О.Чулуунбилэг: Бүтцийн, санхүүжилтын, хүний нөөцийн гэсэн гурван том суурь шинэтгэлийг хийхгүйгээр аль ч намын шинэчлэл явцуу утгатай л хэрэгжинэ

Америкт улс төрийн менежментийн чиглэлээр суралцдаг энэ залуугийн блогыг хааяа уншихад сонирхолтой байдаг юм. Улс төрийн менежмент хэмээх шинэ мэргэжлээр Монголоос анх мэргэшиж буй О.Чулуунбилэгтэй хавар ярилцахаар тохирсон боловч сонгуулийн дараа ярилцъя хэмээн “бултсан”. Одоо нэгэнт сонгууль дууссан болохоор түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.  

-Сонгуулиас хойш Монголын улс төр наадмын уур амьсгалд дарагдаад нэг хэсэгтээ намжиж байх шиг байна. Гэхдээ Монголын улс төр ирэх наймдугаар  сараас нэгэн том өөрчлөлтөд татагдан орно гэж ярьсан улстөрчид их боллоо. Тухайбал  Засгийн газрын тухай.  Улс төр судлаачийн хувьд таны бодол?
-Улс төр өөрөө амьд үйл явц учраас мэдээж найман сард ямар нэгэн үйл явдлууд болж л таарнаа даа. (инээв). Судлаач хүний хувьд Монголын улс төрийг бүхэлд нь доргиосон онцгой үйл явдлыг бол ирэх  сард болно гэж харахгүй байна. Зуны цагт ихэнх улстөрчид энд тэндхийн ойн наадам дээр л бөөнөөрөө таарахаас цуглаж улс төр эхлүүлэх цаг нь биш байх. Нийгэм ч сонирхохгүй, дэмжихгүй. Харин сөрөг хүчин МАН-ыг шинэчлэх сонирхолтой хэсэг бүлэг хүмүүс энд тэнд зохион байгуулалтанд орж идэвхжиж таарна. Тэд л ийм яриа гаргаж буй болов уу.
 
-МАН-ыг шинэчлэх зорилготой гэх хэсэг залуус гарч ирж их идэвхтэй ажиллаж эхэллээ. Тэд намаа шинэчилж чадна гэж та бодож байна уу. Ер нь намын шинэчлэлийн талаар таны бодол?
-Улс төрийн намын шинэчлэл бол зөвхөн МАН-ын асуудал биш л дээ. Өнөөдөр Монголын улс төрийн намууд бүтцийн, санхүүжилтын, хүний нөөцийн гэсэн гурван том суурь шинэтгэлийг хийхгүйгээр аль ч намын шинэчлэл их явцуу утгатай л хэрэгжинэ. Үүнийг Улс төрийн намуудын тухай шинэ хуулиар л хэрэгжүүлэх боломжтой. Харамсалтай нь УИХ-ын бүлгүүдийн түвшинд нэг л явж өгөхгүй байна. Сонгууль дууссан болохоор намраас идэвхжих байх гэж найдаж байна. 

МАН-ын залуусын хувьд тэд шинэчлэлийг хийж чадахаас өөр зам байхгүй. Одоо МАН-ын 45 наснаас дээш настнуудын хувьд шинэ юм ерөөсөө гарахгүй. Сэтгэлгээний хувьд ч эрх ашгийн хувьд ч посткоммунист чигээрээ л дуусна. Үлдэх хүнээр ачаа бүү татуул гэж монголчууд хэлдэг. Хийх цагтаа хийж чадаагүй хүмүүс одоо шинэчлэл хэрхэн хийх. Тиймээс цаашаа намаа хөтлөөд шинэ зуун луу явах залуучууд л МАН-ын шинэчлэлд ус агаар мэт хэрэгтэй. Яахав, МАН-ын залуучуудын өнөөдөр ярьж байгааг нь харьцуулж харахад шинэчлэлийн бодлого ярихаасаа намын удирдлагынхаа түвшинд нэг хэсэг хүнийг шинэ залуу нөгөө нэг хэсэг хүнээр бушуухан солих л хүсэлтэй байх шиг. Уг нь ямар ч шинэчлэл тодорхой программ дээр үндэслэгдсэн байх учиртай. Тийм шинэчлэлийн мөрийн хөтөлбөр боловсруулах чадвартай хүний нөөц, сайн судлаачид тэр намын залууст бий гэж хардаг. Заримыг нь ч мэднэ, танина.   Бусдын хэрэгт хошуу дүрж байгаа юм  биш шүү. Судлаач хүний хувьд МАН шиг үндэсний хэмжээний том нам шинэчлэгдэх нь Монголын эрх ашигт нийцэх учраас л санаа хэлж байгаа юм.

-МАН-д шинэчлэл хэрэгтэй гэж ихэнх нь хүлээн зөвшөөрч байгаа ч хөгшин залуугаараа талцаад маргаад байх шиг. Тэдний аль нь илүү шинэчлэгч харагдаж байна вэ?
- Аль нь илүү шинэчлэгч харагдаж байгааг би биш гишүүд нь хэлэх ёстой байлгүй дээ. Нэг зүйлийг товч хэлэхэд онолын хувьд хөгшин, залуу шинэчлэгч гэж байхгүй. Хэн тодорхой шинэчлэлийн бодлоготой байна эсвэл хэн тэр бодлогыг хүлээн зөвшөөрч  байна тэр л шинэчлэгч байдаг.

-Зөвхөн МАН гэлтгүйгээр танай АН-д ч гэсэн шинэчлэл хэрэгтэй биз дэ. Ядаж л таны яриад байгаа бүтэц, хүний нөөц, санхүүжилтын шинэчлэлээ хийх ёстой биз дээ. Дээрээс нь олигархиудаасаа салах гээд л?
-Би түрүүнд хэлсэн. Монголын бүх намд шинэчлэл хэрэгтэй учраас л Улс төрийн намуудын тухай шинэ хууль гарах хэрэгтэй гэж. Зарчмын хувьд энэ хуулийг шинэчлэх нь хэрэгтэй гэдгийг бүгд хүлээн зөвшөөрч байгаа ч улс төрийн намууд, бүх түвшний гишүүдийн ойлголтын зөрүү, эрх ашгийн давхцал хэтэрхий их байгаад гол бэрхшээл байна. Ойлголтоо нэгтгэх, эрх ашгаа эрэмбэлж нэг шугаман дээр олуулаа очихын тулд улс төрийн намуудын тухай хуулийн тухай үндэсний хэлэлцүүлгийг ирэх намраас яаралтай эхлүүлэх хэрэгтэй байгаа юм. Магадгүй нэг бүтэн жил маргалдаг л дээ. Гэхдээ л жилийн дараа нэг зарчмын ойлголт, нэгдсэн эрх ашгийн эрэмбэд хүрч л таарна шүү дээ. Тэгэхгүй бол нам дотроо ч ойлголтын зөрүү маш ихтэй байна.

-Та АН олигархиудаасаа яаж салах тухай ярьсангүй?
- Сүүлийн үед улс төрд олигарх гэдэг үг их моодонд орж байх шиг байна, Монголд. Манайхны тодорхойлж буйг ажиглахаар төрөөс төрсөн тэрбумтнуудаа л илүү тэгж тодорхойлоод байх шиг.  Уул нь ч олигархи гэдэг байж боломгүй чөтгөрийн зүйл биш л дээ. Хамгийн туйлширсан засаглалтай гэгдэх коммунист засаглалтай Хойд солонгосын улс төрийн бүтцэд гэхэд л олигархиуд байдгийг улс төр судлаачид хүлээн зөвшөөрдөг. Ер нь ямар ч улс төрийн систем эцэстээ ямар нэгэн түвшинд олигархитай холбогддог бөгөөд үүнийг олигархийн төмрийн хууль гэж нэрлэдэг. Учир нь төр үргэлж хэн нэгний дэмжлэгийг авч түүний төлөө үйлчилж байдаг. Манай улс төрийн системийн эрсдэлтэй тал нь олгарихиудтай харилцах энгийн харилцаа бус тэднээр удирдуулсан тэдний төлөөх засаглал болж хувирсанд оршино.  

    Энэ бүхнийг өөрчлөхийн тулд эрх барьж буй улс төрийн хүчнийхээ хувьд ч, ямагт шинэчлэлийг тэргүүлж санаачилдгийнхаа хувьд ч АН илүү санаачилгатай ажиллах нь гарцаагүй. Ажиллах үндсэн зарчим бол Ерөнхийлөгчийн хэлсэн даргын засаглалтай орон биш, хуулийн засаглалтай орон болно гэдэг шиг фракцуудын засаглалтай клубуудын нэгдэл биш,  дүрмийн засаглалтай нэгдсэн институц болж өөрчлөгдөх ёстой. Үүнийгээ ч Улс төрийн намуудын хуулинд болон намын шинэ дүрэмдээ тусгаж зан үйл, дотоод соёл болгох хэрэгтэй. Энэ бол АН-ын дотоод шинэчлэлийн гол философи болж чадна гэж бодож байна.

-Тэгэх ёстой, ингэх ёстой гэдэг бол судлаачийн байр суурь. Харин АН-ын нарийн бичгийн даргын хувьд бодитой ажил хийж байна уу?
-Миний ажил бол даргын ажил биш ерөнхийдөө намын гал тогоон дахь гишүүддээ үйлчилдэг үйлчилгээний шахуу ажил шүү дээ. Гэхдээ зүгээр суугаагүй. Намын дүрмийн шинчлэлийн хэлэлцүүлгийг явуулах явцад нам өөртөө think thanк буюу бодлогын хүрээлэнтэй байна гэдгийг чадлаараа лоббидсон. Үүнийг маань ч намын дарга, генсек хоёр маань шууд дэмжсэнд урамшсан. Ер нь миний барьдаг бодлого бол хувьсгал хийх гэхээсээ илүүтэй  тайлбарлан таниулах, мэдээлэл олгох, харилцан зөвшилцөх маягаар шинэчлэл хийх ёстой гэж итгэдэг. Чи өөрийн лаагаар бусдын лааг асаахад тусалснаар чиний лаа дуусдаггүй, харин гэрэл улам л тод болдог гэсэн үг байдаг биз дээ. Түүнээс нэг ухаантай дарга олон тэнэгүүдээ удирдаад зөв шинэчлэл үргэлж хийнэ гэдэгт хэзээ ч итгэдэггүй. Тиймээс намын шинэчлэлийн асуудлаа олон хэлбэрээр ярьсаар, таниулсаар, уулзаж санал бодлоо солилцсоор л явж байна.

-Танд баярлалаа. Намар энэ талаар дахин ярилцана гэж найдаж байна.

http://mungundalai.niitlelch.mn

Б.Даш-Ёндон: “Хөлөө жийлцэх”-ийн оронд тэсч үлдэхээ чухалчлах нь дээр

Туйлширдаггүй тулхтай улстөрч, судлаач, басхүү хэвлэлийнхэнд тэр бүр олддоггүй нэгэн ховор хүнтэй ярилцлаа. Энэ бол Ө.Энхтүвшингөөс урагш зургаан даргын өмнө МАН-ыг удирдаж явсан, философийн ухааны доктор /PhD/ профессор Б.Даш-Ёндон юм. Түүний хоржоотой хэрнээ давхар санаатай хариултууд танд сонирхолтой санагдана, намынханд нь бол нэгийг бодуулна гэдэгт итгэлтэй байна.

-Тантай уулзсаных сүүлийн үеийн зарим үйл явдалд хариулт авах гэсэн юм.
-Одоо ярилцлага өгөх, өгөөд унших цаг хугацаа мөн үү, үгүй юү, чамд “байцаагдаад” суух зав надад байна уу, үгүй юү гэдгийг сайн мэдэхгүй л байна. Тэгээд ч сүүлийн үеийн үйл явдал гэвэл олон түмний хамгийн их сонирхох нь зун цагт наадам л байдаг биз дээ. 

-Би буруу асуучихаж, өнгөрсөн үйл явдалтай холбоотой асуулт л даа. МАН энэ сардаа багтаж наадмын дараахан Бага хурлаа хуралдуулах янзтай. Монголчуудын зуны урт амралт эхэлж байхад танай намынхан Ерөнхийлөгчийн сонгуулиас шууд залгаад “гэр” дотроо сонгууль хийх нь.  Их шуурхай хөдлөх нь ээ.
-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс л тийм мэдээ сонссон. Өөрийн чинь хэлснээр үнэхээр их шуурхай юм болох нь дээ. Гэхдээ “Бушуу туулай...” гэсэн нэг мэргэн үг байдаг. Миний бодоход, энэ гүн утга бүхий үг нь их айсан амьтан яадагийг хэлж байгаа юм. Дээр нь, “яарвал даарна”  гэдэг сайхан сургаалийг өвөг дээдэс маань хойчийн мулгуу бидэндээ захиж үлдээсэн. Үүнийг МАН-ын бүх гишүүд анхаарах ёстой. Анхаарсан ч учраас намын Бага хурлыг хийх гэж яарах хэрэггүй гэсэн санаа, захиа орон нутгаас намын удирдлагад ирж байгаа сураг дуулдсан. Тэгээд ч өнөөдрийн нөхцөл байдалд дотроо хөлөө жийлцэж “гэдсээ хүйлэлцэх” гэж байхын оронд нийтээрээ тэсч үлдэхээ л чухалчлах нь МАН-ын хувьд хамаагүй чухал. Хэрвээ “борвиндоо юм” үлдээхгүй, “даарахгүй” гэвэл хэн ч гэсэн бодолтой, тухтай  хөдлөх ёстой нь хүний хорвоогийн жам юм. Би ингэж л бодож байгаа.

-Гэхдээ алдаа, оноогоо шуурхай ярихад юу нь буруу гэж.
-Алдаа, оноо ярихыг би буруутгаагүй шүү дээ. Ярих ч ёстой.

-Бага хурал хуралдах цагаа олсонгүй гэж үү?
-Ерөнхийдөө тийм. Ингэж хэлэх цөөнгүй учир шалтгаан байна. Одоо болох Бага хурал ямар үүрэг гүйцэтгэх ёстой вэ гэдгээ хамгийн түрүүнд бодох ёстой. Хэрвээ МАН Ерөнхийлөгчийн сонгуульд амжилт муутай оролцлоо, зөвхөн үүнийхээ учир шалтгааныг судалж дүгнэлт хийе, буруутанд хариуцлага тооцох Бага хурал хийе гэж байгаа бол сонгуулиас хойшхи 30 хүрэхгүй хоногийн явдал ийм том намд хангалтгүй. Намд нь хэрэгтэй чухал дүгнэлт гаргаж амжихгүй. Зөвхөн өвөр зуурын буруутгал, маргаан мэтгэлцээнээр дуусна. Ийм хурлаас намын цаашдын хувь заяанд холбоотой ямарч баримжаа, дүгнэлт гаргаж чадахгүй. Тийм бололцоо ч байхгүй. Харин Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дүнгээс сургамж авъя гэж буй бол бүүр алсаас нь бодож, удаа дараагийн элдэв сонгуулийн дүнд судалгаа хийх хэрэгтэй. Ийм нухацтай судалгаа хийж учир байдлыг олохгүй, ойлгохгүйгээр яарч хандвал МАН дараагийн ялагдалд орно. Яагаад гэвэл, түр цагийн үзэгдлийг салангид нь аваад ирээдүйд холбогдох том зорилгоо тогтоож, тодорхойлж болдоггүй юм. Одоо суурь сайтай бодож хөдлөх нь МАН-д хамгаас чухал болоод байна. Үүнээс гадна өөр нэг бодитой шалтгаан гэвэл энэ парламент Улстөрийн намуудын тухай хуулийг нэлээд шуурхай, нухацтай ярих бололтой. Хэрвээ тэгвэл тэр хууль нь намуудад, ялангуяа өнөөдөр сөрөг хүчин байгаа МАН-д яаж тусах нь тодорхойгүй. Тэгэхээр шинээр гарах Улстөрийн намуудын тухай хуулийг хүлээхэд буруугүй. Намууд батлагдсан шинэ хуулинд ажил амьдралаа зохицуулахад хүрнэ. Энэ нь хүссэн ч, хүсээгүй ч эхлээд намын Бага хурал, дараа нь Их хурал хийхэд гарцаагүй хүргэнэ. Яаж ч бодсон, эргэж будилсан олон удаагийн их, Бага хурал хиймээргүй баймаар юм. Түрүүн өөрөө ч асуултдаа хэллээ. Зуны урт амралт гэж. Энэ үед болсон Бага хурлын дүн олон нийтэд нэг их хүрэхгүй байх. Ард түмэн яг энэ үед “улс төр сонирхох” завгүй байдаг. Иймд хэрвээ чухал л хурал хийх гэж байгаа бол амралтын сиймхийгээр бус, нам өөрийгөө олон түмэнд харуулах, ойлгуулах ил тод цаг үеийг онож олж хуралдах ёстой. Тэгээд ч намд ажиллаж буй хүмүүс одоо амрах хэрэгтэй биз дээ. Сонгуульд ядартлаа ажиллацгаасан. Бас дээр нь, Хөдөлмөрийн хуулиар амрах цаг нь тохиочихоод байгаа хүмүүс ч олон байж таарна.
   
-Та Бага хурлыг товлохдоо, бас хуралдахдаа том зургаа харах хэрэгтэй гэж байх шиг байна. Намын шинэчлэл ч бас том зураг. Хэрвээ Бага хурлыг хойшлуулаад байвал одоо гаргаж тавиад байгаа шинэчлэл нь оройтох юм биш үү? 
-Шинэчлэл, өөрчлөн байгуулалт гээч юм яарвал нэг алддаг, алгуурлавал бас нэг алддаг нь социалист орнууд, тэдгээрийн намуудын өнгөрөөсөн хувь заяанаас ил харагдсан. Үнэндээ “шинэчлэл” гэдэг үг өнөө үед үнэхээр утгагүй зүйл болж хуучирчээ. Монголчууд бид эргэж нураахаа л шинэчлэл гэж боддог болчихоод байна. Одоо ч манай Монголд, намуудад эрх мэдлийн төлөөх тэмцлээ “шинэчлэл” гэдэг үгээр халхалдаг болчихиж дээ. Ухаандаа аль нэгэн намын удирдлагад горилсон хүмүүс хаана ч зөндөө л байдаг. Тэд санасандаа хүрэх гэж ямар нэгэн шалтаг хайж байдаг. Тэр гол шалтаг нь сонгуулийн дүн юм байна л даа. Сонгуулийн  дүн тааруухан гарчихвал энэ нь шалтаг болдог. Энэ шалтгаа олон түмэнд илэрхийлэхдээ “шинэчлэл” хийнэ гэдэг. Хараад байхад энэ нь удирдлагаа солино гэсэн үг юм байна л даа. Харин ийм шалтаг гараагүй байх үед “манай намын удирдлага ёстой мундаг” гээд магтаад байдаг, шалтаг гарчихвал “ёстой мулгуу дарга нар шүү” гэдэг. Энэ бол нийгэм судлал болон сэтгэл зүй дэх нэн сонирхууштай үзэгдэл шүү.

-Өнөөдөр шинэчлэл хийе гэж ярьж байгаа танай намын тэр хэсгийнхэн арай ч Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн ялагдлыг өөрсдөө, эсвэл аль нэгэн бүлэглдэлийн захиалгаар шалтаг болгож сандал ширээг гол зорилгоо болгоогүй байлгүй дээ.  
-Би ч бас тэгж бодохгүй байгаа л даа хө. Бага хурлаа товлох цаг хугацаа, хурлаар ярьж байгаа асуудлын цар хүрээ, тэрхүү хурлаас намын нийт гишүүдэд төдийгүй, Монголын нийгэмд үзүүлэх үр дүн зэргээс шинэчлэлийн агуулга, зорилго харагдана л даа. Тийм учраас л би одоо яарахгүй, дараа нь даарахгүй байх талаас нь яриад байгаа юм. 

-Тэгэхдээ шинэчлэл гэдэг үгийг хашилтад хийгүйгээр асуухад МАН-д шинэчлэл хэрэгтэйг та хүлээн зөвшөөрнө биз дээ?
-Шинэчилж, өөрчлөх шаардлага аливаа нам, амьдралын олон салбарт гарч болноо. Гардаг ч юм. Энэ шаардлага МАН-д 1990 оноос эхлэн тулгарч, тэдгээр шаардлагыг нь хангасаар ирсэн. Харин одоо нийгмээрээ “шинэчлэл” гэдэг үгийг “ажлаа сайжруулах” гэдэг үгээр солих хэрэгтэй болсон байна. Шинэчлэл гэж нэг юм бодчихоод түүнийгээ буруу хийвэл уналт болдог. Яг өнөөдрийн хувьд гэвэл, манай нам УИХ-д цөөнх болсондоо нийцүүлэн намын дүрмээ өөрчлөх ёстой. Зохион байгуулалтын гол өөрчлөлт нь энэ л дээ. Тэгэж байж ажил сайжирна. Тийм учраас л намын Их хуралдаа бэлтгэх ажлаа нухацтай хангаж байж Бага хурлаа хийх нь зүйтэй гэж санагдаад байгаа юм.

-Жишээ нь дүрмийн ямар өөрчлөлт байж болох уу?
-Агуулга, зарчим талаас нь жишээлж хэлэхэд намын Удирдах зөвлөлийн гол хариуцлага нь аливаа үед нухацтай шийдвэр гаргадаг байхад орших ёстой. Бүрэлдэхүүнийг нь зөвхөн энэ зарчимд нийцүүлэн сонгож авдаг болсон нь дээр. Тэгэхгүй, сонгуулиар “намын нэрсийн жагсаалт”- д орох гэсэн ганцхан зорилго, бодолтой нөхдөөр намын Удирдах зөвлөл дүүрчих ёсгүй. Хэрэв нөхцөл байдлаас шалтгаалан намын Удирдах зөвлөл огцроход хүрвэл дараагийн нөхөддөө суудлаа биш, намаа хүлээлгэж өгдөг байх ёстой. Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл, алдаа ололтоо дүгнэсэн дүнгээ түрүүчийн удирдлага нь дараагийнхдаа өгдөг болно гэсэн санаа. Түүнээс биш, зүгээр л нэг нь авъя гэхээр нөгөөх нь хэдэрлээд “тэгээ тэг” гээд байж болохгүй. МАН-ын хувьд энэ л гол болчихоод байна. Дарга, цэргийн хувьд солигдож, өөрчлөгдөж болноо, энэ бага хэрэг. Суудлаа өгч байх хэрэгтэй гэе л дээ, энэ бол зөв. Тэгэхдээ цаанаа энэ нь намаа зүгээр л орхичихож байгаа хэрэг болоод байна. Намыг удирдаж байгаа хүмүүс намаа ангаахай, дэгдээхэйний үүр мэтээр бодож хаяад орхиж болохгүй ээ.

-1996 оны УИХ-ын сонгуульд МАН ялагдсан учир тэр үеийн намын удирдлагууд огцорсон. Тэр үед та намын дарга байсан. Одоо үүнийг даган давтах, энэ жишгээр явах ёстой гэж зарим хэлж байх шиг байна. Гэтэл та их өөр юм хэлж байх юм. 
-Би хөндий хоосон юм хэлээгүй. Амьдралд тохиолддог үзэгдэл өөрийн логиктой гэдгийг л хэллээ. Сайн бодож үздэггүй хүнд амьдралын логик их хоржоонтой. 1996 онд МАН-ын удирдлага солигдсон явдлыг дуурайх үндсэн дээр жишээлсэн шаардлагыг өнөөдөр тавибал, тэр нь боломжгүй зүйл. Яагаад гэвэл, тэр үед бүх нөхцөл байдал тэс өөр байсан. Яг түүнийг давтах, эсхүл дуурайх гэвэл хөгийн хэрэг болно. Энэ мэтийн болон бүүр том түүхэн үйл явдлуудад шинжилгээ хийснээр “түүхийн тохуурхал”, эсхүл “түүхийн шог давталт” гэсэн категориудыг Гегель, Маркс, Энгельс нар бий болгож нийгэм шинжлэлд оруулсан байдаг юм.
   
-Та судлаач хүний хувьд өнөөдрийн намуудын,  намын гишүүний статусын тухай санаа бодлоо хэлээч. Намууд ер нь зөв зүг чигт явж байна уу? 
-Намын тухайд Италийн улс төр судлаач нэгэн том эрдэмтэн хийсэн судалгаандаа үндэслэн гурван янзын нам байна гэсэн дүгнэлтийг 1920-иод онд хэлсэн байгаа юм. Үүний нэгд нь, дэг ёс бүхий, дүрэм журамтай “хатуу” нам. Ийм нам засгийн эрхэнд гармагцаа улс орныхоо төлөө хариуцлага хүлээж зүтгэдэг. Жишээ нь, манайд гэхэд ийм нам бол 1920-иод онд үүсэн байгуулагдсан МАН юм гэж би санадаг.  Үүндээ ч итгэдэг. Харин засгийн эрхэнд гармагц хариуцлагаа орхидог нам. Ийм нам нь дотроо хоёр янз гэж байгаа юм. Засгийн эрхэнд гармагц үйлчилж тусалсандаа, үйлчилж тусалдагтаа мөнгө олж өгөгч хүч болчихдог бол, засгийн эрх авмагц өөрсдөө мөнгө хогшил хөөцөлдөн ологчид болчихдог. Энэ бол гурав дахь янз нь. Тэр хүний аль 1920-иод онд хийсэн дүгнэлт өнөөдөр ХХI зуунд ч хоцрогдоогүй юм шиг санагддаг. Миний энэ ишлэлийг ойлгох нэг нь ойлгоно биз, үгүй нэг нь үгүй биз. За, хоёулаа ингээд яриагаа өндөрлөх үү дээ.
   
-Та намын гишүүний тухайд хариулсангүй. Сүүлийн үед намын хатуу гишүүнчлэлийг болиулах, татгалзах яриа бий.
-Саяын миний хэлсэн шинжийг агуулсан намууд лав гишүүнчлэлгүй байж таараа. Яагаад гэвэл, хэрэв гишүүдтэй байсан бол гишүүд нь  намаа нийтийн дунд ийм шинжтэй гэх юм уу ийм байдалд оруулахгүй. Харин сүүлийн үед “хатуу” гишүүнчлэл гэж ярих болж. Тэгвэл “зөөлөн” гишүүнчлэл гэж бас байх уу. Товчхон хэлэхэд төрийн хуулиар намыг гишүүнчлэлгүй болгоно гэх нь угаасаа буруу. Энэ нь төрийн биш намуудын өөрийнх нь эрхийн асуудал байх ёстой. Хэрэв намын асуудлыг төр шийднэ гэвэл иргэний нийгэм алга болно. Нам гэдэг улс төрийн үзэгдлийн үндэс суурь нь энэ дэлхийн хаана ч гэсэн эхлээд гишүүнчлэлгүйгээр үүсээд дараа нь гишүүнчлэлтэй болсон байдаг. Нам гишүүдтэй болно гэдэг нь бас нэгэн ардчилал. Яагаад гэвэл, намд хэн нэгний дур зоргын үйлдлийг гишүүд нь хааж байх ёстой. Тэгэхгүй бол нөгөө л феодализм руу, боломжоо олсон, удирдлагад гарсан этгээдийн хаанчлал руу орно. Гишүүнчлэлгүй учраас удирдлагаасаа бараг буудаггүй, ганц нэгхэн хүний дур зоргын болчихсон нам манайд бас мэр сэр байна уу даа гэж би хардаг юм.  Зарим нэг томоохон улс оронд гишүүнчлэлгүй нам засгийн эрхэнд ч гардаг гэж манай зарим нөхөд хэлдэг. Ийм юм хаана ч байхгүй. Байхгүй юмыг байгаа гэж хэлж хэрэггүй. Нам гээч улс төрийн үзэгдэл гишүүд дээрээ л тогтох ёстой, тийм жамтай.
   
-Тэгвэл нам, гишүүн хоёрыг юу холбож тогтоож байх ёстой вэ?   
-Нам бол үзэл бодлоороо эвлэлдсэн хүмүүс гишүүн нь болж нэгдсэн холбоо, нэгдэл, зохион байгуулалт юм. Гишүүн бол намын үндэс. Намын бол гишүүд, тэдний нэр төр. Харин гишүүдийнх нь үнэт зүйл бол нам, намын нэр төр нь. Ингэж үнэнч сэтгэл дээр нягтарч байж л аливаа нам өөрийгөө зөв авч яван улс орныхоо төлөө жинхэнэ ёсоор зүтгэж чадна. Холбоо нь үүн дээр л тогтоно. Буруу юм хийсэн гишүүд нь намаа гутаадаг. Буруу юм хийсэн нам нь, ялангуяа удирдлагууд нь гишүүдээ гутаадаг. Ийм л юм.
   
-Та бараг сайн, муугаар нь жишээлээд МАН-аа хэлчихэв үү, үгүй юү?
-Үгүй шүү. Би асуусны чинь дагуу нам гэдэг улс төрийн үзэгдлийн тухай, тэр дотроо Монголын бүх намуудын тухайд,  Монгол орны эрх ашгийн тухайд анхааруулан хэлж байна. Нам, нийгэм гэдэг бол хоёр тусдаа, салангид зүйл биш. Ийм болохоор нам, төр хоёрын харьцааны асуудал гарч ирдэг. Энэ асуудлаа зөв зохицуулж чадаагүй улс орон өөдөө гарсан түүхгүй. За, одоо яриагаа өндөрлөж болох уу?

-За тэгье ээ, та сайхан наадаарай.
-Монголын ард түмэн маань нийтээрээ сайхан наадаарай гэж танай “Үндэсний шуудан” сонины хуудсаар дамжуулж хүсье.

http://otgonbayar.niitlelch.mn

Л.Оюун-Эрдэнэ: Миний бодлоор манай нам концепцийн ялагдал хүлээж байх шиг

 “Ярилцъя” МАН-ын залуу лидерүүдийн нэг, НАМЗХ-ны ерөнхийлөгч Л.Оюун-Эрдэнийг зочноороо урьж ярилцлаа. Өнөөдрийн МАН дотор болж буй үйл явдлууд олон нийтийн анхаарлыг ихэд татаж байна. Тэр тусмаа залуус шинэчлэлийн төлөө нэгдсэн энэ үед түүнтэй уулзах хүсэл их байлаа.  

-Уулзаагүй нэлээд удсан байна. Ингэхэд хэзээ ирээ вэ. Алс явж сурахаар шийдсэний тань дараахан уулзаж байснаа санаж байна.
-Ирээд нэлээд удчихлаа. Ж.Гүррагчаа баатрын ээжийн тухай яриад, сайн яваарай гээд 10000 төгрөг өгч байсныг тань тод санаж байна. Хэтэвчиндээ хадгалж л яваа. (инээв) Ирсэн зорилго бол тодорхой. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээ дэмжих гэж л ирсэн.

-Ардын намын залуус Б.Бат-Эрдэнэ аваргыг дэмжиж Бага хурлаас гаргасан гээд л хэвлэлээр шуугисан. Энэ үнэн юм уу ?
-Бага хурлын гишүүд нийгмийн сэтгэл зүйг мэдэрч, ялалт байгуулах боломжтой л гэж үзсэн хүндээ саналаа өгсөн биз. Гурван шатны нээлттэй өрсөлдөөн болж нэр дэвшигчээ тодруулсан нь манай намын хувьд өвөрмөц жишиг болсон. Нэр дэвшигчийн хувьд миний бодлоор зөв сонголт байсан. Арай илүү зохион байгуулалттай, багаар тоглож чадсан бол ялж болох л байсан.

-Тийм гэж үү. Сэхээтнүүд гол­дуу хүмүүс, хотын сон­гогчид түүнд санал өгөөгүй гэдгийг ажиг­­ласан уу?
-Үүнийг нөхөж болох л байсан. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Засгийн газарт чиглэл өгч сайдуудаа бүлтийтэл нь загнаад л, Э.Бат-Үүлийг буруу руль­тэй машин ярилаа гэж жижгэрүүлээд л, Х.Баттулга гэж хүнд twitter-ээр чиг­лэл өгөөд л, нөгөөдөх нь би боловс­рол­гүй бөх хүн гэж өөрөө гарч ирж яриад л… Маш сонин тоглолтууд яв­сан. Манайхан тэрийг нь хараад эд нар ч  алалцаж байна даа гээд л их гэ­нэн төсөөлдөг. Уучлаарай, энэ бү­хэн бол сайтар тооцож, нэр дэвшигчээ дэмжсэн багийн тоглолт. Манай лиде­рүүдэд ч  ингэж тоглох боломж байсан шүү дээ. Ё.Отгонбаяр гишүүн “Би сана­лаараа татгалзаж шалгууллаа. Энэ явуулж байгаа зүйл бол улс төр шүү” гээд л мэдэгдэл хийчихсэн бол, С.Баяр дарга мэтгэлцээнд нь хүнээ бэлдсэн бол намын рейтинг одоогийн­хоос тав орчим функтаар илүү байсан бол ялах л байсан. Манай нам зүгээр урсгалаараа л орсон. Гэхдээ улс тө­рөөс илүү эрхэм зүйл гэж байдаг л даа. Монголын сайхан аваргуудыг тал­цуулаад л, багш шавь хоёрыг хаграл­дуу­лаад л байгаа үйлдэл нь улс тө­рийн хувьд ашигтай ч, том зургаараа бол Х.Баттулга гэж хүн өөрөө бөх хүн байж муухай л зүйл хийсэн дээ. 

-Тэд чинь өөрсдөө толгойтой хү­мүүс. Ерөөсөө бөхчүүд дэм­жих­гүй байх шиг харагдаж бай­сан. Х.Баттулгыг буруутгаж байгаа тань унасан бөхийн шал­таг шиг л сонсогдож байна. 
-Өнөөдрийн манай нийгэмд улс төрийн эрх ашиг нь, үндэсний үнэт зүйлээсээ өндөрт тавигддаг болж. Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр гэдэг шиг юм болох вий дээ.

-Ингэхэд Ерөнхийлөгчийн сон­гуулийн үеэр ихэнх лидерүүд тань байсангүй. Энэ юутай хол­боотой вэ?
-Сэтгэл гэхээс илүү манай намын системийн алдаа ч байж болох. Ил ажиллаа гээд, огт ажиллахгүй байлаа гээд хариуцлага тооцох систем нь өөрөө тодорхой бус. Магадгүй энэ нь манай намд фракцын системд нэвт­рээгүйн сул тал ч байж болох. Хэрэв тэд албан ёсны фракцын лидерүүд бай­сан бол, хариуцсан ажил бүр нь дараа дараагийн нэр дэвшилт, үүрэг хариуцлагатай нь шууд уялдаатай бай­сан бол, тэргүүн нүүрэн дээр га­раад үхэн хатан зүтгэх л байсан биз.

-Нээрээ шинэчлэлийн хөдөл­гөөнд НАМЗХ нэгдсэн гэж ойл­госон. Шинэчлэл гэдэг үг ч одоо хуучин сонсогддог болж дээ. Энэ удаа яг юуг нь шинэчлэх гэж байна?
-Манайхан шинэчлэл гэхээр л намын Их хурал хуралдуулж, нэг хоёр хүн солих тухай ярьдаг. Тэгээд хүнээ ярьсаар байгаад, тэр хүмүүсээ тойрч би хаана нь байршиж байх вэ гэдгээ бод­соор байгаад үндсэн агуулгаа ор­хигдуулчихдаг. Миний бодлоор шинэч­лэл зөв систем, зөв дүрмээс эхэлнэ.

-Намын дүрмийг л өөрчлөх нь чухал, бусдаар хүний асуудал бол хамаагүй гэж үү?
-Зөв эхлэлийг тавьж чадах л ёс­той. Манай намын системийн алдааны илрэл байж болох. Манай намын дүр­мийн үндсэн агуулга нь 92 жилийн өм­нө хийгдсэн орос школтой дүрэм. Ба­раг л агуулга нь хэвээрээ. Тодорхой яривал намын дарга, ерөнхий нарийн бичгийн дарга гэдэг хоёр хүнд эрхийг нь өгөөд, хариуцлагыг нь үүрүүлэх үнд­­­сэн философитой. Энэ нь эрх барьж байх үед, бодлогын нэгдмэл чанарыг хангахад сайн байдаг ч сөрөг хүчин байх үед нам өөрийн бүх нөөцөө шавхаж чадахгүйд хүрэх, үүрэг ха­риуц­лага тодорхой бус, хурд тактик муу, олон нийтэд хүлээн зөвшөө­рөгд­сөн фигур төрөх боломжийг хаах, сан­хүүжилтын зарчим тодорхойгүй, чад­варлаг хүмүүс орж ирэх урсгал тодор­хойгүй байх зэрэг сөрөг тал ажиглагд­даг. Тэгэхээр өөрийгөө эмчлэхийн тулд оношоо зөв тодорхойлох ёстой биз дээ.

-Тэгэхээр яаж өөрчилнө гэж. Та­най намыг лидергүй болж бай­на гэх дүгнэлт их байдаг. Тэгэхээр энэ бүх гажуудлуудын шалтгаан намын дүрэмд бай­на гэж та хэлэх гээд байна уу?
-Үгүйсгэх аргагүй шүү дээ. Магад­гүй бид фракцын системийн тогтол­цоог судалж үзэх л хэрэгтэй. Гэхдээ Ардчилсан намын явж ирсэн загварыг ярьж байгаа зүйл биш л дээ. Сонгодог загвар нь бол сонирхолтой л юм билээ. Дүгнэх шалгуур, тоглолтын дүрмийг нь маш нарийн тодорхойлон зохи­цуулж чадвал төлөөлөх масстай лидер олон төрөхөөс гадна, хөшигний лидер байх боломж багасдаг. Нам руу чиглэсэн урсгал нээлттэй болно. Нэг үгээр хэлбэл нэг хүчтэй хүнийг дагаж амьдрах биш, бүгд хүчтэй харин хэр­хэн зохицохыг нь дүрмээр тодорхойл­но гэсэн үг. Бага хурлын систем ч бүгд нээлттэй саналаа өгөх зарчим биш харин саналын эрх бүхий төлөөллүүд лоб­бигоо ил хийдэг болж, нээлттэй өр­сөлдөөн үүснэ. Системдээ хүчтэй ли­дерүүд, олон түмний лидерүүд болж эхэлнэ. Яагаад гэвэл нэр дэвшилтийг ард түмэнд нээлттэй явуулна. Тэдэн хувийн рейтингтэй, тэдээс дээшгүй хувийн антирейтингтэй хүн байна гэх мэтээр явна шүү дээ. Бүх зарчмаа тог­тoно гээд нарийн яривал олон зүйл байна. Одоо ярихаар эсэргүүцэх хүн олон гарч ирэх ч энэ бол биднээс өмнө талд явж буй улс төрийн намуудын до­тоод тогтолцооны шилмэл загва­руудын нэг.

-Үүнийг тань тэгээд танай намын лидерүүд хэрхэн хүлээж авч байх юм?
-М.Энхболд даргаас эхлээд эсэр­гүү­цэж байна гэж дуулдсан. Өөрөө нам доторх албан бус фракцын анх­ны лидер хүн байж ийм системийг эсэр­гүүцнэ гэхээр сонирхолтой л санагдсан. Юутай ч бид үүнийг ярьж, зөв системийг эрэлхийлэх ёстой. Ингэж байж олон ургалч үзэл, үзэл бодлын нээлттэй мэтгэлцээн бий болно биз дээ.

-Намын лидерийг сунгаагаар тодруулах шаардлага тавьсан гэж сонссон юм байна.
-Тийм ээ. Дэлхий өөрөө хандла­гын өөрчлөлтөд орж байна. Нийгэм бидний бодож байгаагаас хэд дахин хурдтай өөрчлөгдөж, дэлхий сошиал ертөн­цөөс эхлээд харилцан хамаа­рал, соёлын өөрчлөлтөд хурдан орж байна. Хэдхэн жилийн өмнө боолын сис­те­мээс гарахын тулд цус асга­руул­сан тэм­цэл болж байсан АНУ өн­гөт арьс­тан Ерөнхийлөгчтэй болж, бараг л эцгийн эрхт ёс давамгайлсан БНСУ эмэг­тэй Ерөнхийлөгчтэй бол­лоо. Бизнест гэхэд үл хөдлөх хөрөнгө, уул уурхайн салбар хамгийн ашигтай байдаг байсан бол зүгээр л facebook зохиосон залуу тэдний хэдэн арван жилийн ашгийг хэдхэн жилийн дотор олох жишээтэй. Энэ хандлага Монголд ч бий болж байна. Манай нам энэ хур­дыг гүйцэхгүй байгаа учраас л ялаг­даж байна. Тиймээс л намын лидерийг танхимын 1000 хүнээс биш, нийт ард түм­ний 30-аас доошгүй хувийн дэмж­лэг­тэй гаргаж ирэх системийг нэвт­рүүлэх хэрэгтэй. Үүний эхлэлийг та­вих эхний арга бол чөлөөт мэтгэл­цээ­нийг хоёр үе шаттай зохион байгуулах хэрэгтэй. Теле мэтгэлцээний эхний­хийг нь Монгол Улсыг хэрхэн хөгжүү­лэх концепци, хоёр дахь нь намыг хэр­хэн шинэчлэх аргачлал бүхий тодорхой хөтөлбөр дэвшүүлж мэтгэл­цээд, сүүлийн хоёр хүн намын Их ху­ралд өрсөлдөх зарчмыг тогтож чадвал бас л ололт. Одоо биш гэхэд дараа нь олох чухал ололтын суурийг тавина. Нэг үгээр хэлбэл системдээ хамгийн хүчтэй нь гарах биш, хамгийн сайн бод­­лого дэвшүүлж, олон нийтийн дэмж­­лэгийг авч чадсан нь намын лидер болох жишиг тогтоно. Үүнийг дагаад олон эрэл хайгуул хийгдэж, намын ирээдүйн лидерүүд өөрсдий­гөө нийгмийн сэтгэлзүйтэй уялдуулан боловсруулна. Энэ намд гэхээс илүү нийгмийн хөгжилд хэрэгтэй дэвшил л дээ. Онолын хувьд угаасаа намын ли­дер олон нийтээс 30 аас доош хувийн дэмжлэгтэй байвал намаа ялуулах боломжгүй гэж үздэг, нам өрсөлдөгч намаасаа долоогоос дээш функтийн рейтингийн зөрүүтэй бол тухайн на­мын нэр дэвшигч ялах боломжийн­хоо 25 хувийг алддаг. Таван хүн ингэж өрс­өлд­лөө гэхэд нийгэмд үзэл бодлоо таниулж чадсан таван лидер төрөх бо­ломж гарч ирнэ гэсэн үг. Дундаа бай­гаа, чадвартай байгаа хүнээ таних, та­ниу­лах систем үйлчилж эхэлнэ. Эцэг Бушийн тангараг өргөх ёслолыг мет­роны буудал дээр үзэж зогссон залуу  бү­хэл бүтэн Ерөнхийлөгчийн гэр бү­лийг ялаад намынхаа сунгаанд гарч ирж чадсан шиг, бид олон шилдэг за­луусыг тодруулах энэ эхлэлийг та­вих ёстой. Энэ сунгаа, нээлттэй мэт­гэл­цээнд 70-аад оны 40 хүрч буй за­луу­сын төлөөлөл өрсөлдөж улс орноо, на­мын шинэчлэлээ хэрхэн төсөөлж бай­гаагаа намын гишүүд, олон нийтэд нээлттэй хүргэх ёстой. Ийм л соёлын эхлэлийг тавиасай гэж хүсч байгаа юм.

-Шинэчлэгдсэн гэдгийг яаж хэмжих үү. Энэ хэмжүүр их сонин байна?
-Энгийн шүү дээ. Олон түмний дэмжлэг авч намын рейтинг дээшилж байгаагаар л хэмжинэ.

-Ингээд сонсохоор сонирхол­той л юм. Гэхдээ хэвлэлээр шинэчлэлийн санаачлагыг тань нэлээд олон  өнцгөөс нь харж тайлбарлаж бичиж байгаа.  
-Өнөөдрийн л сэтгэлгээ шүү дээ. Аваргаа дэмжих гээд чөлөө аваад хүрээд ирсэн өдөр нээрээ Б.Бат-Эрдэ­нэ гишүүн гарчихвал чи нөхөн сон­гуульд үзнэ. Тэгээд ирсэн үү гэж угтах хү­мүүс байсан шүү. Ингэж л юмыг харж явсаар бид олон нийтийн сэтгэл­гээнээс олон алхмаар хоцорч байна. Хэвлэлээр бичүүлэх ч энэ л сэтгэл­гээ­­ний үр­гэлжлэл. Дахин хэлье. Би ирж буй на­мын Их хуралд ямар нэгэн ал­бан тушаалд өрсөлдөх­гүй. Хамт­даа дахин ялалт бай­гуулах нь л чухал бай­на. Бие биедээ хэлж чадах­гүй, гал тогоон­доо өөр зүйл ярьж, зочны өрөөн­дөө өөр зүйл ярьж, бие биедээ тал алдахгүй гэж бодож явсаар байтал энэ түүхэн нам улс тө­рийн тэргүүлэх хүч­­ний байр сууриа улам бүр л алдсаар байна шүү дээ.

-Сүүлийн сон­гуу­лиудад да­раа­лан ялагдсан гол шалтгааныг ер нь юу гэж харж байна вэ?
-Аливаа асуудал ганц хоёрхон зүйлээс болдоггүй л дээ. Олон л шалт­гаан байгаа. Ми­ний бодлоор кон­цеп­­цийн ялагдал хү­лээж байх шиг. Нэг үгээр хэлбэл, бид улс орноо ийм за­маар ин­гэж хөгжүүлж чадна гэдгээ зөв тодорхойлж, ард түмэндээ ойлгуулан таниулж чадахгүй байна гэсэн үг. Хов жив ярьж, бие биеэ муул­сан улс төрөөс ард түмэн залхаж, илүү ирээ­дүйг хардаг болж. Иргэдийн ханд­лага, сонгогчдын боловсрол өдрөөс өдөрт өөрчлөгдөж байна.

-Авлигын асуудлууд нөлөөл­сөн юм биш үү. Тэгж харах нэг цонх байна бус уу ?
-1992 оноос хойш Засгийн эрхэнд байсан хоёр намын Ардын нам нь бүгд авлигач, Ардчилсан нам нь бүгд ариун явдалтнууд гэвэл би л лав итгэхгүй. Хэрэв авлигыг бүр үндсээр нь арч­маар байгаа бол 1992 оноос хойш төрийн эрх бүхий албан тушаалд ажил­лаж байсан бүх хүнийг шалгах хэрэг­тэй. Өмч хувьчлал, цэнхэр ногоон тасалбар, алт диллер, ардын банк гээд олон хэргийг дахин сөхөх шаардлага­тай. Манай намын бүлгийн гишүүд үүнийг үлгэрлэн санаачилж, нийгэмд зоригтой дуугарч, олон түмний дэмж­лэгийг авах ёстой. Харин хууль хянал­тын байгууллагыг хараат бус байлга­хын тулд УИХ-д тэгш төлөөлөл бүхий комисс томилох ёстой. Авлигатай хийх тэмцэл гэдэг гоё нэртэйгээр эхэл­сэн ажил хэлмэгдүүлэлт гэдэг зүйл рүү хальтирч, санаатай санаагүй үйл­дэл ба эс үйлдэл нь хэнээс ч хамаа­ралгүй яваад өгөх вий дээ.Тэгш хан­даж чадахгүй, улс төрийн захиалгаар хийвэл ийм л зүйлд хөтөлнө. Хам­гийн энгийн жишээ гэхэд хэрэв тэгш зар­чим үйлчилж байгаа бол энэ Засгийн газар огцорч, Ерөнхий сайд нь тэр будлиантай олон тендерийн хэрэгтээ шалгагдах ёстой биш гэж үү.

-Та яг одоогийн намын удирд­лагуудаа хэрхэн дүгнэж байна. Бүх бурууг эд л хүлээх ёстой гэж үү?
-Хувь хүний хувьд Ө.Энхтүвшин лидерийг үнэлж явдаг. 1996 онд манай намд гурван Э-гийн үе гэж байсан. Энхбаяр, Энэбиш, Энхтүвшин. Тэр үеийн залуус энэ намыг дараагийн ялалтад хөтлөхөд түүхэн үүрэг гүй­цэт­гэсэн гэж боддог. Өнөөдрийн хүнд үе, энэ хэцүү нөхцөл байдалд хоёр ч удаагийн улс төрийн сорилгын ард гарлаа. Г.Занданшатар дарга миний өмнөх үеийн залуучуудын байгуулла­гын тэргүүн. Мөн л хүнд үед энэ намын гал тогоог манаж генсек байв. Харамсалтай нь, өнгөрсөн хугацаанд хэн хэн ямар хэмжээний лидерүүд, ямар хэмжээний улс төрийн фигур байж чадав гэдгийг бид биш олон түмэн үнэлж дүн тавьдаг л даа.

-Улс төрийн намуудын тухай хууль гарч намуудыг өмч хө­рөн­гөгүй байлгах, гишүүнчлэл­гүй байлгах асуудлыг хүчтэй хөндөж байна. Залуу хүний хувьд таны байр суурь ямар байдаг вэ?
-Үүнд хандлагын маш том ялгаа бий. Нэг нь улс төр нийгмийн хөгжлийн төлөө ярьж буй өнцөг. Нөгөөх нь өр­сөлдөгч намаа ямар ч үнээр хамаагүй нухчин дарж, Засгийн эрхэнд удаан байх гэсэн санаархал. Дээрх ярьж буй зүйлтэй хоёр дахь нь илүүтэй холбог­дож байгаа нь харамсалтай. Энэ хэзээ ч бүтэхгүй мөрөөдөл. Хүчирхийлэл өөрөө хүчирхийллийг дагуулж байдаг. Монгол ардын нам 92 жилийн түүхэн­дээ энэ байтугай бэрхшээлийг даваад л ирсэн нам. Ард түмний зүрхний гүнд оршдог улс төрийн хүчин. Үүнийг арил­гана гэж үгүй. Хоёр том намын систе­мийг доголдуулж, нэг намын систе­мийг санаархаж байгаа нь ардчилсан багтай хүмүүсийн ард жинхэнэ дикта­тор маягийн хандлага нуугдаж байгаа­гийн л илрэл. Ийм хандлага давам­гайл­сан үед намын гишүүнчлэл, намын өмч хөрөнгөтэй холбоотой асууд­лыг ярих нь зохимжтой цаг хуга­цаа огт биш. Засгийн эрхийг барьж буй Ардчилсан намынханд хандаж хэлэ­хэд өшөө авалт хийсээр явтал чинь 17.8 хувь байсан Монголын эдийн зас­гийн өсөлт нэг оронтой тоо руу уна­лаа. Айдаст автсан нийгэм, ойлгомж­гүй гадаад бодлого, улс төрийн тогт­воргүй байдлаас шалтгаалж гадаад дотоодын хөрөнгө оруулагчдын тоо хоёр дахин буурлаа. Авлигалтай хийх тэмцэл нэрээр ах дүү, хамаатан са­дан дамнасан бизнес чинь анхан шат­наас Монголд хэзээ ч байгаагүй авли­гын жинхэнэ хана хэрмийг босгож эхэлж байна. Энэ бүхнийг хэр удаан өөрсдийн хэвлэлээрээ барих вэ. 2000-2008 оны манай намын үеийн­хээс хэд дахин хурдаар буруу ханд­лага руу явж байна. Монгол Улсынхаа том эрх ашиг, олон жил ярьж ирсэн ард­чилсан үнэт зүйлээ бодох цаг ир­чи­хээд байна шүү дээ. Харамсалтай нь, Монгол Улс гэдэг хөлөг онгоц Ардчилсан намыг эрх барьж байх үед ардчилсан дикта­турын загвар руу алгуурхан хөвж явна. Хууль хяналтын байгууллага, хэв­лэл мэдээлэл, банк санхүү, иргэ­ний нийгмийн байгууллагууд нэг на­мын хяналтад 35 хувиас дээш хувиар орж эхлэхийг онолын хувьд ардчил­сан диктакур тогтлоо гэж үздэг. Өнөөд­рийн манай нөхцөл энэ дээсийг хэдий­нэ алхжээ. Ард түмнээс сон­гогд­сон хүн нь биш, хууль хяналтад нөлөөтэй нь УИХ-ын гишүүн болдог, сонгогдсон гишүүдийг ч эргүүлэн татах замаар Зас­гийн эрхийг авдаг, сөрөг хүчнээ боо­милон хүчгүйдүүлдэг систем л өнөөдөр үйлчилж байна. Одоо жижиг улс төрийн намууд, сөрөг хүчнийхээ дотоод улс төрд хөндлөнгөөс оролцож эхэлбэл жинхэнэ утгаараа дарангуйл­лын систем рүү явах эхлэл тавигдана. Хожим яаж ч харамсаад засч чадах­гүй түүхийн шаргал хуудас энэ жилүү­дийг гэрчлэн хойч үед үлдэх вий дээ. Хэт хүч түрсэн ийм байдлаар дикта­тур тогтож, шударга сонгууль явахаа больж, ард түмний сонголтоор төр, зас­гaa байгуулахаа больж, айдсаар хучин удирдаж эхэлвэл юунд хүрдгийг бид дэлхийн олон улсын түүхээс хар­сан шүү дээ. Ардчилсан хувьсгалыг амар тайван хийж, Азидаа загвар бол­сон Монгол Улс 20 жил хөгжсөнийхөө дараа дахин бий болгосон нийгмээсээ битгий ухраасай л гэж залуу хүний хувьд зовинох юм. 

-Өөрөө дэлхийд нэр хүндтэй, томоохон сургуульд суралцаж байна. Харвардад ер нь юу заах юм бэ?
-Ер нь суралцах бол харьцуулалт л юм билээ. Өөрийн орноо бусад орны загвартай харьцуулж, алдаа оноогоо нэгтгэн дүгнэдэг. Бодогдож байгаа зүйлсээ нийтлэл хэлбэрээр хүргэж, санаа бодлоо хуваалцаж байна аа. Олон орны улстөрчдийн дунд ороход улс орноо олон талаас нь харьцуулж бодож, бас өөрийгөө их голдог юм би­лээ. Мэдээж давуу тал ч байдаг. Гэх­дээ судлах зүйл түүнээс ч их байх юм. Өөрийн бодож явдаг бодлого кон­ценци, үзэл бодлоо олон улсын төв­шинд харьцуулж үзэхийг хүссэн. Энэ су­далгаа миний хувьд хийгдэж л бай­на. Би гэхдээ ганцаараа биш залуу үеэ дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуу­дад суралцах урсгалыг нээхийг хүс­дэг. Энэ бодлогоо ч хэрэгжүүлнэ. Зур­гаан  сарын өмнө би ганцаараа явж бай­сан бол одоо 25-уулаа явна. ОХУ, БНХАУ, АНУ, Герман, Англи, Япон ул­сын улс төрийн системийг судлахаар.

-Сайхан л хэрэг. Ингэхэд НАМЗХ-ны ерөнхийлөгчийн ажлаа хийж байгаа юу. УИХ-ын гишүүн Н.Номтойбаяр авсан гэсэн мэдээ тавьсан байсан.
-Тийм зүйл байхгүй ээ. НАМЗХ-ны Ерөнхийлөгчийн ажлыг Их чуулга­наар авч, хүлээлгэж өгдөг. Бид ирэх жилийг гадаадад залуусаа сургах жил болгон зарлаж байгаа. Зарим нь гадаа­дад сурч, зарим нь голомтоо манах хариуцлагатай үе. Манай холбоо есөн дэд ерөнхийлөгчтэй.  Намайг байхгүй үед ерөнхий нарийн бичгийн дарга дотоод ажлаа хариуцаж, шаардлага­тай улс төрийн бодлого тодорхойлох үе гарвал УИХ-д байгаа нэг нь төлөө­лөх нь зүйтэй гэж үзсэн. Энэ ёсоороо л явж байна. Үүнийг элдвээр мушгих хэрэггүй.

-Тийм учиртай байж. Цаг гаргаж ярилцсанд таатай байна. Зорь­сон үйлсэд тань амжилт хүсье.
-Баярлалаа. Танд ч бас амжилт хүсье.

http://ganchimeg.niitlelch.mn

Н.Багабанди, Н.Энхбаяр хоёрын эхэлсэн хэрүүл эцэстээ МАН-ыг ийм байдалд орууллаа

-Бид их хурлаараа намыг  төдийгүй  Монголын нийгмийг шинэчлэх тухай 
хэлэлцэх ёстой-

  
МАН-ын Хяналтын хорооны гишүүн Л.Одончимэдтэй намын шинэчлэл, саяхан болж өнгөрсөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн талаар ярилцлаа.   

-Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж өнгөрлөө. Таныг Б.Бат-Эрдэнэ аваргын сонгуулийн багт орж ажилласан гэж дуулсан. Энэ жилийн сонгуулийн онцлог гэвэл юу хэлмээр байна?
-Ц.Элбэгдорж өнөөдөр төр барьж байгаа Ерөнхийлөгч шиг байя, Б.Бат-Эрдэнэ аварга болохоор жудагтай байж үнэн чанараа үзье гэсэн бодлоготой өрсөлдлөө гэж харагдсан. Дорно дахины Даогийн сургаалаар бол аливаа хүчдэл өөрөө хүчдэлийг үүсгэнэ гэж үздэг. Б.Бат-Эрдэнэ аварга өрсөлдөгчийн үнэмлэхээ авахдаа л хэл ам хэрүүл шуугиангүй шударга сайхан өрсөлдье гэж уриалсан. Тэр бол аваргын мөн чанар юм. Нөгөө талаар төр, төрийн хяналтын бүх эрхийг барьж байгаа АН-ын өрсөлдөгчийн эсрэг хар пиар хийх гэдэг “салхины өөдөөс сарихтай” адил гэдгийг тооцсон хэрэг. Ерөнхийдөө сонгууль тун амгалан тайван боллоо. Ц.Элбэгдорж ард түмний тавны нэг, сонгуулийн насныхны гуравны нэгийн саналаар Ерөнхийлөгч болж байна. Цаашид хуульд өөрчлөлт оруулахгүй бол ард түмнээс сонгогдоно гэдэг утга чанараа алдах юм байна. Аварга бол ард түмний хайр хүндлэлийн хэмжээгээр санал авлаа. Ийм хүчтэй өрсөлдөгчтэй, өөрийн намын суурь оноо гэж байхгүйтэй адил байхад ялснаас өөрцгүй. Ер нь аварга тулдаа л 40 гарсан хувь авлаа гэж хүн бүхэн хэлж байгаа юм. Сонгуулийн явцад манай намынхан дотроос илэрсэн янз бүрийн хэргүүд аваргын хөлөөс тугалга уясан мэт чангаасан. Н.Удвалын хувьд анх удаа эмэгтэй хүн, тэгээд эмч хүн нэр дэвшлээ. Ер нь эмч нарын мэдлэг боловсрол ямар байдаг юм бэ гэдгийг Н.Удвал харуулж чадсан. Одоогийнхоо ерөнхийлөгчид санаж сэдэж, ярьж хэлж байсан зүйлээ үргэлжлүүлэх боломж олгох нь ашигтай гэсэн үзэл санааг сонгогчид илүү дэмжлээ гэж бодогдсон. Аварга харин өөрийнхөө үнэлэмжийг тогтоож мэдсэн нь улс төрчийн хувьд цаашдын зам мөрөө тодруулсан чухал алхам боллоо.

-Танай намынхан их амархан  ялагдлаа хүлээж, “цагаан туг” өргөчих шиг болсон. Сонгууль шударга болсон гэж үзжээ дээ?
-Ерөнхийлөгчийн сонгууль гэдэг хувь хүн өрсөлддөг, тэгсэн мөртлөө заавал аль нэг намаас нэр дэвшдэг онцлогтой. Аварга бол яг л бөх шиг тахимаа өгч, Элбэгээд баяр хүргэсэн. Харин сонгуулийн үр дүнгийн талаар улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулах нь намын асуудал. Манай намын дарга нар “За за яамай, ашгүй хоёр яс хагацлаа” гэсэн шиг л хандсан. Цаана нь хугацаа байсан бол өөр хэн нэгнийг, магадгүй өөрсдийгөө ч баллаж мэдэх нь гэж айж эмээсэн юм шиг л харагдсан.

-Юу гэсэн үг үү.  Өрсөлдөгч намынхантайгаа тохирсон гэх гээд байна уу?
-За харин түүнийг чинь мэдэхгүй юм байна. Би бол Ж.Сүхбаатар, Ш.Раднаасэд хоёртой л ойрхон ажилласан. Тэд харин өөрсдийн чадах бүхнээ л хийж байсан. Хардах эрх гэж бий. Гэвч баримтгүй хардлага аюултай. 

-Гэхдээ хэвлэл мэдээллээр  хар пиар гэмээр зүйл гараад л байсан биш үү?
-Өө сэв хайвал өндөгнөөс ч олж болно. Хэвлэлийнхэн Ц.Элбэгдорж ерөнхийлөгчтэй холбоотой зүйлийг нийтлэхээс бэргээд, аваргыг муулах сэдэв олдохгүй болохоор бөх хүнээр төр бариулах нь зөв үү гэсэн асуултыг тойрч эргэлдсээр өнгөрсөн. Харин хөндлөнгийн жижиг сажиг жиргээчид хорлонтой санаа шидэж, байдлыг хурцатгаж олз хайсан хярс шиг гүйлдэж байсан. Чоно борооноор гэдэг шиг сонгуулиар жаахан юм олж сурсан тэд харин орлого муутай өнгөрөв бололтой. Шинэ хууль сайн хэрэгжсэн гэж бодож байна.

-МАН-аас ч бас өрсөлдөгчийнхөө эсрэг хар мэдээ материалууд явуулаад  байсан санагдана....
-Түрүүчийн сонуулиас сургамж авсан биз дээ. Нэлээд ноцтой гэмээр баримт худалдах гэсэн зарим нөхдийг буцааж байгаа ажиглагдсан. Сонгууль л болсон хойно яаж зүгээр байхав дээ. Жаахан чимхэж шоглосон материалууд гарч байгаа харагдсан. Хар машинтай уралдаж байгаа хөөрхөн шторкыг санаж байна. Ноцтой юм байгаагүй шүү дээ. Нэлээд үндэслэлтэй гэмээр материал тавья гэхээр хэн нь ч юм нэг  том дарга нь татагалзаад байсан. Ер нь хурцатгахгүй байх бодлого давамгайлсан шүү. 

-МАН-ын сурталчилгаа  өрсөлдөгчөө харлуулах нь давамгайлах шиг л санагдсан даа. Та дотор нь ажиллаж байсан хүний хувьд тэгэж хэлж байгаа бол юу гэхэв дээ. Ингэхэд МАХН-аас нэр дэвшигч Н.Удвал  энэ сонгуульд хэр өрсөлдөгч байж чадав?
-Энд ойлгож ядаад байх зүйл байхгүй. Төрийн бүх өндөрлөгт ажилласан, одоогоор бидний мэдэх удирдагчдаас хамгийн их зүйл хийж бүтээсэн Н.Энхбаяр гэдэг хүнд МАН-ын удирдлага хэрхэн хандсаныг мэдэхгүй хүн байхгүй.  Тэр хүнийг гомдоосныхоо горыг амсаж 2012 оны УИХ-ын, саяын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар   МАН ялагдлаа. Саяын сонгуулийн нэг онцлог бол МАН, АН гэдэг хоёр томоохон улс төрийн хүчинд хуваагдан талцаж бүх жижгүүд нь хэн нь хэн бэ гэдгээ харуулсан явдал юм. Улс төр гэдэг үнэхээр учир нь олдохгүй адармаатай эд. М.Энхсайхан, Б.Жаргалсайхан хоёр гэхэд л Н.Энхбаяр руу гүйж байснаа болиод Элбэгээг дэмжиж харагдсан. Нөгөө их уул уурхай, газар шороо ярьдаг Ногоон намынхан Б.Бат-Эрдэнийн эсрэг зогсож байх жишээтэй. Амьдрах арга байнга өөрчлөгддөг юм хойно доо. Ер нь сонгуулиар л хүмүүс танигддаг. Н.Удвалын тухайд Монголын эрчүүдээс илүү жудагтай улс төрч гэдгээ харуулсан.

-Та энэ санаагаараа чухам юу хэлээд байгаа юм?
-Бяруу бух дагаж бэлчээрт хүрнэ гэдэг шиг Н.Энхбаяр даргыг дагаж хоолондоо хүрсэн “Ху” гаралтай намын эрчүүд яасан билээ. Бүгд түүнээс нүүр буруулсан нь үнэн биз дээ. Д.Тэрбишдагва, Ч.Улаан, Г.Шийлэгдамба нар л үлдсэн. Эмэгтэйгээс Н.Удвал. Тэд намын шинэчлэлийн төлөө явсан нөхдөө үгүйсгэж, Н.Энхбаярыг дэндүү гомдоосон МАН-ын удирдлагаас хариугаа авлаа. Манайхан Н.Энхбаяр даргын үйл явдлаас сургамж авч эв нэгдэлтэй болж чадсан бол сүүлчийн хоёр сонгуульд ялагдахгүй байсан.

-Саяын сонгуульд нам нь олигтой ажиллаагүй, аварга нэр хүндээрээ л 40 гаруй хувийн санал авлаа гэж хүн бүхэн ярьж байна. Та үүнтэй санал нийлэх үү?
-Би, УИХ-ын гишүүн асан Товуусүрэн, Бөхийн холбооны Нямдорж, Данзан нартай хамт аваргын штабт ажилласан. Бас зохиолч Б.Догмид бид хоёр Дорноговь, Говьсүмбэрт явж ажилласан. Манай намаас АИХ-ын депутат, УИХ-ын гишүүн байсан хүмүүстэй ажилласан. Бөх хүн хаяна гэж барилддаг шиг ялна гэж л өрсөлдсөн. Нам хоёр (гурав, дөрөв гэж хэлж ч болно) хуваагдаагүй, Н.Удвал орж өрсөлдөөгүйсэн бол аварга ялах магадлал байсан. Би сонгуульд ялбал дуугүй өнгөрье, ялагдвал намын удирдлагаас өө сэв хайя гэж бодож тэнд ажилласан юм биш. Харин сонгуулийн эхэнд, энэ удаагийн сонгуульд ялах нь 2016 оны ялалтын эхлэл болно, ялагдвал МАН-ын  Монголын нийгэмд эзлэх байр суурь эрс унана гэдгийг цөмд нь хэлж, сонинд ярилцлага өгсөн. ТV8 телевизээр Ш.Гунгаадорж гуай бид хоёр маш тодорхой ярьсан. Пиарын талаар маш тодорхой саналууд хэлсэн. Дарга нар зөвшөөрөхгүй байна, мөнгө алга байна гэсээр өнгөрөөсөн. 

-МАН-ын лидерүүд нэр дэвшигчээ яагаад дэмжсэнгүй вэ?
-Манай намын удирдлагуудын хувийн нэр хүнд нөлөөлсөнгүй. Ө.Энхтүвшин дарга Хөвсгөлдөө, Занданшатар Баянхонгортоо очоод нэмэр болсонгүй. Мөн манай намаас хоолонд хүрсэн нөхөд хүн чанараа байг гэхэд эр хүний жудаг гэдгийг мартсан мэт харагдлаа. Намын дарга нь нэр дэвшсэн бол яах байсныг бүү мэд. Ердийн нэг гишүүн нэр дэвшсэн болохоор өмнө нь  нь сонгуулийн үед нам дээгүүр бүчээд, мөнгө барьж гүйгээд байдаг нөхөд үзэгдэхгүй болсныг хараад би үүнийг хэлж байна. УИХ-ын гишүүн, намын лидер, сайд дарга, агентлагийн дарга асан хүмүүсээс тоотой хэдхэн хүн л түүгээр харагдсан.  Орчин үеийн хэлээр “но”-той хүмүүс бол сураг ч байхгүй. УИХ-ын гишүүд аймагтаа, дүүрэгтээ очиж ажилладаг байсан. Энэ удаа ихэнх нь ажиллаагүй, зарим нь ажилласан ч үр дүнд хүрээгүй. Харин Ц.Нямдорж, Д.Лүндээжанцан, Ж.Сүхбаатар нарыг очсон газар нь сайн хүлээн авч байсан.  Юм хийе гэхлээр өөдөөс мөнгө байхгүй гэдэг үг сонсоно. Орон нутагт хүн ам ихтэй хот сууринд хүн томилж явуулъя гэхээр мөнгө байхгүй гэнэ. Сонинууд өөдөөс түрүүчийн сонгуулийн авалгаа нэхнэ. Бас манай намыг дэмждэг компаниудын дансыг хянаад байна гэж хүүхэд хуурах мэт юм ярина. Энэ онд ерөнхийлөгчийн сонгууль болно гэдгийг мэдсээр байж яагаад санхүүгээ бэхжүүлэх ажил хийгээгүй юм бэ. Энэ бол манай нам “Тарваганы мангас” хочит Пьерт хамаг мөнгөө алдаад Парижийн коммун ялагдсан түүхтэй төстэй мэт санагдсан.

Манай нам дээд талдаа л нэр хүнд нь унаснаас биш, орон нутагт бол гишүүд, дэмжигчид маань их юм хүлээж байгааг харлаа. Тэгэхлээр суурь нь зөв барилгыг засч болдог шиг тийм ээлжит шинэчлэл хэрэгтэй байна. Монголын нийгэмд намчирхсан талцал хагарал ямар их газар авсныг, бас мөнгө л байвал хэнийг ч худалдахад бэлэн гэдгийг харлаа. Мөөеө, Баянаа хоёр Б.Бат-Эрдэнийн эсрэг пиар хийж байгааг ард түмэн юу гэж ойлгосон бол. Хамгийн их жудагтай хүмүүс бол бөх гэж аварга яриад явдаг, нөгөө хоёр нь өөр юм харуулж суудаг. Бас урлагийнхан, нэртэй төртэй олон уран бүтээлчид мөнгөний төлөө алиагаа алдахыг харлаа. Эмгэнэлтэй ч юм шиг, инээдтэй ч юм шиг. Дээр нь намуудын мөрийн хөтөлбөрийг сонирхож байгаа хүн ер нь алга. Хүрэн, ягаан, улаан өнгө нэг л туяатай байдаг шиг жижигхэн энэ улсад бүх юм ойлгомжтой болохоор нэг л юмыг өөр өөрөөр амалсаар байгаад улиг болчихож. Үүнийг бүх намууд бодож үзэх хэрэгтэй болжээ.

-Талцал чинь танай нам дотор илүү их байгаа юм биш үү?
-Бүх зүйл өөрчлөгдөж хувьсдаг. Гэхдээ сайн тал руугаа л байх учиртай. Яруу найрагч М.Цэдэндорж асан “Болно, болно, болохгүй юм гэж байхгүй” гэж нэг гоё шүлэг бичсэн. Хуучнаар, МАХН л энэ улс орныг хөгжүүлж чадна гэсэн итгэл жирийн иргэдийн  сэтгэлд бат хоногшсон байсан үе бий. Өнөөдөр манай намд жирийн ард байтугай гишүүд нь энэ итгэл үнэмшлээ алдахад хүрч байна. Эрх тушаал бол эд хөрөнгөтэй болох зам. Эд хөрөнгөтэй болбол эрх тушаалаа эргүүлээд худалдаж авна. Тиймээс эрх мэдэлд хүрэхийн төлөө аль нэг лидерийг дагах хэрэгтэй. Энэ бүхэн бол улс төрчдийн өнгө. Үүнээс болоод улс төрийн намууд, намаа дагаад төр өөрөө авилгачид, олигархийн бүлэглэлүүд болж хуваагдаж ирсэн. Олигархиуд хоёр том намд аль алинд нь бий. Улс төрийн намууд улс орноо хөгжүүлэх арга зам, үзэл бодлоороо зөрж хэрэлдээд хагарч бутарч байгаа бол сайн хэрэг. Тэр бол хөгжилд хөтөлнө. Харамсалтай нь эрх мэдэл, эд мөнгө, газрын баялагаа булаацалдаад яс хэмлэлдэх нохой шиг уралцсаар улс орны хөгжил хоцорч, ард түмэн хохирч байна. Төрөөс төрсөн тэрбумтан гэж нэг нэр томьёо гарч ирсэн. Гүрж улсад тэднийгээ цөмийг шалгаад, өмч хөрөнгийнх нь эх үүсвэрийг тогтоогоод, хураахыг нь хурааж, үлдээхийг нь үлдээсэн гэдэг. Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч МАН-ын авилгачдыг илчлээд эхэлсэн шигээ аль алиныг нь уудалбал жинхэнэ баатар болно. Хэрхэхийг цаг хугацаа харуулна биз ээ. Гэхдээ УИХ, Засгийн газраа байгаа авилгачдыг цэвэрлэж чадахгүй бол, өвчний өтгөн шингэнийг зөөгөөд ар гэрийнхнээс таван төгрөг авч байгаа асрагчтай яриад хэрэггүй юм. Ц.Элбэгдоржийн авилгатай тэмцэж эхэлснийг хараад айж сандарсан манай зарим хүмүүс сонгуулийн үед нэр дэвшигчийнхээ эсрэг пиар хийгээд давхиж явааг хараад өрөвдөж суулаа.

-Танай намын хэсэг залуус намаа шинэчилнэ, дарга нараа зайлуулна гэж яваа бололтой. Та ч бас нэг үе намаа шинэчилнэ гэж явсан хүн шүү дээ?
-Шуудхан хэлье. Н.Багабанди, Н.Энхбаяр хоёрын 2000 онд эхэлсэн хэрүүл эцэстээ МАН-ыг ийм байдалд орууллаа. Н.Багабандийг дэмжигчид эцэстээ Н.Энхбаярыг шоронд хийж, санааг нь гүйцэлдүүлсэн. Энэ хоёрын тэмцэл дундуур гурав дахь, дөрөв дэх талцал үүсгэсэн нөхөд, Нийслэлийн фракц гэгч М.Энхболдтон, Т.Бадамжунайтан энэ намаар тоглоод дууслаа. “Жигүүр”, “Элсний 13” гарч ирээд тэднийг нэг зайлуулсан ч, манай талын лидерүүдийг худалдаж авснаар “Конец фильма” болсон. Бат-Үүл гарч ирж Нийслэлийн фракцыг дарсан ч тэдний балаг хэвээрээ байна.  Т.Бадамжунай сонгуулийн санхүүг хариуцаж байхад хэн түүнд мөнгө өгөх юм бэ. “Чи өөрөө тэр авлигын мөнгөө гаргахгүй юу” гэж түүнд хэлж байгаа юм чинь. Тэгэхлээр манай намд шинэчлэл гэхээсээ илүү их цэвэрлэгээ хэрэгтэй болсон. Хорхойтсон шүдийг ломбодож цаг алдсанаас аваад хаясан нь дээр байдаг.

-Одоо тэгээд танай нам яаж шинэчлэгдэх ёстой гэж та бодож байна?
-Хөрс, үр, чийг, нар байхад ногоо ургана. Хөрс нь гишүүд, үр нь залуучууд, чийг нь нэг үзэл баримтлал, нар нь энэ намыг үүсгэсэн, өдий болтол авч явсан ахмадууд, бүх насаараа шударга явсан эрдэмтэн мэргэд юм. Хогийн ургамлаа байнга цэвэрлэж байгаагүйгээс тариа ногоогоо идүүлдэг биз. Намд гай түйтгэр болсон бүх хүмүүс У.Хүрэлсүх шиг эр зориг гаргаад хурдан зайлах хэрэгтэй. Тэд цөм баяжсан болохоор одоо цэвэрхэн зайлах аргаа хайж байгаа юм. Намыг хагалсан, бутаргасан, нэр хүндгүй болгосон бүх нөхдийг, хот, дүүрэг, аймаг, сумын түвшинд одоо мөрдөж байгаа дүрмийнхээ дагуу зайлуулах хэрэгтэй. Энэ бол ганцхан миний үг биш, шударга гишүүд, дэмжигчид, ерөөсөө шударга ёсыг эрхэмлэдэг ард түмний үг. Намын төв аппарат гэдэг ямарч чадваргүй хүмүүсийн бөөгнөрлийг ч цэвэрлэх хэрэгтэй. Шударга гишүүдийн мөнгөөр олон хүн тэжээх шаардлага байхгүй. Тэнд фракцуудын төлөөллөөс бүрдсэн авилгачдын гар хөлүүд хувалз шиг шигдсэн байна. Залуучууддаа итгэл өгч, зөв залах ухаан хэрэгтэй. Намыг ийм байдалд хүргэсэн хүмүүс зугтаж байхад залуучууд ингэж хөдлөх нь сайн хэрэг. Аваргын хэлдгээр нэр, сэтгэл, гар цэвэр хүмүүсийг оруулж ирэх хэрэгтэй. Намын ажлыг мөнгөөр биш, сэтгэлээр хийдэг юм. Сэтгэл байхад цөөднө гэж үгүй. Хоосон тоонд хууртаж суухаа болих хэрэгтэй. УИХ-д жагсаалтаар орж ирсэн, нэр хүндээ барсан, парламентыг хоргодох байр болгосон зарим нөхөд ч өөрсдөө зайлбал намын нэр хүнд өснө. Оюун санаа хуучирдаггүйг саяны сонгуулиар Ц.Балхаажав гуай, Ш.Гунгаадорж гуай гээд олон ахмадаас харлаа. Нөгөөх нам дагасан ТББ-ууд хаачсан бэ. АН-ынхны LIKE шиг арга хэмжээ хийсэн үү. Тэдний оюун санаа хаачив. Тэднийг мөнгөөр тэтгэдэг хүмүүс нь хаачив гээд яривал их зүйл бий.

-Танай нам улам л хүч нь сулраад байгааг, иргэдийн итгэл энэ намд алдарсныг сонгуулийн үр дүнгүүд харуулаад байна.  Эрх барьж байх үеийн алдаанууд ч эхнээсээ аваад ил болж байна.  Баахан хүн авлигын хэргээр баригдлаа. Дээр нь Лениний музейг өөрийнх гэж зүтгээд амжилт  ололгүй  алдсан. Одоо цааш нь юу болдог бол?
-Одоо намын төв байр, цаашлаад аймаг, дүүргийн намын байрны асуудлыг ярихыг байг гэхгүй. Тэгээд намыг гишүүнчлэлгүй болгох тухай ярьж байна. Үүний эсрэг хэн дуугарав. Оюу толгой, Таван толгойн гэрээ хийх, хар машинаар санал тоолох, нэг тойрогт хоорондоо өрсөлдөх, болгосон хууль гаргах, төрийн албан хаагчдыг намаас түдгэлзүүлэх хууль батлахад манайхан хаана нь байсан юм бэ. Өөрсдөө тойргоосоо гарч ирэх ухаан сийлж л сууснаас биш, цаад намын хувь заяаг тэд мартсан юм. Өөрсдөө хамт сууж баталсан хуулиа муулаад байдаг, Хамтарсан засгийн газрын үед хийсэн ажлаа хамгаалж чаддаггүй ийм үхээнц байдал яагаад бий болов. Н.Энхбаярыг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд унагаад, шоронд хийгээд МАН юу хожив. Манай нам үнэхээр 220 мянган гишүүнтэй юм бол сая нэг хүн 3 дэмжигч дагуулж санал өгүүлэхэд л ялах байсан. Бид тийм уриа гаргасан. Олон аймаг, хотын дүүрэгт нам нь сайн зохион байгуулж чадсангүй. Ер нь гишүүний тоо үнэн юм уу гэж бодож явна. Нүүр нүүрээ харж суугаад үнэнийг ярьж, үгээ олоод явж чадахаа больсон бол юуных нь журмын нөхөд байх билээ. Гишүүдийн 20 хувь нь “Үнэн” сониноо захиалдаг, бүгд хандиваа өгдөг байхад л мөнгөний гачаалгүй ажиллаж болно.

-Одоо тэгээд сонгуулийн дүнгээ ярина, их хурлаа зарлана гэж байгаа юм уу?
-Манай нам сүүлийн гурван сонгуулийн дүнгээ ярьж чадаагүй. Наадам толгойд эргэлдсэн үед сонгуулийн дүн яриад ямарч нэмэргүй. Харин сонгуульд ялагдуулсан лидерүүд хурдхан ярилцсан болоод энэ зун сайхан амаръя гэж бодож байж магадгүй. Ер нь одоогийн бага хурлын бүрэлдэхүүнээр оновчтой шийдвэр гаргана гэдэгт эргэлзэж байна. Их хурлын тухайд тун сайн бэлтгэх хэрэгтэй. Үзэл онол ямар байх вэ, мөрийн хөтөлбөр хаана байна, дүрмээ яаж өөрчлөх вэ гээд олон асуудал шийдэх ёстой. Зохион байгуулалт, боловсон хүчний бодлогоо яаж шинэчлэх гэдэг нь чухал. Үзэл онолгүй нам бол шүншиггүй бурхантай төстэй. Намууд уралдаж амласаар байгаад одоо амлах юмаа дууссан. Намууд бүгд худалч нэртэй. Сонгуульд оролцдог идэвх он дараалан буурч одоо улс даяар 63 зарим аймагт 51 хувь болж байгааг юу гэж үзэх вэ. Үнэн юмыг зоригтой хэлж, түүнийгээ ард түмэнд ойлгуулж, шантралгүй туулж гардаг, ард түмнээ ажил хийж, аж амьдралаа өөд татдаг болгох нам хаана байна.  Их хурлаараа энэ бүхнийг шийдвэрлэх ёстой. Одоогийн их хурлаар зөвхөн МАН-ын төдийгүй Монголын нийгмийн шинэчлэлийн асуудлыг авч хэлэлцэх ёстой. Ийм түүхэн үүрэг ногдож байгаа юм.

Их хурал хийхээсээ өмнө эрдэмтэд, эдийн засагчдаа сайн сонсох хэрэгтэй. “Хөгжилд хурдан хүрэх монгол зам”-ыг манай нам тодорхойлох хэрэгтэй. Гадны нөлөөнөөс гарах, нэг ёсондоо гадныхныг аажмаар цэвэрлэх замыг хайх хэрэгтэй. Өнөөдрийн Монгол орныг зүйрлэж хэлбэл Үндэсний хувцастай, америк сэтгэлгээтэй, хятад идэштэй, орос унаатай, солонгос хадамтай, япон найзтай нэг их том хоосон түрийвч өвөртөлсөн цээж баян шиг л харагдаж байгаа юм. Бид зөв зүг рүүгээ, буруу замаар явж байгаа юм.