө гүн суулгасан. Мөн хүнд захирагдаж, захирч сурсан. Хүнд захирагдаж сурна гэдэг маш чухал юм шүү. Тэр утгаараа надад их сайхан байсан. Бүтцийн өөрчлөлтөөр миний ажиллаж байсан газар татан буугдсан. Төрийн албаны ажилтанд ямар нэг цензур шалгуур өндөр тавигдах ёстой. Гэтэл одоо ямар ч шалгуургүй болчихсон юм шиг санагддаг. Би чөлөөлөгдсөн нь уран бүтээлээ чөлөөтэй хийхийг хүссэнтэй холбоотой. Төрд ажиллаж байхдаа Соёлын яамтай болгохыг хүсч байсан. Энэ талаар Засгийн газарт олон удаа санал тавьж байлаа. Яагаад гэвэл соёл урлаг өөрөө асар өргөн хүрээтэй салбар. Одоо харин Соёлын яамтай болчихлоо. 

-Соёлын хосгүй үнэт өв их алдагдаж байна. Байсхийгээд ийм өв алдагджээ гээд хэвлэлээр гараад ирдэг. Үүнийг таслан зогсоохын тулд хэрхэн жиллаж байв. Сэтгэл эмзэглэдэг байв уу?
-Мэдээж соёлын өвөө устгана гэдэг хамгийн эмзэглэх асуудал. Манайд нийтээрээ хамгаалдаггүй, хувь хүмүүс ч хамгаалдаггүй, зөнд нь хаягдчихсан олон өв, соёл байдаг. Тиймээс өв, соёлын өмчлөлийн асуудлыг сайтар харах шаардлагатай болсон. Мөн зохиогчийн эрхийн асуудлыг хурц тавих ёстой. Тухайлбал, яагаад нийтийн эзэмшлийн зам, талбай үргэлж эвдэрч байдаг юм бэ. Гэтэл хувийн эзэмшлийн зам шинээрээ шахуу, хажуугаар нь цэцэг ногоо тарьчихсан байдаг. Энэ бол гол нь өмчлөл нь зөв байгаад л байгаа юм шүү дээ. Хүн мэдээж өөрийнхөө юманд ариг гамтай хандана. Цаана нь хариуцах эзэн байна гэсэн үг. Нөгөөтэйгүүр аливаа асуудлыг хааж нуух их буруу. Засан залруулахын тулд ард иргэдэд харуулж, таниулах хэрэгтэй. Ялангуяа соёлын өвийн асуудал дээр. Биет бус өвийг өөрийн бүтээл мөн гэдгийг олны өмнө байнга батлах хэрэгтэй. 

-Шинэчлэлийн Засгийн газар байгуулагдаад нэлээд хэдэн сар өнгөрлөө. Таны бодлоор “Шинэчлэл” гэдэг үгийг ямар утгаар нь хүлээж авч байна? 
-Шинэчлэл гэдэг миний бодлоор энэ одоо хэрэггүй, хуучирсан гээд ашиглаж байсан компьютерээ цонхоор гаргаж хаячихаад, оронд нь шинийг авна гэсэн үг биш. Харин тухайн компьютер дотор байгаа зүйлийг сэргээх, нэмэлт программ суулгах, өөрчлөх гэж ойлгож байгаа. Компьютерээр ярих юм бол “update”хийх гэж ойлгож болно. Түүнээс биш үндсэн үйл ажиллагааг өөрчлөх гэсэн үг биш. 

-Эргээд уран бүтээлдээ орох гэж байгаа юм байна. Шинээр ямар уран бүтээл хийж байна?
-Төлөвлөсөн ажил олон бий. Хэсэг хугацаанд уран бүтээл хийсэнгүй. Төрийн алба хашиж байхад “шанага барих” ч зав гардаггүй гэж ярьдаг үнэн санагдсан. Уран бүтээлдээ энэ сараас эхэлж орж байна. Төрийн албанд орохоосоо өмнө хэд хэдэн хүнд дуу хийж өгнө гээд мөнгийг нь аваад идчихсэн байсан. Ажлын хажуугаар хийчихье гэж бодсон ч үнэхээр амжаагүй. Одоо өрөө дарна даа. Тэр хүмүүст тэвчээртэй хүлээсэнд баярлалаа гэж хэлье.

-Рок попын ертөнцөд залуу уран бүтээлчид олон боллоо. Чанар болон мэргэжлийн хувьд хэр байдаг юм бол?
-Буруу юм байхгүй гэж бодож байна. Уран бүтээл хийж байгаа залуус хулгай хийгээгүй, худлаа яриагүй тохиолдолд яагаад дуу хөгжим оролдоод явж болохгүй гэж. Энэ чөлөөт нийгэмд өөрөө юу хийх нь өөрсдийнх нь дур. 

-Техник их хөгжсөн болоод ч тэр үү, дуундаа эффэкт оруулж үндсэн хоолойгоо гаргахгүй байгаа. Мөн амьдаар дуулах нь хүртэл ховордчихлоо?
-Энэ олон уран бүтээлчдээс сайн уран бүтээл хийж байгаа нь өөрөө аяндаа ялгараад гарчихна. Угаасаа энэ салбарт сайн явж байгаа нь бүгд мэргэжлийнх байдаг. Надад манай уран бүтээлчид зах зээлийнхээ судалгаагаа зөв гаргах л хамгийн чухал юм шиг санагддаг. Сонсох хүрээлэл нь хэр байна, тоглолт үзэх боломжтой хүн хэд байгаа билээ гээд олон зүйлийг судлах хэрэгтэй. Үүнийг зөв гаргачих юм бол чанарын хязгаарлалт хийж болно. Одоогоор манайхан зах зээлийн судалгаагаа ойлгож амжаагүй болохоор дуртай болгон нь уран бүтээл хийгээд байгаа гэж би ойлгодог. Манайд 20, 200, 2000 дуучин хэрэгтэй юм уу. 

-Шоу нэвтрүүлгийг юу гэж бодож байна. Тухайлбал Universe best songs, Making the band, Monster гэдэг ч юмуу. Энэ тал дээр?
-Аливаа уралдаан тэмцээн юмыг их хөгжүүлдэг. Олон дундаас онцгойг нь шалгаруулж гаргаж байгаа гэдэг утгаараа ч тэр шоу нэвтрүүлгүүд чухал. Харин тухайн уралдаанд тэргүүлсэн бол тэр хүмүүс цаашдаа яах нь өөрсдийнх нь дур. Мэргэжлийн хүмүүс шүүгээд, шалгаруулаад гаргачихсан байна гэдэг нь л хамгийн чухал. 

-Гадаад дууны аяыг бага зэрэг өөрчлөөд өөрийн бүтээл болгодог тохиолдол манайд цөөнгүй гардаг. Энэ тал дээр ямар бодолтой байдаг вэ. Танд тэгж санаа авсан тохиолдол бий юу?
-Энэ бол өөрийгөө хуурч байгаа хэрэг. Мэдээллийн эрин зуунд хэн ч, хаанаас ч хэрвээ ийм юм хийсэн бол мэдчихэж болно. Хулгай хийсэн хүн насаараа хулгайч нэр зүүдэг. Засарсан ч хулгай хийж байсан даа гэдэг нэр арилахгүй. Би ийм зүйлээс их айдаг. Гэхдээ зарим аялгуу төстэй болох тал байдаг. Долоохон нот дотор төстэй болох тохиолдол олон гардаг. Тухайлбал хуучин “Хар чоно” гэж хамтлаг байсан. Энэ хамтлагийн Отгоо ах нэг ая зохиож байгаад дуусгаагүй орхичихсон гэнэ лээ. Гэтэл дараахан нь попын хаан Michael Jackson-ны дуулсан “We are the world”гэдэг дууны аятай маш адилхан болчихсон байсан гэж Отгоо ах ярьсан. 

-Ямар дуу нь байсан юм бол?
-Одоо санахгүй байна. Гэхдээ тэр дуугаа олонд хүргээгүй гэсэн. Michael Jackson-ны “We are the world” гарахаас хэдэн жилийн өмнө хашир тэр дуугаа хийчихсэн байж л дээ. Тэглээ гээд энэ миний зохиосон ая гээд Michael Jackson-той заргалдахгүй биз дээ. Ерөнхийдөө ая зарим талаараа давтагдах тохиолдол гарахгүй гэх баталгаа байхгүй. Гэхдээ дууны бадаг, дахилт гээд бүхлээрээ адилхан байна гэж хэзээ ч байхгүй. Энэ ая, дуу хулгайлах гэдэг асуудлаас болоод жинхэнэ уран бүтээлчид байнга хардлагад өртдөг. Миний хэлэх дуртай үг байдаг юм. Би хийсэн зүйлийнхээ хариуцлагыг хүлээнэ, хийгээгүй зүйлийн хариуцлагыг хүлээхгүй.

-Таны аав Б.Бадар-Ууган агсны төрсөн өдөр хэдхэн хоногийн өмнө тохиосон. Аав, хүү хоёрын сайхан дурсамжаас сонсьё гэж бодлоо?
-Аавтайгаа хамт өнгөрүүлсэн цаг хугацаа маш бага. Яагаад гэвэл намайг төрөхөд аав, ээж хоёр оюутан байсан юм. Намайг өвөө, эмээ дээр үлдээгээд сургууль руугаа явцгаачихсан. Тийм болохоор аавынхаа сургаалиар гэхээсээ илүүтэй өвөөгийнхөө үгээр хүн болсон хүн дээ, би. Миний өвөө Ж.Бадрааг ааваас минь дутахгүй хүмүүс сайн мэдэх байх. Багаасаа өвөө эмээ дээрээ өссөн болоод ч тэр үү тэр хоёрынхоо гараас холдохыг хүсдэггүй байсан. Нас биед хүрээд яг амьдралыг харах үзэл бодлоо хуваалцая гэх тэр үед аав минь намайг орхиод бурхны оронд одсон. Миний хувьд маш их харамсалтай хувь тавилан байсан. 

-Өвөөгөөсөө юу сурав, өвөөгийн сургааль юу байв?
-Их олон зүйл сурсан. Морин хуур, төгөлдөр хуур сурсан. Өвөө минь бас намайг урлаг судлаач бол гэсээр байгаад болгосон. Ерөнхийдөө уламжлал, өв соёлтой холбоотой өвөөгөөсөө сурсан зүйл их бий. Өвөөгөөсөө хамгийн гол нь ном уншихыг сурсан даа. Орчин үеийн урлаг болон аавтай холбоотой зүйл их заалгаагүй ээ. Өвөө, аавынхаа нэрийг авч явдаг айлын том хүү болохоор хүмүүс намайг их хардаг юм шиг санагддаг. Бадраагийн ач, Бадар-Ууганы хүү гээд л надад их хариуцлага ногддог. Их сайн хүү байхгүй бол болохгүй. 

-Таныг аавынхаа талаар дурсамжийн ном гаргахаар бэлтгэж байгаа гэж сонсож байсан, гаргасан уу?
-Яг сарын өмнө “Ууган” гэдэг ном гарсан байгаа. Энэ номны агуулга нь миний аавын талаарх дурсамж яриа юм. Аавыг маань хүндэлдэг найзууд нь, багш нар, танилуудынх нь дурсамж яриануудыг багцалсан ном болсон. Мөн сэтгүүлч Г.Золжаргал ах маань тусгайлан аавын минь талаар бас нэг ном гаргасан байгаа. 

-Нэрнийхээ утгыг тайлбарлахгүй юу. Их ховор нэр байх?
-Манай өвөөгийн өгсөн нэр. Энэтхэгийн их эрдэмтэн, филиософич Нагаржунай гэж хүн байдаг. Надад эхлээд шууд Нагаржунай гэж нэр өгөх гэж байгаад болиод Наранзун болгосон гэсэн. Бага байхдаа нэрнээсээ их ичдэг байсан. Том болоод “Наранзун өвөө” гэж дуудуулна гэхээр онигоотой санагддаг байж. Одоо бол харин ч их бахархдаг. Нөгөө талаар их хариуцлагатай нэр. Буруу юм хийвэл шууд Наранзун гээд баригдчихна. Нараа, Сараа, Баяраа шиг элбэг нэр биш шүү дээ. 

-Уран бүтээлээ тоолж үзсэн үү. Хэд орчим байгаа бол?
-Үзсэн. Хамгийн сүүлд 226 дуутай болчихсон байсан. Түүнээс хойш 20-иод дуу хийсэн гэхээр 240 гаруй уран бүтээл бий гэсэн үг. 

-Таны хообий?
-Усанд сэлэх. “Живдэг” хочтой доо. Яг жинхэнэ хообий гэвэл аялах дуртай. Хөдөө гадаа явж, газар үзэх их сайхан байдаг. Мөн хоол хийх хообийтой. Гэртээ байнга өөрөө хоолоо хийхийг хичээдэг. Заримдаа шинэ хоол зохиож, зочин урих дуртай. Ирсэн зочид хоол идээд дууссаных нь дараа царайны хувирлыг нь их аждаг. Царайнаасаа сайхан хоол идсэн шинж харагдаж байвал, тавганд юм үлдээхгүй бол их кайф авдаг шүү. 

-Хамгийн сүүлд ямар ном уншсан бэ?
-Өө, зөндөө л ном уншиж байна. Дэйл Карнегийн илтгэх урлагийн тухай ном уншсан. “Чонон сүлд”-ийг уншихад надад их таалагдсан. Нүүдэлчин хүмүүс ямар зоригтой юм бэ гэж тэр номыг уншаад их бахархсан шүү. Ялангуяа эмэгтэй хүнийг ямар хүчирхэг, ихэмсэг гэдгийг тэр номд гайхалтай дүрсэлсэн байдаг. 

-Гэр бүлтэй болоо юу?-Одоо нэг хүнтэй учирсан байгаа. Хувьсгалын ажил гэсээр байтал хувийн амьдралаа нэлээдгүй хойш тавьсан байна. Одооноос ажил амьдралаа хослуулна даа. 

-Та ямар дуу сонсох дуртай вэ. Өөрөө дуулсан дуу хэд бий бол?
-Этник дуу сонсох сайхан санагддаг. “Арга билэг”, “Никитон” хамтлаг их зүгээр. Сайн дуулж чадахгүй л дээ. Хэрвээ дуулвал сэтгэлээрээ дуулах хүнд их хүрдэг юм билээ. Оюутан байхдаа “Мишээл” хамтлагт дуулдаг байсан. Сая аавын нэг дууг сэргээж дуулсан. Хэд хэдэн дуулсан дуу бий.

Ч.СУВДАА
Зохиогчийн эрх: "ӨДРИЙН ШУУДН" сонин

Р.ЭНХБАТ: МАТЕМАТИКЧ ХҮН ХУДАЛ ХЭЛЖ, ХУЛГАЙ ХИЙЖ ЛАВ ЧАДАХГҮЙ

Манай математикчид багаараа Төрийн шагнал хүртлээ. Дэлхийн шинжлэх ухааны мэдээллийн ноён оргил, эрдэм шинжилгээний шинэ санаа, шидээвэр бүтээлүүдийг хэвлүүлдэг Германы “Сфрингер” сэтгүүлд Төрийн шагналт дөрвөлийн эмхтгэсэн бүтээл ном болон хэвлэгджээ. Энэ бол тэдний төрдөө үнэлүүлсний дараахан өнгөрсөн баасан гаригт тус хэвлэлийн газраас ирүүлсэн шинэ мэдээ.

Дэлхийн толгой эрдэмтэд өөрийн сонирхсон чиглэлээр өндөр үнэ төлж, шимтэн судалдаг уг сэтгүүл монгол эрдэмтдийн бүтээлээр баяжсан нь энэ. Математикч багш, шавь дөрвийн нэг Төрийн соёрхолт, МУИС-ийн Математикийн хүрээлэнгийн захирал, доктор, профессор Р.Энхбатыг ярилцлагад урилаа.

-Та математикч болох замаа хэрхэн тавьж байв?

-Би дунд сургуульд байхын л математикт дуртай байсан. Наймдугаар анги хүртлээ Баян-Өлгийн хоёрдугаар арван жилд, 9-10 дугаар ангидаа Архангайн төвийн жилийн сургуулийг дүүргэсэн. Аав минь ажлын шуга маар Архангай руу шилжсэн. Аймгийн 10 жил математикийн сургалт сайтай, улсын болон олон улсын олимпиадад хүүхэд бэлддэг, математикийн сургалтаар улсдаа тэргүүлдэг сургууль байлаа. УИХ-ын гишүүн Р.Гончигдорж, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн захирал Ч.Ганзориг нар манай сургуулийн улсын олимпиадын аваргууд байхгүй юү. Мөн Монгол Улсын боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт олгодог 100 саяын шагналтан, академич Төмөрбат, Шинжлэх ухааны доктор, профессор Бямбажав гэж эрдэмтэн энэ сургуулийг төгссөн. БШУЯ-ны шилдэг бүтээлийн дэд байрын шагналт доктор, профессор Адъяасүрэн мөн энэ сургуулиас төрсөн. Тэр үеийг бодоход одоо боловсролын системийн өөрчлөлттэй холбоотойгоор манай сургууль энэ тогтолцоогоо алдаж байна. Ийм сургуульд сурсан нь миний мэргэжлээ сонгоход шууд нөлөөлсөн. Уг нь би наймдугаар анги төгсөхдөө инженер болъё гэж бодож байсан юм. Дунд сургуулиа дүүргээд Эрхүүгийн их сургуулийн Хэрэглээний математикийн ангид элсэн суралцаж, 1980 онд төгссөн. Намайг төгсөөд ирэхэд манай улсад хэрэглээний математи кийн салбар байгаагүй учир би 1990 он хүртэл ШУТИС-д багшилсан. 1987-1990 онд Эрхүүгийн их сургуульдаа док торын зэрэг хамгаалсан. Тэгээд 1991 онд МУИС-д хэрэг лээ ний математикийн салбар бий боло ход уриг даж ирсэн минь энэ.

-Тэгэхээр хэрэглээний математик Их сургуульд шинэ салбар байх нь ээ?

-Тийм ээ. Энэ салбарыг нээхэд тухайн үед Математик, компьютерийн сургуулийн захирал байсан доктор, профессор Тогмид багш гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монгол Улсын нэртэй эрдэмтэн, хэрэглээний математикч, статистикч хүн л дээ. Тогмид багш намайг ШУТИС-иас Их сургууль руу урвуулсан. Орост докторын зэрэг хамгаалж ирээд ШУТИС-ийн одоогийн Математикийн сургуулийн захирлаар томилогдоод удааг үй байлаа. Мэргэжлээрээ ажиллахын тулд захирлын албан тушаалаас татгалзсан. 1991 оны хэрэглээний математикийн анхны ангийн анги удирдсан багшаар ажиллаж байлаа.

-Та хэрэглээний математикийг энгийн үгээр тайлбарлаач?

-Хэрэглээний математик гэдэг бол бусад салбар дахь математикийн хэрэглээ юм. Бусад салбар руу чиглэсэн математикийн чиглэлүүдийг хэрэглээний математик гэж нэрлэдэг. Төрийн шагнал авдаг бидний бүтээл мөн энэ чиглэлийнх. Энэ салбарт манай баг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн бүтээл туурвисан.

-Математик сэтгэлгээтэй хүмүүс шатарт хорхойтой байх юм. Гэхдээ таныг мэргэжлийн тамирчны хэмжээнд бэлтгэгдсэн шатарчин гэж дуулсан?

-Би нэгдүгээр ангид орохдоо шатар тоглоод сурчихсан байсан. Аав шатар зааж өгсөн. Долдугаар ангидаа Баян-Өлгийн арван жилийн шатрын аварга болж билээ. Бас Эрхүүгийн их сургуулийн аварга. МУИС-ийн аварга хэчнээн ч удаа болов доо, тоогоо алдсан. Ул сын чанартай тэмцээнүүдэд жил алгасахгүй оролцдог. 2006 онд шатрын спортын мастер болсон. 2011 оны хурдан тоглолтын УАШТ-д 13-д, 2012 онд 17-д орсон. Тэгэхээр сүүлийн хоёр жилд улсдаа хурдан тоглолтын эхний 20-д багтах шатарчин болжээ. Би Москвад болсон тэмцээнд оролцож олон улсын чансаатай болсон. Энэ нь Дэлхийн шатрын холбоонд бүртгэлтэй тамирчин боллоо гэсэн үг. 2020 гэсэн чансаатай. Ирэх хоёрдугаар сард Москвад болох олон улсын тэмцээнд оролцож чансаагаа ахиулах бодолтой байна.

-Олон улсын хэмжээний шатарчин хүн ялах нь тодорхой тэмцээнд оролцох дэмий юм биш үү, МУИС-ийнхаа бусад багш нарт боломж олговол яасан юм бэ?

-Тэгж бодоод би нэг жил өнжсөн юм аа. Манайх сургуульд багш нарын багийн тэмцээн болдог. МУИС-ийн багш нар маш сайн шатарчин. Сүүлийн үед шинэ залуу багш нар гарч байна. Манай сургуульд алтан медалийн төлөө ширүүн өрсөлдөөн болдог учир би багаа аврахын тулд хамт олныхоо шахалтаар тэмцээнд ордог.

-Шатар таны хообий юу?

-Тийм ээ. Хообийгоос гадна шатар хүнийг хүмүүжүүлэх ач холбогдолтой. Тэсвэр хатуужил, бие даах чадварт сургадаг, логик сэт гэлгээг тодорхой хэмжээгээр хөгжүүлдэг. Мэргэжилтнүүд шатрыг шинжлэх ухаан, спорт, урлаг гэж үздэг. Тэмцээн уралдааныг эрхэмлэдэг нь спорт талаас нь, гүн гүнзгий анализ хийж байгаа хүмүүс бол шинжлэх ухаан талаас, уран сайхны бодлого бодож таашаал авч байгаа бол шатрыг урлаг талаас нь харж буй нь тэр. Би шатрыг спорт талаас нь харах дуртай. Шатрын их мастерууд шинжлэх ухаан талаас нь хардаг. 2010 онд Энэтхэгт болсон Дэлхийн математикчдын их хуралд оролцож байхад Энэтхэгийн иргэн, дэлхийн аварга Ананд 40 шатарчинтай зэрэг тоглолт хийсэн. Тэдний нэг нь би. Дэлхийн аварга шатарчинтай тоглосон өрөг минь спортын “Таван цагариг” сонинд гарч байлаа. Хообийгоо дагаад би спортын мастер Г.Чулуунтай хамтарч “Шатар ба шатрын математик”, орчуулагч Дүгэр гуайтай хамтарч дэлхийн аварга, домогт шатарчин “Боби Фишерийн шилдэг өрөгүүд” гэдэг номыг орчуулж гаргасан. Мөн Боби Фишерийн “Миний 275 хичээл” гэж шатрын анхан шат ны ном орчуулан, уншигчдадаа өргөн барилаа.

-Та Монголын өндөр IQ-тэй хүмүүсийн нэгээр шалгарсан байдаг. Үүнийг ямар шалгуураар шалгасан хэрэг вэ?

-IQ төвөөс Монголын өндөр айкюүтай найман хүнийг шалгаруулсан. Тэдний нэгээр шалгарсан. Ямар шалгуураар дүгнэснийг ёстой мэдэхгүй. Тэрийг IQ төвийн захирал, Дэмбэрэлээс асуувал дээр байх.

-Төрийн шагнал хүртсэн бүтээл тань “Samsung”-ийн үйлдвэрт гар утасны технологид нэвтрэх гэж байгаа гэл үү?

-Утасгүй сүлжээний технологийн оновчлолтой холбоотой судалгааны ажил маань саяхан хэвлэгдэн гарлаа. Энэ технологид бид “бараг шударга зарчим” гэсэн шинэ нэр томъёо гаргаж ирсэн. Утасгүй сүлжээ гэдэг бол бидэнд агаараар дамжиж байгаа мэдээлэл шүү дээ. Мессеж явуулах, мэдээлэл солилцох зэрэг бүгд тодорхой хэмжээний өртөгтэй, дэс дарааллаар орж ирнэ. Тэгэхээр зарим хэрэгчлэгчид мэдээлэл цаг тухайд нь очихгүй саатах бэрхшээл байдаг. Үүнийг аль болох хурдан шуурхай хүргэхэд “бараг шударга зарчим” хэрэг болох юм. Зарим хэрэглэгчид их хэмжээний мэдээлэл хэрэгтэй байхад, заримд нь бага багтаамжтай мэдээлэл хэрэгтэй байх жишээтэй. Ихийг шаардаж буй хүнд багыг өгвөл хэрэгцээг нь хангаж чадахгүй. Тэгэхээр их, бага мэдээлэл шаардаж байгаа хүмүүсийн мэдээллийн ачааллыг тэнц вэржүүлэх асуудал байгаа юм. Үүнийг цаана нь математик загвар хийж л шийднэ. Тэр нь миний квазигүдгэр программчлал гэсэн бүтээлд орсон математикийн теоромын үр дүнгээр дамжиж хэрэглээ болж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, онолын үр дүн практикт хэрэглээ болж бууж байна. Бид аргачлалыг хийгээд өгсөн болохоор одоо надаас үл хамаарах технологийн асуудал болж хувирсан. Аргачлалыг хэрэгжүүлдэг газар нь үйлдвэр. Би 2008 оноос БНСУ-ын Бусан хотод байдаг Инжегийн их сургуулийн зөвлөх профессороор ажиллаж байгаа. Энэ сургуульд хоёр улирал багшилсан. Жилд 2-3 удаа очиж лекц уншдаг. Миний гурван ном тэнд гарсан. Англи хэлээр мастер, докторын ангийн оюутнуудад хичээл заадаг, профессоруудтай нь хамтарч судалгаа хийдэг. Зөвлөх профессорынхоо эрх мэдлийг ашиглаад Инжегийн их сургуульд жилд 1-2 хүнийг тэдний зардлаар мэргэжил дээшлүүлнэ гэсэн гэрээтэй. Миний гурван оюутан тэнд докторантурт сурч байгаа. Монголоос таван хүн урт, богино хугацаагаар судалгааны ажил хийгээд ирсэн. Он гараад хоёр нь явах гэж байна.

-Таны оюуны бүтээлийг ашиглаж байгаа учир “Samsung”-ийн үйлдвэр танаас зөвшөөрөл авна биз дээ?

-Тэгэлгүй яах вэ, гарын үсэг зурж патентийн зөвшөөрөл өгдөг. Удахгүй үйлдвэрт хэрэгжээд инноваци болох байх. Гар утсанд гарч байгаа бэрхшээл саадыг онолын шугамаар шийдээд өгч байгаа юм. Мэдээлэл яагаад тэгш бус хуваарилагдаж байна вэ гэдгийг мэдээд яаж засах вэ гэсэн математик онолыг нь хийгээд өгсөн хэрэг.

-Математикч хүн аливаа асуудалд мэргэжлийн үүднээс хандах тал байдаг уу?

-Бидний хийж байгаа ажил дандаа зөв зүйлд тулгуурладаг. Аливаад дандаа зөвийг бат лан харуулж байдаг учраас бидний үйлдэл бас л зөв байх ёстой. Математикч хүн лав худал хэлж, хулгай хийж чадахгүй. Уг мэргэжлийнх нь хүмүүжил тэр. Тэгэхээр математикийн зарчим амьдралын минь зарчим болсон.

-Танай хүүхдүүдээс аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөн хүн байна уу?

-Манайх гурван хүүхэдтэй. Том охин, хүү хоёр эдийн засагч. Бага охин Их сургуулийн хэрэглээний математикийн анги төгссөн. Мэргэжлээ сонгоход нь охиндоо хэрэглээний математикч мэргэжлийг санал болгосон л доо. “Энэ мэргэжил ирээдүйтэй, аль ч сал барт ажиллаж болно” гэж хэлсэн. Намайг Германд судалгааны ажлаар явж байхад охин минь сургуулиа төгсөөд, өөрөө ажлаа олчихсон байсан. Нэг банкинд Эрсдэлийн албанд ажилладаг. Энэ бол хөрвөх чадвартай мэргэжил. Хэрэглээний математикч хүн судлаач, багш, эдийн засагч ч хийж болно. Эхнэр маань мөн хэрэглээний математикч мэргэжилтэй. Бид хоёр Эрхүүгийн их сургуульд сурч байхдаа танилцсан.

-Тэгвэл гэр бүлээрээ тоочин юм байна шүү дээ?

-Мэдэхгүй ээ. (Инээв)

-Монголын математикчид дэлхийн мэргэжил нэгтнүүддээ ямар түвшинд үнэлэгддэг бол?

-Төрийн шагнал авсан бидний бүтээлийг хэрэглээний математикийн салбарт шинэ чиглэл, хандлагыг бий болгосон гэж дэлхийд үнэлсэн. Академич Т.Жанлав багш, түүний шавь О.Чулуунбаатар нар Ньютон төрлийн шинэ арга дээр тулгуурласан программ хангамжийг боловсруулж, олон улсын программын санд наймыг нэвтрүүлсэн. Олон улсад эдгээр бү тээлийг “Тооцон бодох физикт гарсан шинэ үзэгдэл” хэмээн дүгнэлээ. Хүүхдүүд олон улсын олимпиадаас алт, мөнгөн медаль авч байна. Судлаачид нь дэлхийн хэмжээний сэтгүүлүүдэд бүтээлээ хэвлүүлж, олон улсын хурлуудад уригдаж байна. Энэ нь Монголын математикийн салбарын хөгжил шинэ шатанд гарсны гэрч. Математикийн хүрээлэнгийн олон залуу эрдэмтэн өндөр хөгжилтэй орнуудад эрдмийн зэрэг хамгаалж байна. Ер нь манай математикчдын түвшин тун гайгүй шүү. Математикийн хүрээлэн, МУИС хамтраад ирэх долдугаар сарын 1-3-нд Монголдоо олон улсын математикчдын IV бага хурлыг зохион байгуулахаар бэлтгэж байна. Энэ хуралд дэлхийд нэртэй эрдэмтэд оролцох мэдүүлгээ өгсөн. Манайхаас их сургуулиудын математикийн багш нар, судлаачид, банкныхан гээд олон хүн хуралд оролцож, хэрэглээний математикийн салбарт бий болсон ололт, амжилтууд, эрдэм шинжилгээний үр дүнтэй танилцана. Олон улсын хурлыг эх орондоо зохион байгуулахад математикийн шинжлэх ухааны салбарт гарсан шинэ мэдлэг, мэдээллийг манай залуу судлаачид, мэргэжилтнүүд олон монгол хүн авах ихээхэн ач холбогдолтой.

Хэрэглээний математикийн олон улсын тав дахь хурал Бээжинд болж байна. Р.Энхбат багш энэ хуралд хоёр шавьтайгаа оролцож байгаа. Тэрбээр уг хурлыг зохион байгуулах хорооны гишүүнээр томилогд соноос гадна Германы профессор Гревактай хамтарсан судалгааныхаа ажлыг дэлхийн тоочдод илтгэнэ. Хурлын “Глобал оптимизаци” гэсэн тусгай секцийг удирдаж ажиллуулна гээд олон улсын математикчдын хуралд Р.Энхбат багшийн үүрэг оролцоо их ажээ.

 ” Өнөөдөр ” сонин 2012-12-07№283

О.Лхагва: Харамсалтай нь өрнийн эрдэмтэд нүүдлийн соёлыг ултай судлаад үлдээсэн ул мөргүй юм

МУИС-ийн ФЭС-ийн багш, физикч онолч, тооч,  гүн ухаан судлаач, Олон улсын Эйнштейний шагналт(2010), Монголын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Физмат ШУ-ны  доктор, профессор О. Лхагватай түүний монголын билиг эрдмийн квант физик ба мөнх тэнгэрийн судалгааны талаар ярилцлаа.

-          Таныг Квант физик, синергетикийн цогц үзлийг  Мөнх Тэнгэр эрдэмтэй холбож шинэ санаа дэвшүүлсэн гэж ойлгож байна. Энэ тухай яриагаа эхэлье. Хоорондоо асар зайтай  эрдмийн холбоо нь юунд байна вэ?

-           Асуудал  үнэхээр ер бус нь үнэн шүү.  Сэдвийг  “Монголын билиг эрдмийг квант физик синергетикийн цогц үзлээр гийгүүлэхүй” гэмээр ч юм шиг санагдаж байна. Квант физик бол молекулаас чанад(хумхи) ертөцийн жамыг илэрхийлдэг ухаан. Синергетик(ний үйлдэхүйн) эрдэм нь Орчлонгийн хувьслын язгуур үндсийг хүмүүний гарт атгуулж буй ухаан.  Эл хоёр тулгуур эрдмийн охь үзлийн өндөрлөгөөс монголын билиг нарийн учиг үзүүрийг гэрэлтүүлэн тодруулахыг хичээсэн юм.

-          Ямар санаа дүгнэлт тунав?

-          Нартад байгаль , ахуй, амьдарлын нөхцлөөс эх авч хоёр эрс ялгаатай танихуй, сэтгэлгээ  хөгжиж, түүнийгээ дагалдаж бас  жаяг өөр төр улс, нийхэм үүсэн бүрэлджээ. Нэгд, суурин  түмэн нь  дарж номхотгох  хууль цааз, бишрүүлэн сөгдүүлэх шажин, илийг эвдэж, онч сэтгээд эвлүүж бүтээхүйн соёлтой   газрын хаант улс бүрэлдүүлж. Энэ бол эдүгэ дэлхий даяар дэлгэрсэн  засаглалын угшил  гараа юм.  Хоёрт, нүүдэлчид нь  Орчлонгийн ухаарал, сэрэхүйн ундрага- сүнс тэнгэрт онгод хөглөн хүрээд ил, далдын нууцыг билгээр мэдэрч таних увьдсыг олоод улмаар тэнгэрийн зарлиг доор “тэнгэрийн” нэгэн хүмэн- үндэстэнд  нягтарч, шажингүй, шоронгүй  их засагт төр  улсыг  мандуулсан байна.

-   Дүгнэлт жинтэй бас жигтэй сонсогдож байна. Үндэслэл нь чухам юунаас эхтэй   вэ?

-  Сүрхий хашиж ээрсэн асуулт чинь зангилааг онож байна.  Төгс төгөлдөрт нь эрдэмтдийнх нь сэтгэл бүрэн цадсан өрнийн эрдэм бодис, хоосон  хоёроос цөмийн бөмбөг, интернет бас феодализмыг империализмд хүргэж дэвжүүлсэн юм. Үнэхээр ч бахадмаар даа.  Харамсалтай нь өрнийн эрдэмтэд монголын нүүдлийн соёлыг ултай судлаад үлдээсэн ул мөргүй, онч сэтгэлгээгүй юм.  Тэгэхлээр нүүдэлчид ердөө л “зэрлэг дээрэмчид” байж хэмээн дүгнэжээ. Энэхүү “нээлт” нь  хожим хар домог гэгдэх болсон аж.

- Тэгвэл та яагаад нүүдэлчдийг  тэнгэрийн үндэстэн  гэж дүгнэв ээ

-  Жаахан хүлээгээрэй. Өлгөж сэдэх  зангилаа руугаа дөхөж байна.  Сонгодог физик нь хумхи(молекулаас чанад) ертөнц рүү нэвтрэхдээ таг мухардаад, зовж байж квант жамын учгийг атгасан юм. Тэр ертөцөд бүхий л юмс шүтэлцэн ний амьсахуйн заяатай учир дан тусдаа юм үгүй.  Бас хувьслыг бодис юмсын эгэл нийлэх салах мэт төсөөлж байсныг синергетик эрдэм  жинхэнэ дээ хуй, хуйврал уймарлаа өрнөдөг болохыг илрүүллээ.Энэ бол эрдмийн шинэ хөтөч үзэл. Жинхэнэдээ бол Орчлонгийн ил хийгээд далд(энериги, сүнс-ухаарал сэрэхүй) оршихуй нэг амь сүлбэлдээн юм шүү дээ.

-  Шинэ үзэл нүүдлийн соёлд ямар хамааралтай юм бэ?

- Сонгодог физикийн хөтөч үзэл өрөөсгөл байж. Орчлон бол тус тусдаа юмс, хоосноос бүрдэнэ гэх нь  хөтөч үзэл   шүү дээ. Эндээс санаа өлгөж авсан юм. Хар домог- “нээлт” туурвисны үндэс нь сонгодог эрдмийн хөтөч үзлийн өрөөсгөлийн харгай байж.

-  Энд Мөнх Тэнгэрийн холбоо нь юу билээ?

- Их талд тэнгэр- газрын хуйварлын үйлийг туулахдаа нүүдэлчид бие-сэтгэл- үйлсээрээ түүн лүгээ нэвчиж амин салаа нь болж. Тэгээд сүнс тэнгэрийн ундрагаас зөн шидээр эрдэм өвөрлөж, улмаар    билиг эрдэм цогцлуулж. Эл эрдэм бурхан ч үгүй, чөтгөр ч үгүй байгалийн жамыг тандаж цэгцрүүлсэн цогц билиг эрдэм бол Мөнх Тэнгэр мөн. Нотолгоог физикийн сүүлийн үеийн нээлтээс л олоод байна. Орчлонгийн бүх юмс алс хол, ойроос хамаарахгүйгээр эгшин зуур мэдээлэл солилцон сүлэлдэж байдгийг физикт туршилтаар нээжээ. Энэ нь синергетик хэлээр долгионы шугаман бус долгионууд үршин нийлэх үйлээр бүрэлддэг холограф төрх шинжээс үүдэлтэй.

-  Холограф гэж юу  вэ?

- Лазерын хурц найраг цацрагийг нийлүүлж  эдүгэ биетийн гурван хэмжээст бодит юм шиг зураг гаргадаг болсон. Зургийн тийм хальсыг хичнээнч хигэж үйрүүлсэн үйрмэг бүр нь өнөөх биеийн бүтэн дүрсийг агуулна. Нобелийн шагналт Д. Бом эндээс  өлгөж, аливаа биетийн бөөм бүр нь  орчлонгийн бүхий л мэдээ сэлтийг агуулна. Үүнээс миний санаанд нүүдэлчид онгодод хүрч, дотоод ертөнц рүүгээ нэвтрэхээрээ гүнээсээ билиг эрдмийг ундруулах шийдийг олж байж.

- Зөн билиг нүүдлийн соёлын эх ундрага болсон хэрэг үү?

- Зөв. Тиймээс нүүдэлчид сүнс тэнгэрийн  ухаарал сэрэхүйн ундрагаас билиг эрдэм, соёл Мөнх Тэнгэрийг цэгцрүүлжээ.

- Дээр дурьдсан тэнгэрийн нэг хүн гэдгийг яаж ойлгох вэ?

- Нүүдэлчин бүр бие-сэтгэл-амьдралаараа байгаль дэлхийдээ нэвчин нийлж, гагцхүү тэнгэрийн зарлиг( их засаг) дагаж  нягтарсан үндэстэн болсон байна. Үүнийг Л. Гумилев  үндэстэн дэлбэрэн бүрэлдсэн гэж үзсэн юм.

- Монголын язгуур урлаг соёлын зарим асуудлын  учрыг  квант физик, синергетикийн цогц үзлээр тодруулахаар юу хийж байна?

-  Бид чинь манжийн дараа нь социалист засаглалын үед үндэсний уламжлалаасаа хөндийрсөн түүгээрч барахгүй  тэнгэрийн сахилгаа гээж харийнших гэм бий болжээ гэмээр.  Гээж мартсан  өв уламжлал,  ёс дэгийг физикийн охь үзлээр гийгүүлж тодруулах нь эрдэмтний хийх нэг чухал ажил  байх. Үндэсний соёл, танихуйн уламжлал өв санг   квант физик, синергетикийн цогц үзлээр гийгүүлж өчүүхэн ч болов тодруулах сан хэмээсээр… Чухам ямар барьцнаас эхлэх нь битүү явсаар ирлээ. Саяхнаас Хөх Нохой овогтынхны (Ж. Нүрзэд) өртөөлж ирсэн Тулуйн хатан Сорхагтаны хэлмэл айлдварыг  уншихад үнэхээр монголчууд тэнгэрийн засаглалтай УЛС байгуулсан бас квант физик, синергетикийн цогц үзлээр гийгүүлж тодруулж болмоор өв соёлын улбаа  нь багцаалагдаад байна.

-  Энэ чиглэлд юу хийж байна.

-  Бодож бясалгаж  бага сага санаа товлон хурааж л байна. Завгүй л явна.  ДНХ- ийг нано голчтой цацраг бөөмийн урсгалаар буудахад  физик эвдэрлээр химийн олон ионт нэгдлүүд үүсээд дараагаар нь биохимийн урвал явж, эс сэргэх бас мөхөх цогц хувирлыг судлах олон улсын програмын хүрээнд ажиллаж байна.  Залуус мань сонирхоод байхаар толгойлж зүтгэмээр бодогдоод салж чадахгүй юм.

- Энэ судалгааны чинь хэт зорилт юу вэ?

- Цацрагаар хорт хавдартай молекулыг “хулхинд” нь буудаж эрүүл эд эсэд нь хор багатай  эмчлэх, цөмийн цацрагийн аюулаас хамгаалах, удамшлын өвчинг анагаах арга боловсруулах үйлсийн физик үндсийг тодруулна. Бас байгаль, нийгмийн үзэгдлийн 3D загвар бүтээх чиглэл үр дүнтэй цэцэрч байна.

– Танд баярлалаа.

www.num.edu.mn