Н.Удвал: Биднийг “Гээгдсэн эгшиг”, “Балархай эгшиг” гэж ярьдаг байсан МАН-ынхантай эвсэхийг тийм амархан шийдэхгүй

Эрүүл мэндийн сайд, МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаН.Удвалтай ярилцлаа.

-МАХН-ын Бага чуул­­ганы хуралдаа­наар таныг Ерөнхий­лөг­чиднэр дэвшүүлэх бо­ломжтой дөрвөн хүний нэг гэдэг шийдвэрийггаргажээ. Намынхаа ги­шүү­дийн гаргасан шийд­­вэрийг та хэрхэнхү­лээн авч байна вэ?
-Засгийн газар, УИХ-д байгаа, 45-аас дээш нас­тай бүх гишүүнээ нэр дэв­шүүлэх боломжтой гэж манай намынхан үзсэн. Тэр дундаас хэн нь рей­тинг өндөр байна вэ гэдэг жагсаалтад л би орсон хэрэг. Түүнээс бус­даа­саа илүү гарч шалга­раад га­раад ирсэн асуу­дал байх­гүй. 
Нэгэнт намаас явуулж байгаа арга хэмжээ учраас татгалзах эрхгүй. Нам бодлогоороо бид­ний нэрийг гаргаж байгаа болохоор хэн нэг нь эсэр­гүүцээд эсвэл хөөрөөд байх шаардлагагүй. Эх­лээд дөрвүүлээ байна. Сүүлдээ нэг нь үлдэж өр­сөл­дөх байлгүй дээ. 
Гэнэт Ерөнхийлөгчид нэр дэвших жагсаалтаа гаргалаа гэхэд миний хувьд намын бодлогоос татгалзах ёс суртахууны эрхгүй гэдэг утгаар л хү­лээж авсан. 

-Ерөнхийлөгчийн сон­гуулийн өмнөх та­най намын сунгаа гэжойлгож болох уу?
-Яг ч сунгаа биш л дээ. Эхний л яриа, чиглэл гэж ойлгож болно.  

-"Шударга ёс" эвс­лээс нэг л хүн Ерөн­хийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших ёстой гэж МҮАН-ын даргаМ.Энх­сайхан ярьсан байна лээ. Бас Ц.Цолмон ги­шүүн "Бидэнд бодол бий" гэсэн утгаар ярь­сан. МҮАН-ынхан танай намаас боломжтой гэж үзсэн дөрвөн хүнийг хүлээн зөвшөөрч бай­гаа болов уу?
-Ерөнхийлөгчийн сон­гуу­лийн тухай хуулиар УИХ-д суудалтай нам, эвслээс нэр дэвших эрх­тэй шүү дээ. Тиймээс на­маасаа нэр дэвшүүлж ч болно. Мөн эвслээсээ нэр дэвшүүлэх ч боломжтой. УИХ-ын сонгуультай харь­цуулахад хувил­ба­рууд бий. Аль хувилба­раар, хэрхэн оролцох талаар эвсэл дотроо ярил­цана. Одоохондоо аль ч нам нь тодорхой шийдвэр гаргаагүй уч­раас ярилцаж амжаагүй байна. 

-Манай улсад эмэг­тэй хүн Ерөнхийлөг­чийн сонгуульд нэр дэв­шиж байсан удаагүй. Тэр утгаараа танынэ­рийг соргог хүлээж авч байгаа олон хүн байна. 
-Тийм үү. Мэдээлэл авах завгүй л явна. Ард түмэн тэгж үзэж байгаа бол баярлаж байна. Ер нь эмэгтэйчүүд давуу тал олонтой. Ялангуяа эрэг­тэйчүүдийн байр суурь суларсан, эзгүйрсэн үед эмэгтэй хүн давуу байж болно. Ер нь намуудаас нэр дэвших эмэгтэйчүүд байгаа байх. 

-Нөгөө талаар танай намын гишүүдийг Н.Энх­­баярыг дагаж нам байгуулж, албан ту­шаалд хүрсэн хүмүүсгэж харах нь бий. Тэр утгаараа даргыгаа шо­ронд явсны дараа Ерөн­хийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихталаар бо­ломжтой гэсэн бүхэн нь ярьж байна гэж шүүмж­лэх ч хэсэг бий. Үүнд ямар хариулт өгөх вэ?
-МАХН улс төрийн нам шүү дээ. Даргыгаа шоронд орчихлоо гээд намаа тараалтай биш. Тиймээс ч сайн муу, сай­хан муухай амьдрал үр­гэл­жилдгээрээ л үргэл­жилж байна. Амьдрал өөрөө олон өнгөтэй хой­но янз бүрийн байр суурь­тай хүн байлгүй яах вэ. 

-МАХН-ыг  Ерөн­хий­лөгчийн сонгуульд МАН-тай эвсэнэ, нэг­дэнэ гэх мэт яриа бий. Бага чуулганыхурал­даа­наар та энэ асууд­лаар байр сууриа илэр­хийлсэн үү?
-Манай намын хувьд Ардчилсан намтай гэрээ байгуулсан. Гэрээнийхээ дагуу АН, ИЗНН-тай хамт­ран ажиллаж байгаа улс төрийн хүчин шүү дээ. Тэр гэрээний явц ямар байгааг, орон нутгийн сонгуульд хоёр нам гэрээ­гээ хэрхэн биелүүлсэн бэ гэдгээ хоёр талаасаа ярил­цах нь зүйтэй гэсэн саналыг би гаргасан. Улмаар гишүүд маань ч гэрээний биелэлтийг энэ удаад дүгнэх шаардла­гагүй гэдэг байр суурин дээр санал нэгдсэн. Нэ­гэнт хоёр намтай хамт­раад ажиллаж байгаа учраас МАН-тай эвсэх тухай асуудал яригдах боломжгүй. Гэрээгээр хү­лээ­сэн үүргээ хоёр тал биелүүлсэн үү, үгүй юу гэдгээ ярилцаж байж дараа­гийн хувилбар гарч ирнэ шүү дээ. 

-Танай намын дарга ч ийм чиглэлийг өгсөн талаар зарим гишүүд ярьсан. 
-Чиглэл гээд байх юу байх билээ. Бага чуулга­ны гишүүдээс гарсан шийд­вэр шүү дээ. Намын эрх барих дээд байгуул­лагын хувьд тал, талаа­саа ярьж  байгаад шийд­вэрээ гаргасан. 

-Тэгвэл Бага чуулга­наар МАН-тай эвсэх, нэгдэх талаар ямар нэг яриа гараагүй гэж ойл­гож болох уу?
-Тэр талаар юу ч яриа­гүй. Эхлээд Ардчилсан намтай яах вэ гэдгээ ярил­цана гэдэг байр сууриа л илэрхийлсэн. Нэгэнт АН-тай эвсчихсэн байж МАН-тай эвсэх талаар ярих ёс суртахууны эрх байхгүй. Гэрээний дагуу тийм боломж ч байхгүй. 

-Орон нутгийн сон­гуулиар АН гэрээний­хээ үүргийг биелүүлээ­гүй учраас бид хэр­хэ­хээ өөрсдөө шийднэгэж ярих хүн ч танай намд бий. 
-Орон нутгийн сон­гуульд яаж оролцсон та­лаар манай намын удирд­лагууд мэдээлэх ёстой. Надад аль айм­гийн ямар суманд яаж оролцсон гэх мэтээр то­дор­хой мэдээлэл алга. АН, МАХН-ын хувьд аль аль нь улс төрийн хүчин, том намууд. Тэр утгаараа улс төрийн хариуцлага­тай байх ёстой. Гэрээ байгуулсан бол аль аль нь үүргээ хүлээх ёстой. Тэр дагуу гэрээний биелэл­тээ ярьж, анхаа­руулж сануулж байх үүрэг­тэй. 

-"Тусгаар тогтнолын өдөр"-өөр танай намын гишүүд МАН-ынхантай хамт Сүхбаатарын хө­шөөнд цэцэгөргөж бай­гаа харагдсан. Үүнийг хоёр намын нэгдэл гэж харах хүн байх шиг бай­на. 
-Яахав дээ. Морин цагт цэцгээ өргөх гээд очихоор таарчихдаг юм. Өнгөрсөн жил ч Сүхбаа­тарын талбай дээр таа­рал­даад цувраад л цэцгээ өргөж байсан. Энэ бол тэгтлээ анзаараад байх асуудал биш. 

МАХН (МАН)XXВИ Их хурлаа хийж нэрээ солих талаар хэлэлцэж байхад Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр, тахоёр хэрхэн эсэргүүцэж, намынхаа удирдлагуудад яаж адлагдаж байсныг уншигчид санаж байгаа байх.Одоо харин МАН-ын удирдлагууд эвлэ­рэх, нэгдэх талаар ярьж байгааг нь тэр үеийнх­тэй харьцуулбал...
-Ө.Энхтүвшин бид нар нэг жигүүр болж бай­лаа. Ө.Энхтүвшин дарга зохицуулагч нь, би дэд зохицуулагч нь болж МАХН-д явж байсан. Тэр үед ярьж байсныг хүлээн авсан бол магадгүй нам хоёр хуваагдаагүй, УИХ-д олонхи болчихсон сууж байх юм билүү. Ёс зүйн хороог байгуулах ёстой гээд би даргаар нь ажил­лаж байлаа. Ёс зүйн хо­роо­гоо олигтой ажил­луул­чихсан бол өнөөдөр байдал өөр байх байсан болов уу. Нам нэрээ со­лих гээд "Тэрэлжийн тун­хаг" гаргачихаад байхад Н.Энхбаяр дарга мэдэг­дэл гаргасан. Тэр үед би Н.Энхбаяр даргатай хам­тарч "Ухрах уу, урагшлах уу" гэдэг цуврал хэлэл­цүү­лэг хийж байлаа. На­мынхаа удирдлагуудад ойлгуулъя гээд Удирдах зөвлөлтэйгөө уулзаж "Шийд­вэрээ сайн харж үзээч" гэдэг сүүлийн гуйл­таа гуйсан. Түүнийг хү­лээ­гээд авсан бол өнөө­дөр ямар ч байх байсан юм. Ингээд бодохоор ма­най хоёр нам салах нь үнэт зүйлийн зөрүү бай­жээ. МАН эгэл жирийн гишүүнээ хүн гэж үздэг­гүй, мөнгөтэй хүн л байвал хамгийн сүрхий, мундаг гэж үнэлж байгааг хүлээн зөвшөөрөх арга байгаа­гүй. "Тийм шүү, сайхан шүү" гэж нийлээд, албан тушаал, ажил хөөцөл­дөөд явах боломж надад байсан. Гэхдээ би тэр замыг сонгоогүй. Тухайн үед намын удирдлага, жирийн гишүүн хоёр ярил­цах ижил сэдэв байх­гүй байсан. Ярилцах ижил хэл ч байгаагүй учраас тэнд байх ямар ч шаардлагагүй гэдгээ ойл­го­сон. Тиймээс МАХН-аа сэргээн байгуулах Онц их хурлын түр штабыг бай­гуулж байлаа. Ямар хүнд замыг туулсныг Мон­голын ард түмэн мэднэ. Шударга ёсыг тогтоохын төлөө МАХН маань ард түмний хэлээр ярьж, иргэ­дийнхээ зовлонг ойлгож, тэдэнтэйгээ хамт нэг жи­лийг маш хүнд өнгөрөө­сөн. Нэр төр, амь насаа­раа дэнчин тавьж шу­дарга ёсны төлөө явсан гэж хэлж болно. Энэ байр сууриндаа одоо ч үнэнч хэвээрээ байгаа. 

-Таны ярьсан үнэт зүйлийн зөрүү арилсан болов уу?
-Үнэт зүйлийн зөрүү ч арилаагүй, МАН ч өөрч­лөг­дөөгүй. Тиймээс эвсэх, нэгдэх асуудлыг тийм амар­хан шийдэхэд хэ­цүү. Их ч олон юм яриг­да­на. МАХН шударга ёсны төлөөх хариуцлагатай учраас эхлээд гэрээтэй намтайгаа учраа олно. Нэгэнт гэрээ байгуул­чи­хаад өөр намтай нэгдэнэ, хамтарна гэх асуудал хэдхэн хүнээс гарч байгаа санал л гэж ойлгож бай­гаа. Тийм ч учраас намын Бага чуулганы хурал­даа­наар ийм асуудал хэлэл­цээ­гүй. Хүмүүс ч байр сууриа илэрхийлээгүй. 

-Таныг нэрээ соли­хоо эргэж хараач гэж сүүлийн удаа гуйж бай­хад МАН-ын удирдла­гууд хоёр жилийндараа нийлэх талаар эргээд МАХН-ыг гуйх талаар бодоогүй байх л даа... 
-Тийм байх. Тэр үед жирийн гишүүдээ дорд үзээд зогсохгүй биднийг  "Гээгдсэн эгшиг", "Балар­хай эгшиг" гэж хүртэл ярьж байсан. Ямар хар­гис, ямар аймшигтай болс­ныг ганц үүгээр л хэлж болно. Гэхдээ нам алдаагаа засч, өөрчлөг­дөж шинэчлэгдэж чаддаг чадвартай байх ёстой. 

-Та МАН-ын удирд­лагууд нийлэх талаар ярьж байгааг алдаагаа зассан гэж харж байна уу. Эсвэл дахинсэргэх гэж өөр намтай нийлэх оролдлого хийж байна гэж харж байна уу?
-Хүмүүс янз бүрээр л ярьж байна. Миний хувьд энэ асуудалд байр суу­риа илэрхийлмээргүй байна. 

-Өнгөрсөн хуга­цаанд МАН-ын удирд­лагууд МАХН-ын анх байгуулалцсан тантай уулзаж нийлэх, эвсэхталаар санал хэлсэн үү?
-Үгүй.

-Тэгвэл танай намын зарим гишүүнтэй зол­гож, "Хэдэн бүтэлгүй нөх­рийн гайгаар нэрээ сольж хоёр салсаннь буруу" гэх мэтээр гуй­сан байна лээ. Энэ нь улс төрийн хувьд хэр ёс зүйтэй алхам бол?
-(Инээв). Хэн хэнтэй­гээ уулзаж, хэнтэйгээ зол­гох нь чөлөөтэй шүү дээ. Үнэхээр алдсанаа хү­лээн зөвшөөрч байгаа бол зөв л байна.

-Танай намын Бага чуулганы өмнө танд ха­риуцлага тооцох талаар яригдана гэж байсан. Тодруулбал,таныг на­мын­хаа даргыг эмнэ­лэгт шилжүүлж чадал­гүй цаг алдсан гэж ха­риуцлага тооцох байсан юмбиш үү?
-Өдөр бүр миний та­лаарх "бор шувуу" нисч байдаг болохоор тоодог­гүй шүү дээ. Манай на­мын аль ч хүрээнд ийм зүйл яригдаагүй. 

-Бага чуулганы ху­рал­тай давхцаж Н.Энх­баярыг ИЙэмнэлэгт шил­жүүллээ. Цаг хугацаа нь ингэж тааравуу. Эм­нэл­гийн удирдлагууд хоригдол хүлээж авах­гүй гэж эсэргүүцээд бай­сан биш үү?
-Ерөөсөө явж байгаад л ингэж таарлаа. Эрүүл мэндийн сайдын хэдэн жилийн өмнө гаргасан 179 дүгээр тушаал бий. Тэр тушаалаар ИЙэмнэ­лэгт үйлчлүүлэх хүрээг тогтоосон юм билээ. ИЙэмнэлгийнхэн энэ тогтоо­лын дагуу харьяаны өвч­төнөө авна гэдэг асууд­лыг тавьсан. 

-Та өөрөө гуравду­гаар шатлалын эмнэ­лэгт эмчлүүлэх учир­тай хоригдлуудыг ИЙэм­нэ­лэгт эмчил гэдэгжу­рам гаргасан юм биш үү?
-Хууль зүй болон Эрүүл мэндийн сайдын хамтарсан тушаалаар баталсан журмыг хэрэг­жүүлэхтэй холбоо­той­гоор эрүүл мэндийн бүх байгууллагад би албан тоот явуулсан. Өөрийн нутаг дэвсгэр дээрх харьяал­лын хүмүүстээ үйлчлээрэй гэсэн утгатай албан тоотыг өгчихсөн байсан. Н.Энхбаяр дар­гын хувьд Ерөнхийлөг­чөөс чөлөөлөгдөх үед ИЙэмнэлэгт эмчлүүлнэ гэсэн Засгийн газрын тогтоол гарсан байдаг. Энэ тог­тоолыг хүчингүй болгосон эрх зүйн акт байхгүй. Тиймээс харьяаллаараа ИЙэмнэлэгт эмчлүүлэх учир­тай. Харин хоёр сайдын хамтарсан жу­рам гарснаас хойш ял эдэлж байгаа олон хүн Гэмтэл согог судлалын үндэсний төв, Нэгдүгээр эмнэлэг, Гуравдугаар эм­нэ­лэгт эмчлүүлж байгаа. 
Ял эдэлж байгаа бүх хүнийг зөвхөн ИЙэмнэлэгт эмчилнэ гэсэн журам байх­гүй. Ийм мэдээллийг улс төрийн зорилгоор нийгэмд сөрөг ойлголт өгөх гэсэн явуургүй аргаар нийгэмд цацсан. 

-Тэгвэл эмнэлэг бү­рийн тодорхой тасгийг ИЙэмнэлгийнх шиг тор­лож, тодорхой шаард­лагад нийцүүлсэнүү?
-Бусад эмнэлэгт тийм зүйл байхгүй. Байх шаард­­лага ч байхгүй. Ний­гэмд буруу мэдээлэл өгөх гэж л ИЙэмнэлгийн тасгуудыг торлосон байх. Ямар айхавтар улс төр явж байгааг л харуулж байгаа хэрэг шүү дээ. 

-Х.Тэмүүжин сайдын ярьснаар та зөвхөн Н.Энх­баяр даргыг ИЙэм­нэ­лэгт шилжүүлэхийн тулд дур мэдэждангаа­раа тогтоол гаргасан гэдэг. Хоригдол эмч­лүү­лэх өрөөг заавал торлож, тусгай шаард­лагаднийцүүлж засах ёстой юм биш үү?
-Шүүхийн шийдвэр биелүүлэх тухай хуульд 401 дүгээр хорих ангийн эрх үүргийг тодорхойлж өгсөн. Тэр эмнэлгийн асууд­лыг Эрүүл мэндийн яам хариуцахыг хуульд зааж өгсөн байдаг. Үүнээс гадна ялтнуудад эмнэл­гийн нарийн мэргэжлийн тусламж үзүүлэх, ялаас чөлөөлөх шийдвэрийг Хууль зүй болон Эрүүл мэндийн сайд зөвшил­цөж гаргадаг. Тэр дагуу би өнгөрсөн оны арван­хоёрдугаар сард Х.Тэмүү­жин сайдад саналаа явуул­­сан. Улмаар 20-иод хоног хүлээгээд хариу ирэхгүй болохоор нь зөв­шөөрч байна гэж үзээд тушаал гаргасан. Гэхдээ миний тушаал гаргас­наар асуудал шийдэг­дэх­гүй. Хууль зүйн яам заа­вал бүртгэж байж хэрэгж­дэг. Тушаалаа бүртгүүлэ­хээр Хууль зүйн яаманд явуулсны дараа Х.Тэмүү­жин сайд гарын үсэг зур­сан. Ингэж хоёулаа гарын үсэг зурсан учраас тушаа­лын хариуцлагыг бид хоёр хоёулаа хүлээнэ. 
Торлох асуудлыг хуу­лийн байгууллага санаа­чилж хийсэн учраас до­тоод журмыг нь хүндэт­гэсэн. Торлох ёстой бол И эмнэлгийн өрөөг торлоод өвчтөн авъя гэсэн. ИЙэм­нэл­гийн хүлээн авахын хажуу талын өрөөг торлоё гэж хэлсэн. Ингэж хэлээд би гадаад явсны дараа ИЙэмнэлгийн дээд талын өрөөг торлосон байна лээ. Тэр нь үр дүн ч өгөөгүй. Торлосон нь ИЙэмнэлэг болохоос олон эмнэлэгт хоригдлууд эмчлүүлж байгаа. 

-Намын даргын тань бие гайгүй юу?
-Ойрд мэдээ авч чадаа­гүй байна. 

-Эмнэлгийн дарга нарын сонгон шалга­руулалт ямар шалтгаа­наар хойшлоод байна вэ?
-Яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга жинхэлж байж Эрүүл мэн­дийн дээрх төрийн алба албан ёсны болно. Үүний дараа эмнэлгийн дарга нарын Сонгон шал­­гаруулалт болно. Одоо­гоор эмнэлгүүдийн дарга нарыг түр орлон гүйцэтгэгч томилсон бай­гаа. Мөн яамнаас эмнэлэг бүрт нэг хүн хяналт тавьж ажиллаж байгаа.
Эмнэлгийн дарга, Эрүүл мэндийн газрын дарга нараа томил­чихоод энэ сард Удирдах ажилтны зөвлөгөөнөө хий­нэ. Үүгээр энэ салбарт хийх шинэчлэлийг нээлт­тэй ярилцаж, голдрилд нь оруулаад явна. 

Б.ЦЭЦЭГДЭЛГЭР

Өдрийн сонин

Б.Жаргалсайхан: МАН, МАХН яагаад нэгдэж болохгүй гэжR

Бүгд найрамдах намын дарга Б.Жаргалсайханыг энэ удаагийнхаа “Ярилцах танхим”-д урьж, цаг үеийн  асуудлаар ярилцсан юм.

-МАН, МАХН гэдэг хоёр нам эвсэж, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцох үйл ажиллагааг идэвхжүүлээд байна. Та энэ тал дээр ямар бодолтой байна вэ?
-МАН, МАХН эвсэж, нэгдэхийн тулд эхлээд намынхаа дотоод амьдралыг эргэж харах ёстой байх гэж бодож байна. Ардын намынхны хувьд эхний ээл­жинд өөрийн намыг ингэж хоёр хуваагдах хүртэл нь үйл ажиллагаа явуулсан, сон­гуульд удаа дараа ялагдал хүлээлгэсэн буруутнуудад арга хэмжээ авч, хариуцлага тооцох нь зөв алхам болно гэж хэлэх байна. Ингэж чадвал намын үзэл бодол, хөтөлбөрөө ойртуулах тухай асуудлыг ярих хэрэг гарах байх. Үүний дараа хоёр нам эвсэх, нэгдэх тухай асуудлыг ярихад болохгүй гэх газаргүй. МАН, МАХН хоёр нэгдэж яагаад болохгүй гэж. Дэлхий дээр нийлдэг, салдаг зүйлс өчнөөн бий. Эхнэр, нөхөр салах нь бүү хэл эрүү, толгой салдаг орчлон шүү дээ.

-Энэ хоёр нам нэгдлээ гэхэд ирээдүйг нь та хэрхэн дүг­нэж байна вэ. Зарим хүн “Ерөн­хийлөгчийн сонгуульд эвсэж оролцохоос өөр гарц байхгүй учир энэ бүх жүж­гийг зохиож байгаа. Цаашид хамтрах нь юу л бол” гэх юм билээ?
-Ерөнхийлөгчийн сонгуульд эв­сэж оролцоод, цаашид сална уу, нийлнэ үү хэнд хамаатай юм бэ. “МАН, МАХН эвснэ, нэгдэнэ” гэдэг бол тийм чухал, сонин үйл явц биш шүү дээ.

-Яагаад?
-МАН, МАХН гэдэг хоёр нам чинь урьд нь нэг л нам байсан биз дээ. Хэсэг, бусаг хүмүүсийн хоорондын зөрчил л өнөөдөр МАН, МАХН гэсэн тасархайг бий болгочихсон шүү дээ. Тиймээс тэр хүмүүс нь ойлголцоод өмнө нь нэг нам байсан хоёр нам өнөөдөр нэгдэх нь тийм ч сонин зүйлд тооцогдохгүй гэж хэлэх гээд байгаа юм. 

-УИХ-ын 2012 оны сонгуульд танай нам МАХН-тай эвсэж оролцох гэж байгаад Хамаг Монголын хөдөлмөрийн нам­тай хамтарч эвсэл байгуулж оролцсон. Хэрэв та анхныхаа шийдвэрт үнэнч байсан бол өнөөдөр УИХ-д суудалтай нам болж, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэх хүнээ намаасаа сон­гох гээд явж байх байсан. Та тухайн үед гаргасан шийдвэртээ харамсдаг уу?
-Ямар нэгэн байдлаар харамсаад байх зүйл алга. Бүгд найрамдах нам бол хөгжил дэвшлийн нам. Улс орныг эрчимтэй хөгжүүлж байж ард иргэдийнхээ нийгмийн асуудлыг шийдэх зорилготой шүү дээ. Ха­рин бусад нам нийгмийн өмнө тулгамдаж байгаа асуудлуудыг зорилгоо болгочихоод байна. Энэ хүрээндээ нийгмийн халамжийг хавтгайруулж, ард иргэдээ өдөр хоногийг аргацаах байдалтай амьдруулж байна. Түүнээс биш хөгжлийн тухай асуудлыг хөтөлбөр, зорилго, зорилтдоо оруулахгүй өнөөд­рийг хүрч байна. Харин манай нам бол 1990 оноос хойш улс орноо хөгжүүлье. Монгол Улсыг аж үйлдвэржсэн орон болгоё. Монгол хүнийг хариуцлагатай, ажил хэрэгч болгоё гэсэн зорилтуудыг дэвшүүлж ирсэн. Одоо ч энэхүү зорилгоо дэвшүүлж байна. Цаашид ч энэ байр суурин дээрээ баттай зогсоно гэж хэлэх байна.

-Бүгд найрамдах намын үйл ажиллагаа улс төрийн намуудын хэмжээнд байгаа гэж та хэлж чадах уу. Хатуугаар хэлэхэд бай­гаа, байхгүй нь мэдэгдэхгүй байгаа шүү дээ. Та үүнийг хүлээн зөвшөөрөх үү?
-Өнөөдөр үзэл суртлын намууд байх ёсгүй л байхгүй юу. Тэр ч бүү хэл намуудын гишүүнчлэл ч гэж байх ёсгүй. Яах вэ, намууд төв аппараттай байж бол­но. Тэр нь сонгуульд бэлтгэдэг, лидер улстөрчдийг төрийн үйл ажиллагаанд оруулж, улс орны хөгжлийг тодорхойлох хөтөлбөрүүдийг боловсруулж, хэрэг­жүүлэх зорилготой байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр манайд үйл ажиллагаа явуулж байгаа намууд иргэдийг өөрсдийн үзэл суртлаар “цэнэглэж”, гишүүнчлэх ажиллагаануудыг да-лайцтай явуулах болж. Энэ бол туйлын буруу асуудал. Хүн намын гишүүнчлэлд баригдаж, али­ваа асуудалд хандах ёсгүй. Хүний үзэл бодол өглөө босоод л өөрчлөгдөж байгаа өнөөдрийн энэ нөхцөл байдалд  иргэн хүн улс төрийн эрх чөлөөг эдлэх эрхтэй. Социализмын үед иргэн бүрийг нэг намын гишүүн болгоод бүгдийг нь намын харьяалал, үзэл суртлаар нь дамжуулж удирдан зохион байгуулж байсан. Өнөөдөр энэ байдлаас бид салах хэрэгтэй байна шүү дээ. Тиймээс Бүгд найрамдах нам гишүүнчлэлгүйгээр үйл ажиллагаа явуулж, зөвхөн сонгуулийн жилд л идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж, сонгуульд идэвхтэй оролцохын төлөө ажилладаг. Энэ хэрээрээ улс орны хөгжлийг тодорхойлох мөрийн хөтөлбөрийг маш хариуцлагатайгаар бэлтгэж, сонгуульд оролцдог гэдгийг энд онцлох хэрэгтэй. Өнөөдөр ард­чиллын үлгэр жишээ болсон АНУ-ын хамгийн том нам болох Бүгд найрамдах нам, Ардчилсан нам гишүүнчлэлгүйгээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Яг л манай намтай ижилхэн сонгуулийн үеэр л үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлдэг байх жишээтэй.

-Тэгэхээр манай улсад социалист системийн намын тог­толцоо бүрэн гүйцэд задарч, үгүй болоогүй байна гэсэн үг үү?
-Өнөөдрийн намууд маань үйл ажиллагааныхаа гол чиглэлийг хуучны социалист системээсээ хуулбарлаад авчихсан байгаа юм. Тэр үеийн үзэл суртлаар л нийгмийг удирдан зохион байгуулж байна. Түүнээс биш зах зээлийн эрэлт, хэрэгцээ, хуулийн өмнө иргэн бүр эрх тэгш байх асуудал тэдэнд юу ч биш. Намын уриа лоозонгоор иргэдийг хүмүүжүүлэх гэж оролдох нь өнөөгийн нийгэмд бүтэхгүй зүйл гэдгийг ойлгох цаг ирсэн гэдгийг сэхээрэх хэрэгтэй байна.

-Энэ бүхнийг эхнээсээ ойлгоод намын шинэчлэл гэсэн зүйлийг их ярих болж. Тухайлбал, Ардын намын зарим гишүүд намын шинэчлэлийн тухай асуудлыг хурцаар хөндөх болсон. Энэ хүрээндээ ч олон үйл ажиллагаа хийж байх шиг байна. Та Ардын намын шинэчлэлийг хэр­хэн дүгнэж байгаа вэ. Ер нь шинэч­лэгдэж чадах болов уу?
-Энэ бол их том асуудал шүү дээ. Үүний тулд улс төрийн намуудын тухай хууль, намын дотоод дүрэм, журмыг өөрчилж, шинэчлэх ёстой. Намуудыг гишүүнчлэлгүй болгох хэрэгтэй. Мөн сонгуулийн тухай хуулийг ч өөрчлөх ёстой. Тухайлбал, сонгуулийг 100 хувь мажоратори тогтолцоогоор зохион байгуулдаг болох хэрэгтэй.Хэрэв ингэж чад­вал намын дотоод ардчиллыг хөг­жүүлэхэд маш их түлхэц болно. Өөрөөр хэлбэл, намын төв аппарат хариуцлагатай болж, намын дотоод амьдралд шинэчлэгдэх үйл явц хурдан өрнөх юм. Нам дотоод дахь амьдралаа хэр зэрэг шинэчилж чадна. Намуудын үйл ажиллагаа төдий чинээ хариуцлагатай болж эхэлнэ. Намын ардчиллыг хөг­жүүлж, намаа шинэчлэх нь зүйн хэрэг. Харамсалтай нь энэ асуудал манайд маш удаан өрнөж байна.  УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд порпорциональ системийг оруулснаас болоод маш их хохирч байгаа. Хэн дуртай хүн нь ороод сонгуулийн саналын хуудсыг тоолдог. Үйл ажиллагаанд нь хяналт тавьдаг болгомоор байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, сонгуулийг ил тод зохион байгуулдаг болох ёстой.

-МАХН, МҮАН-ынхан эвсэж, “Шударга ёс” эвслийг байгуулж, УИХ-ын 2012 оны сонгуульд оролцсон. Гэтэл одоо энэ эвсэл ганхаж эхлэх гээд байх шиг байна. Энэ бүх үйл явцыг юу гэж харж байна вэ?
-Улс төрийн хариуцлагагүй байгаа нөхцөлд салж, нийлэх асуудал юу ч биш. Улс төрийн гэрээ, хэлэлцээр хийчихээд хариуцлагатай байж чадахгүй бол салах л хэрэгтэй шүү дээ. Өөр ямар гарц байгаа юм бэ.

-УИХ-д олонхи болсон Ардчилсан намынхны дураараа авирлах үйл явц хэрээс хэтэрлээ гэж бусад намынхан нь шүүм­жилж байгаа. Таны хувьд тэдэнтэй санал нэг байгаа юу?
-Би хувьдаа Ардчилсан намын­хан дураараа авирлаад байсан зүйл байхгүй гэж харж байгаа. Төрийн байгууллагыг удирдах зохион байгуулах эрх, үүргийг эдлэх гээд  төрийн албанд хүмүүсээ байршуулж байна. Үүнийг л дээрх маягаар тайлбарлаад байх шиг байгаа юм.

-Үүнийхээ төлөө Засгийн газарт хамтарч ажиллаж байгаа бусад намын төлөөллийг хяхаж, хавчиж эхлээд байгаа юм биш үү. Үүний тод жишээгээр “Монголын төмөр зам” ТӨХК-ийн захирал асан, МҮАН-ын дарга М.Энхсайханыг нэрлэж болох байна?
-Төмөр зам барихын тулд өргөн, нарийн цариг тавих уу гэдгийг бид шийдэхгүй. Эхний ээлжинд хоёр хөрштэйгөө ярилцаж, улс төрийн шийдвэр гаргах ёстой байгаа юм. Үүний дараа бид төмөр зам барих уу, үгүй юу гэдгээ шийднэ. Түүнээс биш энэ бол хоёр хүний ярьж байгаад шийдчих асуудал биш гэж хэлэх байна.

-Ерөнхийлөгчийн сонгууль ирэх зургаадугаар сард бол­но. Ардчилсан намынхны хувьд одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Эл­бэг­доржийг дэмжинэ гэдгээ илэр­хийлсэн. Харин парламентад суудалтай бусад намынхан нэр дэвшигчээ тодруулж чадах­гүй хэмжээнд байна. Та Ерөн­хий­лөгчийн сонгуулийг хэр­хэн харж байна вэ. “Ерөн­хийлөгчийн сон­гуулийн үр дүн нь тодорхой” гэсэн утгатай мэдээлэл сүүлийн үед их гарах болж?
-Монголын ард түмнийг ингэж доромжилж болохгүй л дээ. Монгол Улсын иргэн бүр сонгох, сонгогдох эрхийг 1990 онд олж авсан. Энэ эрх чөлөөг нь урьдчилсан байдлаар тооцоолж, дүгнэж цэгнэх эрх хэнд ч байхгүй. Сонгууль бол ил тод, өрсөлдөөнтэй болох ёстой. Үүний төлөө л сонгууль гэдэг зүйлийг хийдэг юм. Түүнээс биш нэг хүнийг буцаагаад томилчихдог бол сонгууль хийж яах гээд байгаа юм бэ. УИХ, Засгийн газар нь хуралдаад л шууд томилчихсон нь шулуухан биз.

-Хамаг Монголын хөдөлмөрийн намын дарга С.Молор-Эрдэнэтэй та холбоотой байгаа юу?
-Үнэнийг хэлэхэд ойрд огт холбогдоогүй юм байна.

-Ярилцсанд баярлалаа. Танд амжилт хүсье.

Р.САРАНГОО
Зохиогчийн эрх: "УЛС ТӨРИЙН ТОЙМ" сонин

Эрх бариад удаа ч үгүй байж ярьсан хэлсэн үгнээсээ буцаад байна

НИТХ-ын төлөөлөгч Г. Ганбаяртай ярилцлаа

-Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн тухай асуудал багагүй хугацаанд яригдсаны эцэст саяхан батлагдлаа. Энэ асуудлыг ярьж эхэлсэн цагаас та өөрийн байр суурийг илэрхийлж байсан. Таны хүссэн хэмжээнд энэ журам батлагдаж чадав уу? 
-Ажил нь сайн явчхаасай л гэдэг байдлаар асуудалд хандсан. Журам миний хүссэн хэмжээнд батлагдаж чадсангүй. Яагаад сэтгэл дундуур байна вэ гэхээр нэг хашаанд хоёр, гурван айл байх нь энүүхэнд. Хүн бүхэн л мэддэг. Нийслэлд ийм л дүр зураг байдаг. Хоёр гурван айлын нэг л тэр хашааны газрын эзэн. Сая батлагдсан гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн журмаар бол тэр хашаа, газрын эзэнтэй тухайн бүс нутгийг барилгажуулах гэж байгаа хөрөнгө оруулагч уулзаж тохиролцоонд хүрнэ. Тэр хашааны эзэн бусад айлуудтайгаа тохирно. Бусад айлуудын өмнө нөгөө хөрөнгө оруулагч ямарч хариуцлага хүлээхгүй. Энэ нь 1000 хашааны цаана байгаа 3000 өрхийн эрх ашиг орхигдох гээд байгаа асуудал юм. Өмнө нь яг ийм дүр зураг байсан. Бид нар энэ ажлыг аль эрт 2006 оноос хойш явуулах гэж оролдсон.
Тэгэхэд хамгийн их тулгарч байсан саад бэрхшээл нь нэг хашаанд байгаа гурван өрх нь хаачих вэ гэдэг асуудал. Нэг нь яахав тохиролцоонд хүрлээ гэхэд нөгөө хоёр нь тохиролцоонд хүрэхгүй нүүхгүй байх асуудал гардаг. Ийм байдлаас болж ажил зогсдог. Тийм болохоор л ажил нь зогсчих вий гэдэг үүднээс асуудалд хандсан. Харамсалтай нь эрх барьж байгаа намынхан энэ асуудлыг анхаарч сонсохгүй, албадан чөлөөлнө гэдэг байдлаар шийдлээ. Энэ чинь иргэдийн өмч хөрөнгө рүү хүчээр хандах гэж байгаа л хэлбэр шүү дээ. Харамсалтай л байна.

-Өнгөрсөн жилүүдэд гэр хорооллыг орон сууцжуулах ажилд иймэрхүү бэрхшээл тулгарахад яаж зохицуулдаг байв. Аль аль талаасаа хохирохгүй байх боломжийг нь хангаж байв уу? 
Тухайн үед ч тэр, одоо ч тэр хууль эрх зүйн орчин үнэндээ дутуу байна. Нэг талаасаа хашааны эзний эрх ашгийг хамгаалах, нөгөө талаасаа бизнес хийгээд явж байгаа ашгийн төлөөх байгууллагын эрх ашгийг хамгаалах асуудал, бас тэр дунд зуучлах төрийн байгуул­лагын үүрэг оролцоог нь тодорхой болгож өгөх хууль эрх зүйн орчин өнөөдөр бүрэн утгаараа батлагдаж гараагүй байгаа. Миний хувьд 2008 онд НИТХ-д орж ирэх үед нэг метр квадрат газрын үнэ 13000 орчим төгрөгийн үнэтэй, нэг хашааны газар хамгийн ихдээ гурав орчим сая тєгрєгийн өртөгтэй жишиг үнээр засаг худалдаж авдаг байсан л даа. Тэр үнэ зах зээлийнхээ үнэлгээтэй харьцуулахад хаанаа ч хүрэхгүй мөнгө байсан. Бид нэг мкв газрын үнийг 100 мянган төгрөг болсон. Тэгснээрээ 0.07 га газартай айл өрх 70 сая төгрөгтэй, 0.05 га газартай айл өрх 50 сая төгрөгтэй болох боломжтой болж энэ нь орон сууц худалдаж авахад хүрэлцэхүйц, урьдчилгаа болох хэмжээний мөнгө болж болох юм гэдэг байр сууринаас асуудалд хандаж байсан. 1200 орчим айл өрхийн газар чөлөөлөлтийг хийгээд, айлуудад газрыг нь бэлэн мөнгөөр биш орон сууц өгөх замаар сольсон. Энэ ажлыг одоо эрх барьж байгаа нам тухайн үедээ буруу үйл ажиллагаа явуулж байна гэж шүүмжилж, орон нутгийн сонгуульд ялалт байгууллаа. Гэтэл одоо тэдний явж байгаа энэ арга зам тэр зам руу хазайгаад байна. Тэр хашаанд байгаа газрын эзэн биш, газрын эзэнтэй хамааралтай тэр гэр бүлийн хүмүүсийн асуудлыг шийдэхгүйгээр барилгын ажил явахад хэцүү. Нөгөө талаасаа Нийслэлийн засаг дарга Э.Бат-Үүл анх ярьж байсан, иргэдэд амлаж байсан тэр амлалтаасаа хойшоо суугаад эхэллээ. Анх юу гэж ярьж байсан бэ гэхээр иргэдийн хашаа үнэд орох ёстой. Иргэн болгоны хашаанд дэд бүтцийг нь татаж өгөх ёстой. Тэгсний дараа тухайн газар тэрбум хүртэлх төгрөгний үнэд хүрнэ. Үнэд хvрсний дараа иргэд газраа зарах ёстой. Иргэн өөрөө тохилог орон сууц болгох эрхтэй гэж ярьж байсан бол одоо хийж буй үйлдэл нь эсрэгээрээ яваад байна. Тухайлбал энэ жил нийслэлийн төсөвт инженерийн шугам сүлжээ гэр хороололд татахаар 40 тэрбум төгрөг суулгасан. Тэр мөнгийг төсөл хэрэгжүүлэх компани руу шилжүүлнэ гэж байгаа. Тухайн компани шугам сүлжээ татахын тулд иргэнтэй тохиролцоно. Тэр үед тохиролцоонд хүрч чадахгүй байдал гараад ирж болно. Тэгэхээр энэ журманд зааснаар албадан чөлөөлөх болж байгаа юм. Ийм нөхцөл байдал үүсэх гээд байна. Эрх бариад удаа ч үгүй байж ярьсан хэлсэн үгнээсээ буцаад байгаад үнэхээр харамсах сэтгэл төрж байна.

-НИТХ-ын хоёрдугаар сард болсон хуралдаанаар Баянзүрх дүүргийн II хороог дахин төлөвлөлтөд оруулах боломжтой байхад яагаад оруулахгүй байна гэсэн асуудлыг ярьж байсан. Тухайн хороонд ямар боломж байна? 
-Гэр хорооллууд дотроос шугам сүлжээнд холбоход хамгийн бололцоотой инже­нерийн шийдэлтэй газар нь энэ. Сансрын клонкоос Дамбадаржаа хүртэл цэвэр усны төвийн шугамыг нь татчихсан. Эх үүсвэрийн худгийг 102 дугаар сургуулийн ард байгуулсан. Мөн төвийн бохирын шугамыг ойролцоо татсан. КТМС, Мамба дацангийн ойролцоо төвийн дулааных нь шугамыг оруулаад ирчихсэн. Хороолол доторх замыг нь хүртэл тавьчихсан. Баянзүрх дүүргийн хоёрдугаар хороонд ийм бэлээхэн дэд бүтэц байхад үүнийг ашиглаад амины орон сууц барих боломжтой. Үүнийг би 2008 оноос эхлэн төлөөлөгчөөр ажиллаж байхдаа цэвэр усных нь шугамыг Нийтийн аж ахуйг сайжруулах төслийн хүрээнд тавиулсан. Дулааных нь шугамыг Мөнхбаяр даргын чихэнд хонх уясаар байгаад татуулсан. Бохирын шугам нь тэр хавьд байгаад байдаг. Тэр орчимд хэрэглээ багатай гээд ашигладаггүй. Хэдхэн метр шу­гам сүлжээ татаад л тэр хавийн айлуудыг бүгдийг нь орон сууцтай болгох боломж байгаа. Гэтэл Э.Бат-Үүл дарга надаас иргэдийн гарын үсэг цуглуулж ир. Техникийнх нь хувьд бо­лолцоотой. Иргэд нь хүсэхгүй байгаа юм биш үү гэсэн зүйл яриад байгаа. Тэгэхээр энэ хүнд гэр хорооллыг барилгажуулах сонирхол ер нь байна уу.

-Хамгийн гол нь ир­гэдийн саналыг харгалзаж дахин төлөвлөлтийг хэрэгжүүлнэ гээд байгаа. Долоон байршлыг сонгосон жишгээр сонгох ёстой байсан юм биш үү? 
-Долоон байршлыг яагаад оруулж ирж байгаа вэ гэдэг шалтгаанаа чуулган дээр олигтой тайлбарлаж чадаагүй. 12 байршлын тавыг нь бид баталчихсан байсан. Үлдсэн долоон байршлыг ямар учир шалтгаантай, яагаад сонгосныг нь асуухад олигтой тайлбарлаагүй. Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн ажил нэг ийм байдалтай л байна даа. Яг инженерийн бүтцийнхээ хувьд Баянзүрх дүүргийн II хороо шиг ийм байршилтай, боломжтой гэр хороолол Улаанбаатар хотод байхгүй. Энэ бол хэрэгжихэд хамгийн бодитой, тийшээ хөрөнгө оруулахад ч гэсэн амар. Хамгийн үнэтэй хороолол болох "Сөүл констракшн"-ы барьсан "Сөүл бизнес плаза гоулд" тус хорооны замынх нь урд байгаад байдаг. Тэнд нийслэлийн тодорхой хэмжээ­ний хөрөнгө мөнгөтэй хэсэг нь амьдраад байдаг. Гэтэл замын нөгөө талд дундаж амьдралтай, дундаас доош амьдралтай хүмүүс амьдраад байна. Юунаас болоод тэд хөгжихгүй байна гэхээр ерөөсөө л дэд бүтцийн асуудлаас болоод байгаа юм. Үүнийг хөгжүүлэхгүйгээс болоод байна. Энд тодорхой хэмжээний төсөв мөнгө гаргаад ажлыг цааш нь үргэлжлүүлчих юм бол ажил явах бүрэн бололцоотой. Ийм боломжтой ажлыг яагаад цааш нь үргэлжлүүлэхгүй хойрго хандаад байгааг би цэвэр улс төрийн өнцгөөс харж байгаа. Яагаад гэхээр МАН-аас нэг нөхөр сонгогдчихсон тэнд очоод үнэлгээ авах гээд байна гэдэг байдлаар асуудалд хандаад байна уу даа гэж эмзэглээд байна. Тийм ч учраас би өмнөх чуулган дээр хэлсэн. Хэрвээ тиймэрхүү байдлаар хандаад байгаа бол би төлөөлөгчөөсөө нэрээ татъя гэдгийг хэлсэн. Намайг тэгж хэлэхээр зөрүүлээд чи иргэдээсээ гарын үсэг цуглуулаад ир гэсэн хариулт өгдөг.

-Энэ онд Нийслэлийн төсөв өндөр батлагдсан. Хөрөнгийн зарцуулалт ч нийслэлийн мэдэлд шилжиж байгаагаараа онцлог. Та үүнийг хэрхэн харж байна? 
-Урд өмнө нь Улаанбаатар хотын түүхэнд байгаагүй тийм их хэмжээний төсөв энэ онд батлагдсан. Намайг анх НИТХ-д орж ирэхэд нийслэлийн төсөв сангийн яамны хувиарлалтаар 60 тэрбум төгрөг байсан. Тэр 60 тэрбум төгрөгний 30 тэрбумыг нь хөдөөнөөс Улаанбаатар хотод сурдаг оюутнуудын замын зардлын мөнгө гээд Боловсрол соёл шинжлэх ухааны яам руу эргүүлээд татчихдаг байсан. Хотын мэдэлд ерөөсөө л 30 тэрбум төгрөг үлддэг байлаа. Тэр мөнгөөр инженерийн шугам сүлжээ татах, зам барих, төрийн өмчийн барилгуудын халаалт, дулаан, цахилгааных нь мөнгийг төлөх, төрийн албанд ажиллаж байгаа хүмүүсийн цалин мөнгө өгөх гээд тэр мөнгө хаанаа ч хүрдэггүй. Ийм л төсөвтэй байсан. Тэрний дараа 100 тэрбум болсон. Бас л улсаас татаад авчихдаг байсан. Энэ удаад санхүүгийн эрх мэдлийг өөрт нь үлдээе гэдэг байдлаар 200-гаад тэрбум төгрөг, дээрээс нь гадны зээл тусламжтай нийлээд 440 тэрбум хөрөнгө төсөвлөгдсөн. Ийм их хөрөнгө байсаар байхад ажил хийж чадахгүй бол харамсмаар л зүйл болно.

-Та өмнө нь Нийслэлийн хөрөнгө оруулалтыг хариуцдаг, мэддэг байсан хүнийхээ хувьд ямар боломж байгааг харж байгаа байх? 
-Зураг төсөв нь хийгдчихсэн олон ажил байгаа. Хороо болгонд цэцэрлэг барих бололцоо байна, баруун, зүүн дөрвөн замыг давхар зам огтлолцохгүй шууд явуулах бололцоо байна. Мөн Улаан­баатар хотод одоогийн байд­лаар 600 орчим км хатуу хучилттай зам байгаа. Энэ замыг 1200 км болгож өргөтгөх бололцоотой байна. Түүнчлэн нийслэлийн хүүхэд залуучуудад зориулаад дүүрэг бүрт соёлын төв, спорт байгууламжийг барих бүрэн бололцоо бий. Дүүргийн эрүүл мэндийн нэгдлүүдийг засварлах, төрөх эмнэлгийн барилгыг дуусгах бололцоо байгаа юм. Би нэгдүгээр төрөх эмнэлгийг бариулахаар өнгөрсөн хоёр, гурван жил хөөцөлдөж байж төсвөөс нэг ч төгрөг гаргуулахгүйгээр 10 тэрбум төгрөгийг гадны хөрөнгө оруулалтаар бариулж байсан. Яг энэ жишгээр тө­рийн хөрөнгөөр, гадны хөрөн­гө оруулалт, тусламж дэмжлэгээр гуравдугаар төрх, хоёрдугаар төрхийг барьчих бүрэн бололцоо бий. Мөн техник эдийн засгийн үндэслэлийг нь гаргачихсан ус цэвэршүүлэх технологи, нийтийн тээврийн салбарын төслийг нь боловсруулчихсан бэлэн зүйлүүд байгаа. Эдгээрийг үргэлжлүүлэх бололцоотой. Энэ мэтээр яриад байвал маш олон боломж байна. Эдгээрийг бүгдийг нь төлөвлөөд цаасан дээр буулгачихсан, цааш нь ажил хэрэг болгоход бүрэн бололцоотой байдлаар бэлдчихсэн. Тийм учраас одоо­гийн засаг дарга их азтай засаг дарга гэж би бодДог. Наранцацралт даргаас хойш гурав дөрвөн үеийн засаг дарга нарын бэлдсэн инженерийн шугам сүлжээ, хотын төсөв мөнгөтэй холбоотой зүйл дээр шууд ирж байна. Тэдний үед ийм боломж байгаагүй. Яахав алдаа оноо гаргаж байсан уу гэвэл гаргаж байсан. Газрын асуудлууд байсан. Түүнийг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ хийж бүтээх бололцоо нь илүү их байгаа. Өнгөрсөн 2008 онд Улаан­баатар хотын төсөв 30 тэрбум байсан бол одоо 440 тэрбум болж бүхэл бүтэн 410 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдчихээд бай­на. Тийм болохоор бүрэн боломж бололцоо байгаа шүү. Улаанбаатар хотын нийт хэрэгцээ намайг Нийслэлийн хөрөнгө оруулалтын газарт ажил хариуцаж байхад 1,2 их наяд төгрөг гэж байсан. Тэр­ний ядаж 30,40 хувийг нь хангах хөрөнгө одоогийн зас­гийн халаасанд байна. НИТХ-д байгаа МАН-ын бүлгийн зүгээс бүх ажлыг нь дэмжиж байгаа. Ингэвэл ажил сайжирна гэдэг байдлаар хандаж байна. Зарчмын хувьд бол дэмжиж байгаа. Шийдвэр гаргах тал дээр ямар ч сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй байгаа.

-Энэ дөрвөн жилийн хугацаанд яаж ажиллах гэж байна. Таны хувь хүний болоод намын бүлгийн байр суурь ямар байгаа вэ? 
-Миний хувь хүний байр суурь бол ялангуяа орон нутгийн удирдах байгууллага бол улс төрийн намаас ангид байх ёстой. Үнэхээр Э.Бат-Үүл хэлсэн амандаа хүрээд 165000 айл өрхийг амины орон сууцтай болговол сайн л биз дээ. Би, миний хүүхэд, гэр бүл маань утаагүй эрүүл орчинд амьдрах, амьд явах баталгаа бий болно. Гэхдээ гурван жилийн хугацаанд амжихгүй. Гурван жилийн дараа гэр хороолол байхгүй болно гэвэл түүн шиг худлаа юм байхгүй. Ядаж тодорхой хувийг нь барилгажуулаад, шугам сүлжээг нь шийдээд орон сууцжуулаад, тохилог амины сууцыг нь бий болгоод өгчихвөл энэ сайн хэрэг. Бид үүний төлөө л шийдвэр гаргахад туслаж ажиллана. Үйл ажиллагааг нь иргэдэд сурталчлах, иргэдэд хүргэх гэх мэтчилэнгээр гар бие оролцоно. Энэ ажил бол нөгөө намын ажил гэж хойш суухгүй. Тэгвэл энэ хэтэрхий явцуу хэрэг болно. Заавал гүйцэтгэх засаглалд ороод, дарга гэдэг сэтэр зүүх шаардлагагүй.

-2007 онд "Монгол мөрөөдөл" гэсэн гэр хорооллыг орон сууцжуулах төсөл хэрэгжиж эхэлсэн. Тэр ажил ямар шатандаа явж байгаа вэ? 
-Тэр ажлыг яг үнэндээ нэг жил л хийсэн. Эхлүүлэх шат­ны ажлуудыг хийж байгаад 2008 онд өөр ажил аваад "Монгол мөрөөдөл" төслөөс бүрэн холдсон. Одоо ажил хэр зэрэг явж байгааг хэлэх бо­лолцоо байхгүй. Яагаад гэвэл би дотор нь ажиллахгүй бай­гаа болохоор энэ талаар хэ­лэх боломжгүй байна. Одоохондоо инженерийн шугам сүлжээн дээрээ захирагдаад зогсчихсон байгаа юм болов уу гэсэн ойлголттой л байна. Барилга барих хөрөнгө, хүч нь байгаа ч инженерийн байгууламждаа захирагдаад ажил удаашраад байгаа юм болов уу гэсэн ойлголттой байна.

-"Ургах наран" хорооллын барилгын чанар муу байна гэсэн гомдлыг иргэд гаргаж таныг шүүхэд дуудагдсан гэсэн мэдээлэл гараад байсан. Энэ хэр үнэний ортой мэдээлэл вэ? 
-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр нэг тиймэрхүү зүйл гарчихсан байсан. Цагдаагийн байгууллагаас дуудаж уулзах нь уулзсан. Иргэдийг хандсаных нь дагуу тодорхой асуудлуудаар асуух, тодруулах зүйл байна гээд хандсан нь үнэн. Гэхдээ буруутай гээд шүүхийн байгууллагаар шийдүүлээд, эрүүгийн хариуцлагад татаад, сэжигтэн бол­гоод явсан зүйл байхгүй. Өөрийнхөө тухай би өрөөл бусдаас, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс сонсдог. Тэр болгоныг яриад, зарга шүүгээд байх хэцүү. Би тэрэнд нэг их ач холбогдол өгдөггүй. Өнөөдөр би энд байнгын хорооны дарга гэсэн алба хашаад сууж байна. 35 мянган иргэнийг төлөөлнө гээд сонгогдсон төлөөлөгч хүн. Нэгэнт би иргэдийн өмнө намыг биш иргэдийг төлөөлж ажиллана гээд сонгогдоод ирсэн учир ам алдвал барьж болдоггүй гэгчээр ямар ч байсан 2016 он хүртэл чаддаг, мэддэг бүхнээ зориулж ажиллана.

-Хоёрдугаар сарын 25-нд болсон НИТХ-ын хуралдаанаар НИТХ-ын ажлын албыг шүүмжилсэн. Энэ талаар? 
-Иргэдийн хурал ийм байж болохгүй. Ганцхан зүйлээр жишээ авахад хамгийн сүүлд батлагдсан Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн журам есөн бүлэгтэй, хоёр хавсралттай гэж байгаа. Гэтэл надад зургаан бүлэг нь л ирсэн. Үлдсэн гурван бүлэг нь хаачсан юм бүү мэд. Энэ материалыг хурал болохоос гурван өдрийн өмнө хагас дутуу нэг юм өгсөн. Хуучин бол хурал болохоос хоногийн өмнө бүрэн гүйцэд материалыг өөрийнх нь гарт өгдөг байсан. Тэр хугацаанд төлөөлөгч асуудлаа боловсруулж, хуралдаанд бэлдэж ордог, ингэж байж илүү бодит болдог байсан. Иймэрхүү хойрго асуудал ганцхан надад биш, олон төлөөлөгчдөд давтагдсан учраас төлөөлөгчид бухимдалтай байгаа. Тийм болохоор хурлын ажлын алба ажлаа муу хийж байна гэдгийг хэлсэн.

Нийслэл таймс

Мөнгө олохоос илүүтэйгээр чанартай бүтээл хийхийг эрмэлздэг

“Дүүлэн нис” кино энэ сарын 7-нд нээлтээ хийнэ. Энэ киноны гол дүрд тоглож буй “Doz” энтертайнмент студийн жүжигчин А.Мөнгөнзултай амьдрал, уран бүтээлч хүний зовлон жаргал, үзэл бодлынх нь талаар хөөрөлдлөө.Тэрээр сайн жүжигчин. Тиймээс “Doz” энтертайнмент студийн найруулагч Ш.Доржсүрэн гэргийгээ хэд хэдэн киноны гол дүрд тоглуулсан байдаг.

-Та “Дүүлэн нис”кинонд маш хүнд хэсэгт тоглож байгаа гэсэн. Шантрах зүйл байв уу?
Бэрхшээлгүй ажил гэж хаана ч байхгүй. Аливаа амжилтын цаана маш их хөдөлмөр, цаг хугацаа орж байж түүнийхээ үр шимийг хүртдэг жамтай. Гэхдээ би нэгэнт жүжигчний замыг сонгосон болохоор өмнөө тохиолдсон ямар ч бэрхшээл тааралдсан түүнийг даван туулах ёстой. Тиймээс огт халширч болохгүй. 
Тухайлбал хамгийн сүүлд таван метрийн гүнд усанд орж байгаа хэсэг байна. Tэp үед маш их зүйл бодогдож байлаа. Ээж хүн, ээж аавын хайртай охин гэдэг утгаараа түгшиж байсан. Бас өвлийн -37 хэмийн хүйтэнд өглөө үүрээр бүх хувцас нь норчихсон ганцхан дубльтэй уснаас гарч ирэх энэ бүх зургуудыг авч байхад бэрхшээлтэй байлаа. Гэхдээ нэгэнт жүжигчний мэргэжлийг сонгосон. Дээр нь мэргэжилдээ хайртай учраас тэдгээр бэрхшээлийг мартхаас аргагүй.
Тэгээд хөдөлмөрийнхөө үр дүнг эргээд харахад хамгийн сайхан байдаг даа. Тиймээс “Дүүлэн нис” кино маань монголчуудад маань хэрэгтэй бүтээл болж, эндээс хүмүүс урам, ухаарал аваасай гэж хүсч байна. Тийм сэттэлээр уран бүтээлдээ хандаж, сайхан бүхний төлөө өдөр бүхэн тэмүүлж байсан болохоор энэ тал дээр санаа зовох зүйл бага байгаа.

-Уран бүтээлч хүний аз жаргалын тухайд?
-Нэг уран бүтээл хийж дуусаад дараагийн уран бүтээл, тухайлбал киноны нээлтээ хийхэд хамгийй йх догдлол баяр хөөр ирдэг. Үзэгчид сайхан кино болжээ гэж үнэн сэтгэлээсээ баяр хүргэж, алга ташиж байх мөчид хамгийн их урам авдаг. Мэдээж хүн л юм чинь баярлаж гомдох үе олон байлгүй яахав. Миний хувьд үнэтэй машин, гоё ганган хувцас өмссөнөөсөө таашаадл авдаггүй. Үзэгчдийн сайхан урмын үг, уран бүтээлээсээ кайф авдаг.

-Манай уран бүтээлчид ялангуяа хошин урлагийн жүжигчид хүмүүнлэгийн ажилд их оролцдог. Энэ хэрээр уран бүтээл нь хүртээмжтэй байдаг юм шиг ?
-Бид хоёрын хувьд чадах чинээгээрээ хүмүүнлэгийн ажилд оролцохыг боддог. Жишээ нь “Хөх толбот хүмүүс” киногоороо монгол хүмүүсийн сэтгэл зүрхийг нэг байлгах, монгол хүмүүс бие биедээ хайртай байх, монгол хүмүүс эх орноо хайрладаг, харьд байгаа монголчууд эх орондоо ирэх сэдлийг терүүлж байгаагаараа уран бүтээл маань өөрөө хүмүүст хэрэгтэй зүйл болж байгаа юм. Энэ нь нэг талаар үзэгчдэд оруулж буй оюуны том хөрөнгө оруулалт. 
Нөгөө талаар энэ киногоо дэлгэцэнд гарч байхад 100 лам, 100 өнчин хүүхэд, халамжийн өвөө эмээ нарт киногоо үзүүлж оройн зоог барьсан. Эмээ, өвөө нар баярлаад миний хоёр хүүхэд сайн явна, ийм олон хүүхэд, өвөө эмээ нарыг баярлуулж, маш буянтай ажил хийж байна гэж сэтгэлээсээ хэлж байлаа. Үүний дараа бодож байгаа зүйл бий. Боломжоороо л хүмүүст буян хайрлах юмсан гэж боддог. Мөн энэ киногоороо үр хүүхдүүдээ бэтгэрүүлж, дахиж үр хүүхэд, эх орноо орхиж явахгүй байх, аав ээж ойр дотны бүх хүмүүстэйгээ хамт байх нь аз жаргал байдаг гэдгийг мэдрүүлж буян үйлдэе гэж бодсон юм.

-Монголд шил шилээ дарсан кинонууд их гарч байна. Гэхдээ тооноос чанарт л утга нь оршдог. Тиймээс та киноны чанарын тухайд юу хэлэх вэ?
-Киноны сайн мууг үзэгчид шүүдэг. Мэргэжлийн уран бутээлчийн үүднээс харахад сайн муу уран бүтээл гарч байгааг нуугаад яахав. Гэхдээ цаг хугацааны шалгарлаар сайн муу нь аяндаа шигшигдээд чадалтай чансаатай уран бүтээлчид нь илүү дэвжиж дэвшээд явах байх гэж бодож байна. Үнэнийг хэлэхэд нэг талаасаа шүүмжлэлтэй хандах бүтээлүүд байдаг даа. Гэвч адилхан кино урлагт зүтгэж, зовж зовлонг нь мэдэж байгаа болохоор юм хийх гэж тэмүүлж яваа нэгнийгээ үгүйсгэж болохгүй. Тэртээ тэргүй цаг хугацаа бүхнийг харуулна. Энэ үүднээс тэдний бүтээл чанаргүй, манайх чанартай гэж хэлэх нь зохимжгүй байх аа.

-Цаг наргүй уран бүтээл гээд амрах зав гарахгүй л байна уу, ойрын үед нутгаараа очив уу?
-Би Булган нутгийн хүн. Нутгийнхаа уул усанд үргэлж залбирч явдаг. Өвөө эмээгийн маань нутаг ус, ахан дүүс сайн сайхан явж байхад баярладаг болов уу гэж боддог. Магадгүй зарим хүнд Доржсүрэн, Зулаа хоёр таалагдахгүй байж болно л доо. Бидэнд цаашдаа өөрсдийнхөө бодож санасан зүйлийг хийж, тусалж дэмжих юмсан гэсэн хүсэл мөрөөдөл олон бий. Нутагтаа очихыг маш их хүсдэг. Гэвч ажил ажил гэсээр явтал өдөр өнгөрчих юм. Тэгээд ч залуу нас өөрөө хамгийн гоё агаад, хүнээс эрч хүч хурдыг шаарддаг. Тийм учраас энэ эрч хүчин дээрээ сайн чанартай уран бүтээл хийчих юмсан гэж зүтгэсээр яваад амрах цаг тун ховор байх юм. Гэхдээ бага хугацаагаар ч болов нутагтаа очиж амрах төлөвлөгөөтэй байгаа.

-Хань нь кино найруулаад эхнэр нь гол дүрд нь тоглоод ерөнхийдөө нэг гэр бүлийн уран бүтээлийг ихэнхдээ үздэг болж гэж ярих хүн мэр сэр байдаг?
-Тиймээ. Хүмүүс ингэж ярьдаг юм. Нэгэнт жүжигчин хүн учраас таарсан тохирсон дүрдээ тоглож л тaapaa. "Doz” энтэртайнмент уран бүтээлийн байгууллага. Найруулагч Доржсүрэн кино зохиолоо бичиж найруулсаар л байх болно. "Doz" энтертайнмент байгаа цагт жүжигчин Зулаа тоглосоор л байх болно. Харин тохироогүй дүрийг уран бүтээлч хүн энэ миний тоглох дүр биш гэж үзнэ. Цаашдаа манай энтертайнментийн хувьд театр болон киног илүү ихээр хийе гэж бодож байгаа.

-Найруулагчдыг их ширүүн гэлцдэг. Хэдийгээр нэг гэр бүл ч гэлээ уран бүтээлч хүмүүсийн дунд хааяахан үл ойлголцол гарна биз?
-Үл ойлголцох зүйл бишгүйдээ гардаг. Гэхдээ бид хоёрын сайн тал нь нэг зүйлээс болж маргалаа гэхэд маш хурдан хугацанд 
түүнийгээ мартдаг. Зарим хүмүүс энийг түрүүлж уучилтал нь дуугарахгүй дээ ч гэдэг юм уу, тийм үргэлжилсэн маргаан айл гэрт байдаг. Харин бид хоёрын дунд тийм тунирхсан асуудал байдаггүй. Уурлаж байсан бол маш хурдан замхарч дараагийнхаа ажилд ордог өвөрмөц онцлогтой. Түүнээс удаан бие биедээ гомдоод байдаггүй. 
Гэхдээ анх гэр бүл болсон даруйдаа бууж өгдөггүй байсан шүү. Дандаа Дооёо намайг уучилдаг, аргаддаг байсан. Харин сүүлийн үед би бууж өгдөг болсон. Хүн амьдралаас бүхнийг суралцдаг шүү дээ. Нөхрийн маань буруу байсан ч миний хувьд аливаа зүйлд ухаалаг хандахыг хичээдэг. Ер нь эхлээд уучлалт гуйснаар эмэгтэй хүн хэзээ ч бурууддаггүй. Хулчгар, ноомой, эсвэл өөрөө буугаад өгчихсөн юм шиг харагддаггүй. Амьдралыг зөөлрүүлдэг зүйл нь уучлал юм болов уу гэж боддог. Гэхдээ миний хань их зөөлөн. Миний хүү яг тийм.

-Одоо эргээд бодоход бие биенээсээ авсан хамгийн том бэлэг юу байсан бэ?
-Хань маань Германд найруулагчийн сургуульд хоёр жил сурч байхдаа нэг ном шахуу том захиа чихэр жимстэй явуулж байж билээ. Тэр захиандаа маш их зүйл бичсэн байдаг. Одоо ч би хадгалдаг. Тэр л надад хамгийн үнэтэй бэлэг санагддаг. Яагаад гэвэл том хүүгээ найман сартай байхад явсан юм. Би дотроо жаахан дургүй байсан. Тэгээд “Миний хань зүгээр ээ, би олон зүйл сурч мэдээд зөндөө олон бэлэг авчирна” гэж хэлээд явсан юм. 
Яг тэр үед надад тэр хэзээ ч эргэж ирэхгүй юм шиг бодогдож байсан шүү. Онгоцны буудал дээр гаргаж өгөхдөө хол явах гэж байхад нь уйлаад яахав гэж бодоод нулимс унагаагүй. Тэгээд гэртээ ирээд өмсч байсан цамцыг нь хараад зөндөө уйлсан. Дөнгөж нялх биетэй байхад нь нөхөр нь удаан хугацаагаар явах эвгүй юм билээ. Ямар сайндаа л байхгүй байхад нь хэлийг нь ойлгохгүй мөртлөө герман суваг үзээд сууж байхав дээ.Тэгэхлээр нөхөртэйгөө ойрхон байгаа юм шиг санагдаад явчихдаг байсан. 
Гэхдээ нөхөр маань амьдралынхаа төлөө л явсан. Бид алдаагүй. Нөгөө талаас манай гэр бүлийн хувьд мөнгө хөөгөөд явах бүрэн боломж байгаа. Гэтэл бид тийм байхыг хүсээгүй. Олон жилийн дараа “Хөх толбот хүмүүс” киног үзээд үнэхээр монголчуудад хэрэгтэй кино болж дээ гэж дурсч ярьдаг байгаасай гэж боддог.

-Танай бүтээсэн Хар тамхины тухай киног тухайн үед цагаа олж хийсэнгүй гэж шүүмжилж байсан ч яваандаа монголын нийгэмд зайлшгүй яригдах асуудал байж дээ гэдэгтэй одоо эвлэрэх хүн олон?
-Тийм ээ. Бид 2009 онд манай энтертаймент анх хар тамхи хортой зүйл шүү гэж ярьж байсан. Гэтэл өнөөдөр маш хүчтэй яригдаж байна. Гэхдээ хүнд хэрэгтэй зүйл хэзээ ч хуучирдаггүй. Тухайлбал “Хөх толбот хүмүүс” кино сайтад хамгийн их үзэгчидтэй киногоор шалгарсан байна лээ. Би хувьдаа кинонууд театрт гарсны дараахан телевизээр гардагт дургүйлхдэг хүний нэг. Яагаад гэвэл монголын үзэгчид кино театрт үзвэр үзэх соёлд суралцах ёстой. 
Гэтэл үзэгчид зурагтаар гарчихдаг юм чинь гээд үздэггүй. Тэгэхээр монголын кино урлаг цаад утгаараа хөгжихгүй. Уг нь монголын киног хөгжүүлэхийн тулд монголын үзэгчид өөрсдөө үзэх хэрэгтэй. Дээр нь төр засаг дэмжих ёстой. Мөнгө өгдөггүй юмаа гэхэд төрийнхөө бодлогоор дэмжих хэрэгтэй байна шүү дээ. Ер нь уран бүтээлчид мөнгө өгөөч гэж гуйх нь ховор доо. Манай үзэгчдийн зүгээс ч хэзээ манай монголчууд Америк, Хятад, Францын кино шиг кино хийх бол гээд л гаслаад байдаг. Гэтэл хэзээ монгол киног монгол хүмүүс үздэг болох вэ, хэзээ монголын киног төр засаг нь бодитойгоор төрийн бодлогоор дэмждэг болох вэ энэ л цаг үед монголын кино хөгжинө. 
Түүнээс бор зүрхээрээ хэдэн киночид хэдий болтол ээж аавынхаа байр, өөрийнхөө байрыг тавин байж уран бүтээл хийж амьдрах юм бэ. Тэгэхээр үзэгчид нь ч хийж байгаа уран бүтээлчид нь ч аль аль талаасаа цогц бодлого болгож явуулсны дараа кино өөрөө бүхэлдээ хөгжинө. Бид мөнгө гэхээсээ илүү хүнд хүртээлтэй чанартай бүтээл хийхийг л эрхэмлэдэг. Зөвхөн мөнгө бодоод инээдмийн ч юмуу арай хялбархан бүтээл хийе гэвэл түүн шиг амархан зүйл байхгүй. 
Гэтэл бид яагаад бор зүрхээрээ 100 гаруй уран бүтээлчид аваад кино хийгээд байгаа нь чанарыг л бодолцож байна гэсэн үг. Өнөөдөр 10 гаруй уран бүтээлчийг Эрээн лүү авч яваад хоол байрыг нь даагаад дээр нь цалин хөлсийг нь өгөхөд хэцүү. Киночид хэзээ ч сарын 300-500 мянган төгрөгийн цалин авдаггүй. Маш өндөр цалин авдаг. Тиймээс ийм хэмжээнд өнөөдөр киноны хүмүүсийг аваад Францыг зорьсоноос ямар их зүрх сэтгэл гаргаж сайхан зүйл хийчих юмсан гэж хичээж байгаа минь харагдана.

-’’Дүүлэн нис” кино нэлээд өндөр зардалтай боссон байх гэж бодож байна?
-Жүжигчид, кинонд тоглосон массаа оруулахгүйгээр 45 продюссер манай кинонд ажилласан. Үүний 60 хувь нь гадныхан, 40 хувь нь монголчууд. Гадны хүмүүсээс маш их зүйл суралцъя гэдэг үүднээс гадныхныг ихэнхдээ оролцуулсан. Тиймээс энэ кинонд явсан хүмүүс асар их зүйл сурч өөрсдөдөө ур чадварын хөрөнгө оруулалт хийсэн. Ер нь бид дандаа л хүнд хэрэгтэй сайн сайхан зүйл хийх гэж өөрсдөө эрсдэл гаргадаг. 
Үүнээсээ болж зарим талаараа адлуулж, муулуулж л явна. Муулууллаа гээд газар доогуур орсонгүй. Магтлаа гээд тэнгэрт гарсангүй. Хамгийн мундаг зүйл хийсэн шүү гээд цээжээ дэлдээгүй. Кино урлаг өөрөө хүнийг төлөвшүүлдэг хамгийн том зэвсэг. Энэ утгаар бусдыг төлөвшүүлэх гээд явж байгаа хэн нэгэндээ урам өгч, улсын бодлогоор дэмжээсэй гэж хүсч явдаг даа. 

Нийслэл таймс

Сэтгүүлчдийн халаасанд үзэгтэй хамт тэсрэх бөмбөг шиг материал байдаг

Монголын сэтгүүл зүйн 100 жилийн ой тохиож буйтай холбогдуулан “Сэрүүлэг” сонин, “TV8” телевизийг үүсгэн байгуулагч, “Монголын сонины холбоо”-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн С.Баярмөнхтэй уулзаж ярилцлаа. Миний л мэдэхийн түүний нэрийн өмнө “Сэрүүлэг”-ийн эсвэл “Сонины холбоо”-ны гэдэг үгс байнга овог нь мэт дуудагддаг. Учир нь тэрбээр энэ ажлуудаар сэтгүүл зүйд төдийгүй Монголд хийсэн, бүтээсэн зүйл ихтэй хүн. Тэр тусмаа өдгөө 100 жилийн ойгоо тэмдэглэж буй сэтгүүл зүйн салбарт чөлөөт хэвлэлийг үүсгэн байгуулахад чамгүй хөдөлмөрөө зориулсан нэгэн.

-Үндэсний сэтгүүл зүй үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойн баярын мэнд хүргэе.
-Баярлалаа. Амьд явбал улсын наадам үзнэ гэдэгтэй адил Монгол Улсад сэтгүүл зүй үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойтой золгодог юм байна. 100 жилийн ой тохиож буй энэ өндөрлөгөөс эргээд харахад Монголын нийгмийг эмчлэх үүргээ сэтгүүлчид маань маш сайн биелүүлсэн гэж ойлгож байгаа.
Үе үеийн зохиолч, яруу най­рагчид бүгд л сэтгүүл зүй­тэй холбоотой байж ирсэн. Д.Нацагдоржоос эхлээд жанжин Д.Сүхбаатар ч анхны хэвлэлийн үсэг өрөгч байсан гээд бодохоор энэ баярыг зөвхөн сэтгүүчид биш Монгол даяар тэмдэглэх үйл явдал гэж бодож байна.
Манай улсад чөлөөт хэвлэл бий болоод өдгөө 23 дахь жилийн ойтой золголоо. Сэтгүүл зүйн салбарыг бусад мэргэжилтэй харьцуулбал 100 жил дардан замаар явсангүй. Бидний өмнөх үеийнхэн ч гэсэн үнэний дуу хоолой болсноороо хэлмэгдэж, хавчигдан, хүнд байдалд орж байсан түүх социализмын үед олон бий.

-Нийгмийн өөрчлөлттэй зэрэг­цэн чөлөөт хэвлэл үүсэх явц багагүй бэрхшээлтэй тулгарч байсан биз?
-Бидний үе буюу чөлөөт хэвлэл үүссэн 20 гаруй жилийн хугацаанд ч сэтгүүл зүй амаргүй байсан. Хоёр нийгмийн шилжилтийн үед хамгийн аюултай мэргэжил, бизнес болж хувирсан. Зөвхөн манай оронд ч биш. Дэлхий нийтээс харахад зах зээл хөгжиж байгаа оронд сэтгүүл зүй хамгийн эрс­дэлтэй мэргэжил байдаг. Тухайлбал, ОХУ-д л гэхэд тухайн үеийнхний сайн мэдэх “ОРТ” сувгийн сэт­гүүлч Листьев нарын олон мундаг сэтгүүлч амиа ал­даж байлаа. Ердөө л ард түм­ний дуу хоолой болж, үнэнийг бичин, сэтгүүл зүйн салбарт үйл хэргээ үр­­гэлжлүүлсний төлөө хо­роогдож байсан. Тэгэхээр Сэт­гүүлчдийн халаасанд үзэг­тэй хамт тэсрэх бөмбөг шиг материал байдаг гэж хэлэхэд хилсдэхгүй.
Яагаад гэвэл чөлөөт хэв­­лэл анхнаасаа л олигар­хиудын эсрэг, хууль бус өмч хувьчлал болон ашигт малтмалын лицензтэй хол­боотой асуудал зэргийг сэт­гүүлчид л олон нийтэд та­ниулж, ойлгуулж байлаа. Үүнийхээ төлөө олон сэт­гүүлч хүнд, хэцүү байдалд орж зарим нэг нь хуулийн байгууллагын үүд сахидаг болсон.

-Гэхдээ ихэнх хүн сэтгүүлчийг хүний ул шагайлаа гэж адлах нь их байдаг даа?
-Ер нь бол тэгдэг. Тийм чу­­хал үүрэг гүйцэтгэж буйг ихэнх­дээ анзаардаггүй. Гэхдээ хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэлээр болохгүй, бүтэхгүй байгаа асуудал болон олигархи гэж нэрлээд буй хүмүүсийн хууль бус үйлдлийг олон нийтэд хүргэснээр тэд бага ч атугай ёс суртахуунтай байгаа юм. Энгийнээр хэлэхэд нийгмээс хулгайлах, хувьдаа завших үзэгдэл нь харьцангуй бага байгаа хэрэг.
Сэтгүүл зүй байснаар Монгол Улс Африк шиг болсонгүй. Яагаад гэвэл, Африкийн зарим оронд төрийн эрхэнд гарсан хэн нэгэн дарангуйлагч нь чө­­лөөт хэвлэлийг нухчин дар­даг, хөгжүүлдэггүй. Тэр ут­гаараа байгалийн баялгийг нь л гэхэд цөөхөн хэдэн хүн авч, зөвхөн өөрөө л хөлжиж, баяждаг.
Манай ард түмэн үе үеийн түү­хэндээ азтай, хий­морьтой улс. Эзэн Чингэсийн үеэс хойш уусч, үгүй болох боломж зөндөө тохиосон байдаг. Гэсэн тухай бүртээ тэсч үлдэн, өнөөг хүртэл тусгаар тогтнолоо авч ирж чадсан. Үүнд сэтгүүл зүйн салбарынхан сүүлийн 100 жилийн түүхэд сэтгэл зүрхээрээ тууштай зүтгэж ир­сэн гэж боддог юм.

-Өнгөрсөн 100 жилийн хуга­цаанд чөлөөт хэвлэл багагүй түү­хийг бичилцсэн. Хэрвээ нийгмийн систем өөрчлөгдөөгүй бол хэвлэл, мэдээллийн салбар өнөө­гийнх шиг хөгжих байсан болов уу?
-Ардчилал бий болсноор чө­лөөт хэвлэл жам ёсоор хөгжсөн. Со­циализмын үед хэдий нэг намын мэдэлд байсан ч хэвлэл, мэдээллийн салбар үүргээ гүйцэтгэж л байсан. Цөөхөн ч гэсэн тун даацтай хэвлэлүүд байдаг байлаа. Ер нь өөр өөрийнхөө цаг үед Монголын сэтгүүл зүй үүргээ гүйцэтгэсээр ирсэн.

-Тэгвэл өнөөдөр ардчилсан нийгэмтэй улсад бид салбартаа үүргээ хэр сайн биелүүлж байгаа бол?
-Бид нийгмийн болохгүй байгаа асуудлыг маш их шүүмжилж байна. Харамсалтай нь энэ шүүм­жлэлийг төр засаг хүлээж авдаг, хэрэгжүүлдэг механизм алга. Хуучин цагт “Ардын хянан шалгах хороо” гэж байсан. Сэтгүүлчдийн хийсэн нэвтрүүлэг, бичсэн нийтлэлийн араас тухай бүрт орж, тусган авч, ажил хэрэг болгон, сэтгүүлчийн бичсэн нийтлэлийн мөрөөр олон ажил зохиож хариуцлага тооцож чаддаг байлаа.
Гэтэл өнөөдөр бичээд л, хийгээд л байдаг. Даанч хаданд цуурай болж очоод байна. Сүүлийн үед сэтгүүлчид байгаль эко­логийн сэдвээр мөн ашигт малтмалын асуудлыг тойр­сон олон асуудлаар зөндөө бичсэн.
Сэтгүүлчид хэдийгээр ажлаа хийж байгаа ч ард түмэн хэт дөжирч байна. Уг нь бид тэднийг сэрээсэй, анхаараасай, хөрөнгө, бая­лагтаа эзэн болоосой гэдэг утгаар нь бичиж, нийтлээд байгаа юм шүү дээ. Төрөөс төрсөн тэрбумтанууд, газар шороогоо харийнханд хайр найргүй худалдаж буй олигархиудын хуйвалдаан гээд ёс бус олон зүйлийг илчилдэг ч үүний араас төр, засаг дүлий юм шиг ханддагт нь сэтгүүлч хүний хувьд бухимдаж явдаг.

-Саяхан Хэвлэлийн эрх чө­лөөний тухай хуульд нэ­мэлт, өөрчлөлт оруулах гэж байгаад санаачлагч нь буцаан татсан. Таныхаар төсөл нь хэр сайн болсон байсан бэ?
-Буцаан татсан хуулийн төс­лийг түүхий байсан гэж бодож байгаа. Түүнчлэн хууль гарах тусам сэт­гүүл­чийн хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө хязгаарлагдаж, ямар нэгэн хайрцганд ордог. Хэв­лэл эрхлэн гаргагчид уул­заад дахин энэ төрлийн хууль гаргамааргүй байна гэдэг саналыг шат, шатанд нь тавьсан.

-Гэхдээ сэтгүүлчдэд хал багатай, эздэд нь ээлгүй хууль байсан болохоор та нөхөд дуугаа нэгтгэчихсэн үү?
-Хуулийн төслийн талаар УИХ-ын гишүүд олон янзын байр суурьтай байсан нь анзаарагдсан. Зарим нь энэ хуулийг ашиглаад бүр хувийн өмч рүү халдах ухааны юм яриад эхэлсэн. Хуулийн төслийг санаачлагч Г.Уянга гишүүн өөрөө сэт­гүүлч хүн байж “Тухайн хэвлэлийн байгууллагын хувьцааг нэг хүн 20 хувь л эзэмшиж болно” гэж ярилц­лага өгсөн байсан. Аж­лын хэсгийнхэнтэй уул­­захад Г.Уянга гишүүн үүнийгээ бататгаж, тус хуу­лийг хэлэлцэх үеэр энэ асуудал хэлэлцэгдэнэ, гэхдээ тухайн хэвлэл мэдээлэлийн байгууллагын хувьцааны үндсэн хэсгийг ах, дүү, эхнэр, хүүхэддээ өвлүүлж болохгүй ухааны юм ярьсан. Тэнд цугласан хэвлэлийн эзэд “Энэ чинь юу гэсэн үг вэ. Хуулиар далайлгаж дээрэм хийж байгаа хэрэг үү” хэмээн бухимдсан. Өөрөөр хэлбэл “Өдрийн сонин”-ы 20 хувийг л Ж.Мягмарсүрэн эзэмшиж, үлдсэнийг нь хаа хамаагүй хүнд өгч таарах нь. Тэгвэл тэр сонинг босгохын тулд ямар их хүч хөдөлмөр, хөрөнгө мөнгө зарцуулдагыг хэвлэл эрхлэн гаргагч нь л ойлгоно.
Энэ хуулийг ашиглаад хэвлэлийнхний эсрэг одоо­гийн парламент юу ч хийж магадгүй юм байна гэдэг бодол эрхлэн гаргагч нарт төрсөн. Энэ мэтээр яривал тус хууль сайны хажуугаар олон уршиг дагуулж мэдэхээр байсан. 1990-ээд оны сүүлээр Э.Бат-Үүл “Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай” хуулийг дөрөвхөн заалттай гаргаж байхдаа өөр олон заалт нэмэх тусам сэтгүүлчдэд “чөдөр тушаа” болно гэж хэлж байсан юм. Би үүнтэй санал нэг байдаг. Тийм болохоор хэвлэл мэ­дээллийн байгууллагад ямар нэгэн шинэ хуулийн төсөл хэрэггүй.

-Чөлөөт хэвлэл дөнгөж үүсч байх үед дэлхий нийтэд манай улс хэвлэлийн эрх чөлөөгөөр нэлээд өмнүүр бичигддэг байсан. Гэтэл сүүлийн үед ухраад байх шиг. Мэдээллийн хэрэгсэл нэмэгдсэн ч эрх чөлөө нь боомилогдоод байгаа нь чухам юутай холбоотой вэ?
-1990 оноос хойш чөлөөт хэвлэл бат оршин тогтнож ирсэн. Хамгийн гол нь тэр үед аливаа сэдэв, асуудлыг хэн нэгний нөлөөнд оролгүй, ямар нэг цензургүй, ашиг сонирхолгүйгээр олон нийтэд хүргэж байсан. Гинжнээс өөр алдах зүйлгүй сэтгүүлчид байсан болохоор зөвхөн үнэнийг л бичдэг байсан.
Харин одоо том улс­төрчид, бизнесмэнүүд хэв­­лэл мэдээл­лийн хэрэг­сэ­лүүд рүү хо­шуурч мөнгө, эрх мэдлээр сэтгүүл зүйг удирдаж, сэт­гүүлчдийг ху­далдан авч байна. Зарим сэтгүүлч авьяас билэг, оюун ухаанаа бас худалдаж бай­на. Тэдгээр хүмүүс чөлөөт хэвлэлийг жинхэнэ утгаар нь байлгаж, хөгжүүлэх со­нир­холгүй. Өөрсдийн өмч­лөлд, хэн нэгнийг, аль нэг бүлэглэлийг хамгаалах хэ­рэгсэл болгож байгаа нь ч нууц биш. Боловсон хүчний хувьд ч бэрхшээлтэй болсон.

-Уг нь маш олон сургууль энэ салбарт боловсон хүчин бэлтгэж байгаа шүү дээ?
-Миний сонссоноор 3000 гаруй сайт, өргөн нэвт­рүүлгийн 17 телевиз, кабелийн 40 орчим суваг, өчнөөн олон сонин, сэт­гүүл байгаа. Гэтэл эдгээрт боловсон хүчин алга. Магад­гүй энэ орчин нөх­цөлтэй нь холбоотой байх л даа. Ажиллахын зэ­рэгцээ, амьд­рах нөхцөл тааруу. Монгол­чууд цөө­хүүлээ учраас биесээ хамаа­гүй бичиж болохгүй. Дараа нь хүнд байдалд орох гээд байдаг. Төрийн зүгээс мэдээл­лийн эх сурвалжаа нууцлах боломжийг нь хаачихдаг гэх зэргээр тооч­вол зовлон мундахгүй л дээ.

-Дөнгөж чөлөөт хэвлэл үүсч, хүмүүсийн нэрлэдгээр шар сонинуудад маш сайн сэтгүүлчид ажилладаг бай­сан санагдаж байна. Өнөөд­рийн сэтгүүлчид яагаад ч тэдэн шиг ажиллаж чад­даггүй юм бол. Багш нарт байна уу. Өөрсдийн сэт­гэлгээнд нь байна уу?
-Сэтгүүл зүйд хөл тавьж буй хүүхдүүдийн ихэнх нь орон нутгаас ирсэн байдаг. Эцэг, эхчүүд нь хүүгээ мал дээр, охиноо сургуульд явуулна гээд л зүтгэчихдэг. Тэгсэн хэрнээ ямар ч судал­гаа, мэдээлэлгүй. Сон­соход л сэтгүүлч гэдэг гоё санагдаад байдаг. Яг нарийн­даа маш хүнд, хэ­цүү шүү дээ. Авьяастай, уйга­гүй, хөдөлмөрч хүний л хийдэг ажил. Нуулгүй хэ­лэхэд сэтгүүл зүйн чанар­гүй сургуулиуд ч бий. Ту­хайн мэргэжилдээ дур со­нирхолгүй, авьяасгүй хүү­хэд чанаргүй боловсон хүчин л болж төгсөж байна.
Яагаад чанаргүй гэж го­лоод байна вэ гэхээр тун чадварлаг, авьяаслаг сэтгүүл­чид ажилладаг байсан энэ салбарт 2005 оноос хойш сэтгэлгүй, чадваргүй нөхөд бий болсон. Хамгийн гол нь төгсөж буй хүүхдүүд ном уншдаггүй, оюун санаагаа хөгжүүлэх зүйл огт хийхээ больсонтой холбоотой байх гэж боддог юм.

-Та түрүүн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг хэн нэгэн, аль нэг бүлэглэлийг хамгаалахад ашиглаж байна гэлээ. Таныг болон “Хүмүүс” сонины үүсгэн байгуулагч Р.Хадбаатар нарыг тийн харддаг шүү дээ?
-Үнэхээр тэгж хардаж байгаа бол бидний сонинг уншаад үзэх хэрэгтэй. Яагаад гэвэл сэтгүүлчийн олж ирсэн мэдээллийг бид цензурдэж, нөлөөлөх эрхгүй.
Угаасаа хэт нэг талыг барьж буй хэвлэл, мэдээл­лийн хэрэгслийг уншигч, үзэгчид ялгадаг болчихсон. Тиймдээ захиалагчгүй, үзэгчгүй бол­чихвол зах зээлээс арчиг­дана шүү дээ. Ер нь нэг талд үйлчилбэл сэтгүүл зүй ахиж дэвших нь байтугай мөхөхийн дохио болно.

-Өнгөрсөн 20 гаруй жи­лийн хугацаанд хүнд хэцүүг туулж, сэтгүүл зүйн салбарт чөлөөт хэвлэлийг өдий зэ­рэгтэй болгосон хү­ний хувьд чухам яг юунаас нь кайф авдаг юм болоо?
-Сэтгүүлч хүн бусдыг бодвол маш их мэдээллийн дунд ажиллаж, амьдардаг. Өдөр бүр өөр, өөр олон хүн­тэй уулздаг. Сэтгүүлч мэр­гэж­лээрээ бизнесээ босго­сон маань хамгийн их кайф.
“Сэрүүлэг” сониныг үүс­­гэн байгуулаад, 40-50 мян­ган захиалагчтай, гадуур ху­далдаатайгаа нийлээд 60-70 мянган сонин бэлтгэж, хэвлүүлэн, борлуулдаг бай­лаа. Анх бол ашиг гэхээсээ илүү сайн сонин хийж, ун­шигчдаа хүргэх сэн л гэж бодсон. Түүнийхээ үр шимээр нуулгүй хэлэхэд, өөрийн гэ­сэн тодорхой хэм­жээ­ний хө­рөн­гөтэй болж өдий зэрэгтэй явна даа. 

Өглөөний сонин

Хууль батлах тогтолцоо сайж­рах­гүй, дороо л дэвхцээд байна

Улстөрийн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар улстөр судлаач, МАХН-ын Бага чуулганы гишүүн Л.Эрдэнэтуултай ярилцлаа. 

-Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар МАХН, МАН-тай эвсэх эсвэл Засгийн газарт хамтарсан гэ­рээ­ний дагуу АН-тай эвсэж сон­­гуульд оролцох болов уу гэ­сэн хүлээлт байна. Энэ хоёр ху­вилбарын аль нь илүү бо­ломж­той вэ?
-Монгол Улсын Ерөнхий­лөгчийн сонгууль дөхөж байгаа учир улстөрийн намууд хэрхэн оролцох бол гэсэн хүлээлт үүсч байгаа. МАХН, АН-тай хамтарч Засгийн газар байгуулаад хагас жилийн нүүр үзлээ. Ямар ч бай­сан АН-тай байгуулсан гэ­рээгээ дүгнэж тодорхой шийдэлд хүрэх нь зүй ёсны асуудал. Хоёр нам хамтарсан гэрээ бай­гуулахдаа тодорхой үүрэг хү­лээсэн. Улстөрийн ямар ч ший­­дэл харилцан итгэлцэл дээр суурилдаг учир гэрээгээ эр­гэж хараад, Ерөнхийлөгчийн сон­гуулийн өмнө итгэл даасан эсэхээ дүгнэх ёстой.

-АН-ын зүгээс МАХН-ыг Ерөн­хийлөгчийн сонгуульд хамт­­­рах санал тавьсан гэх юм?
-Хамтарсан Засгийн газрын гэрээнд ямар нэгэн намтай эвсэж сонгуульд оролцож болохгүй гэсэн заалт байхгүй. Гэхдээ нэгэнт Засгийн газарт хамтарч байгаа болохоор АН-ын зүгээс Ерөнхийлөгчийн сонгуульд эв­сэж оролцъё гэдэг нөхцөлийг тавьж байгаа. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-тай хамтарч оролцох сонирхол их байгаа гэдэг нь тодорхой. Энэ нь хуульд ний­цээгүй шаардлага юм уу даа гэж харж байгаа. 

-Тэгвэл Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар МАН болон бусад намтай хамтрах тухайд танай нам ямар шийдэлд хүрэх бол. Мөн цаашдаа МАН-тай нэгдэх тухайд?
-Сонгуульд бусад намуудтай хамтарч орох нь хуулиар нээлт­тэй. Тэр ч үүднээс МАХН Ерөн­хийлөгчийн сон­гуульд, МАН-тай болон бусад улстөрийн хүчинтэй хамтарч л таарах болов уу.

МАН-ын Их хурал Ерөн­хийлөгчийн сонгуулийн дараа хуралдана гэсэн учир хоёр нам автоматаар нэгдэх асуудал одоо­хондоо яригдахгүй. Яригдах ч боломжгүй. Нэгдэх нь тийм амархан шийдэгдэх асуудал биш. Эхний ээлжинд аль нэг намтай түншлэхийн тулд нэгнийгээ тан­дах, судлах улстөрийн үйл ажиллагаа явагдана. Одоогоор хоёр нам нэгдэх, эвсэхийн тухайд дөнгөж л эхлэл тавигдаж байгаа шүү дээ.

-Нэг хэсэг МАХН, МАН-ын ахмадууд хоёр намыг эв­сүүлж, нэгтгэх шаардлага тавь­­сан. Гэтэл МАХН-ын дар­га Н.Энхбаяр МАН-аар нэ­лээд гуйлгасны дараа нэгдэх байх, эсвэл Ерөнхийлөгчийн сон­гуу­лиар АН-тай эвсэж МАН-ыг унагах нь гэж ард түмэн таа­маглаж байгаа?
-Хилс хэрэгт гүтгүүлж, ял тул­гуулаад эрх чөлөөгөө ха­суул­сан хүний нэрийн өмнөөс хэвлэл, мэдээллийнхэн таамаг дэвшүүлж ярих нь зохимжгүйн дээр дэн_дүү хүний мөсгүй, жудаггүй хэрэг болно. МАХН-ын дарга Н.Энхбаяртай боломж олдвол уулздаг хүний хувьд хэлэхэд, Н.Энхбаяр гэдэг улстөрчийн хувьд байр суурь нь тодорхой.

Хариуцлагатай улстөрийн сон­гуулийн өмнө ганцхан намтай биш бүх намтай санал солилцож, хамтрах үндэс суурь байна уу, үгүй юу улстөрийн бодлого нэг­дэх боломж байна уу гэж харж байгаа байх. Түүнээс биш асууд­лын гол нь хэн нэгэнтэй нийлж нөгөөхөө унагахдаа биш.

Өнөөдөр МАХН Ерөнхий­лөгчийн сонгуульд зайлшгүй ялах ёстой. Энэ зорилгодоо хү­рэхийн тулд ямар ч улстөрийн намтай яриа хэлэлцээр хийх нь зөв. Энэ бол гайхаад байх асуудал биш. Хамгийн гол нь, МАХН өөрийн улстөрийн зарчмаа хэрхэн тодорхойлж байна вэ, зарчмыг бусад намууд хүлээн зөвшөөрч байна уу, үгүй юу гэдэг л асуудал бий.

Одоохондоо улстөрийн зарч­маа батлаагүй байна. Гэх­дээ намын жирийн гишүүд улс­төрийн хэлмэгдүүлэлтийг тас­лан зогсоохыг хүсч байгаа. Зөвхөн Н.Энхбаяр гэлтгүй гэм­гүй хүмүүсийг шоронд хорьж буй авир хэрээс хэтэрлээ. Энэ бай­далтай МАХН хэрхэвч эв­лэрэхгүй. Тэмцэх ёстой.

-МАН-ын зарим гишүүд хоёр нам нэгдэх тухайд байр сууриа илэрхийлэхдээ МАХН-ыг нэлээд дорд үзсэн янзтай ярьдаг. Ер нь МАН-ынханд хаягд­чихаад эргээд нэгдэх шив­шигтэй биш гэж үү?
-Улстөрийн зарчмын асууд­лыг ганц нэг хүний байр суу­риар хязгаарламааргүй байгаа юм. Мэдээж аль, аль намд янз бүрийн бодолтой, өмнө нь нэгэндээ гомд­сон, хонзон өвөрлөсөн хүмүүс бий. Гэхдээ эцсийн эцэст хувийн үзэл бодолдоо баригдах уу, улс­төрийн ирээдүйгээ харах уу гэдэг нь амин чухал асуудал.

-Та хувь хүний тухайд аль намтай эвсэх нь зөв гэж үздэг бэ?
-Аль ч намтай хамтарч болно гэдэг байр суурь баримталдаг. Ер нь улстөрийн аль ч намтай яриад үзэхэд буруудахгүй. Үүнийг сон­соод “Энэ яасан туйлбаргүй нөхөр вэ” гэх хүмүүс захаас аваад гарна. Гэхдээ соёлтой, бат бэх улстөр ийм л замаар яв­даг хуультай. Хамгийн гол нь Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хамтарч оролцохдоо улстөрийн хэл­­мэгдүүлэлтийг таслан зогсоох зарч­мыг баримтлах ёстой. Үүнээс хэрхэвч ухарч болохгүй.

-МАН, МАХН эсвэж сон­гуульд орлоо гэж бодоход одоо­гийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэг­дорж­той өрсөлдөхүйц хүчтэй нэр дэв­шигч байгаа юм уу?
-Тэгж бичээд л байгаа. Хоёр нам нэгдэхэд Ц.Элбэгдоржтой бай­тугай өрсөлдөх чадвартай хүн байлгүй яах вэ дээ. Ц.Элбэг­доржийг Ерөнхий­лөг­чийн сон­гуульд өрсөлдөх үед боловс­рол, мэдлэг муутай энэ тэр гэж ярьдаг л байсан. Ер нь сонгууль бүрээр л нэр дэвшигчид гологддог шүү дээ. Харин сонгогдсоных нь дараа “Өө энэ чинь боломжийн хүн байна” гээд шуураад эхэлдэг биз дээ.

Одоогийн Ерөнхийлөгчөөс толгой илүү боловсролтой, шу­дарга, элдэв шоу хийдэггүй, баг зүүдгүй боловсон хүчин аль аль намд хангалалттай бий. Харин нэгэнт Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байгаа юм чинь өнгөрсөн дөрвөн жилд Ц.Элбэг­дорж улс орныхоо төлөө юу хийв гэдгийг сонгогчид дүгнэх ёс­той. Ерөнхийлөгч ч гэсэн ард түмэндээ хийсэн ажлаа уянгын халилаар биш, үнэн бодитоор тайлагнах цаг ирсэн.

Гэтэл тэр хүний амнаас нэг л сайхан уран цэцэн үгс урсаж, янз бүрийн шоу хийгээд явах юм. Өнөөдөр манай улсын эдийн засаг хүнд байдалд байгаа. Энэ талаар хэрхэн ажиллав, Монгол Улсын гадаад нэр хүндийг хэр өргөв гэх мэт Ерөнхийлөгчийн албан тушаалын эрх үүргийн хүрээнд хийсэн ажлаа ард тү­мэнд тайлагнах ёстой. Гэтэл энэ хүн өнөөдрийг хүртэл таг дуугүй л яваад байна.

-Энэ удаагийн парламент өм­нөхөөс илүү өвөрмөц бүрдсэн. Ер нь манай улсын парламентын төлөвшил хэр байгаа вэ?
-Сүүлийн 20 жилийн хуга­цаанд сонгуулиас сонгуулийн хоо­­ронд парламентын чанар мууд­саар ирлээ. Манай улсын хууль батлах тогтолцоо сайж­рах­гүй, дороо л дэвхцээд бай­на. Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруу­лах хэрэгтэй гэдэгтэй санал нийлдэг. УИХ, Засгийн газар нь хоорондоо хутгалдчихаад ажил үүргийн нарийн хязгаар ерөө­сөө байхгүй болсон. Тиймээс 76 сайдтай юм шиг болчихоод бай­гаа. Өмнөх парламент ч тийм байсан. Ялгаатай зүйл нь гэвэл хэт их намчирхаж байна. Боловсон хүчний томилгоо бусад зүйлд хэтэрхий намчирхсан бод­лого явуулж байгаа нь хэрээс хэ­тэрлээ. Парламентын бусад на­мууд үүнийг юу ч болоогүй юм шиг өнгөрөөгөөд байгааг үнэндээ гайхах юм.

-Улстөр, төрийн түшээдийг дээдлэх, хүндлэх ёс алдагдаж бай­на гэж судлаачид үздэг. Та үүн­тэй санал нийлдэг үү?
-Сайн нэртэй парламентын гишүүн гэж байдаггүй. Бүх та­лаа­раа өв тэгш байх ч бо­ломж­гүй. Өндөг шиг өөгүй болоод ирэхээрээ л жинхэнэ улстөрч биш болоод явчихаж байгаа юм. Харин сайн нэртэй нэр дэвшигч бол байж болох юм. Ард түмэн “энэ их сайн хүн юм” гэж сонго­чихоод маргааш нь “Хүүе, ямар хүн сонгочихов оо” гэдэг. Энэ бол сонгогчийн дүр төрх. Бас ардчиллын нүүр царай юм. Явж явж тухайн улстөрчийг ажлаа хэрхэн хийснээр нь дүгнэх нь зөв. УИХ-ын гишүүний нэр хүнд сайн байх учиргүй юм.

-Яагаад?
-Сонгогчид УИХ-ын гишүү­нээс асар их зүйл хүлээдэг. Гэтэл сонгогдсон УИХ-ын гишүүн нь хариу барихыг хүсдэггүй, эсвэл эрх мэдэл нь хүрдэггүй. Ийм учир улстөрчийн нэр хүнд муудах нь амьдралд байдаг л зүйл.

-Хаврын чуулганаар улс­төрийн намуудын тухай хуулийг хэлэлцэнэ. Намуудын төлөвшил хэр байна вэ?
-Манайхан хуулиа сайж­руулъя гэсэн ч ерөнхий меха­низм нь гажуудчихсан уч­раас мянган сайн хууль гар­галаа ч сөрөг тал руугаа явчих­даг. Сайжруулах биш улам муут­­­­гадаг. Тэгэхээр улстөрийн асар их асуудал бий болсон үед улс­төрийн намуудын хуульд өөрч­лөлт оруулснаар эрх барьж буй АН-д л илүү ашигтай хууль болно. Олигархи бүлэглэлүүд ашиг­лаж болохоор өөрчлөлт орчих вий дээ гэж эмзэглэж байна. Сон­­гуулийн цикл дуустал улс­төрийн намуудын хуулиар орол­дуулмааргүй байна. 

Өглөөний сонин