Ц.Оюунгэрэл: Ирэх жилээс жуулчдын тоо эрс өснө

Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны хуралдааны дараа Соёл,спорт, аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэлтэй уулзаж Засгийн газраас зарласан эдийн засгийг эрчимжүүлэх 100 хоногийн ажлын хүрээнд яамных нь хэмжээнд хийж, хэрэгжүүлж эхлээд байгаа зарим нэг ажлаас нь сонирхон ярилцлаа. Тэрбээр “Монгол Улсад ногоон хөгжилд тулгуурласан аялал жуулчлал хөгжих маш сайхан хэтийн төлөв нээгдэж байгаа” гэсээр яриагаа эхэлсэн юм.

-Засгийн газрын Эдийн засгийг эрчимжүүлэх 100 хоногийг ажлын хүрээнд аялал жуулчлалын сал­ба­рыг онцгойлон үзэж, гадаад валютын урсгалыг Монгол Улс руу татах нэг томоохон салбар хэмээж олон цогц хөтөлбөр, арга хэмжээг хэ­рэгжүүлж эхлээд байгаа. Эндээс яриагаа эхлэх үү?
-УИХ-аас гаргасан тог­­­­тоолын дагуу манай сал­бар эдийн засгийг эрчим­жүүлэх 100 хоногийн аж­лын хүрээнд гурван үүрэг хүлээсэн. Юуны өмнө Монголд хүрэлцэн ирэх жуулчдын виз авах үйл ажиллагааг ихээхэн хөн­­гөвчлөх, туслах үүрэг ногдсон. Яг одоогоор Мон­гол Улсад нэг жуулчин ирэхийн тулд есөн шат дамж­лага дамжиж байж арай­хийж орж ирж байгаа юм. Хамгийн эхэнд яагаад виз авах үйл ажиллагааг хөнгөвчлөх ёстой вэ гэдгийг хүмүүст ойлгуулахын тулд гадаадын жуулчин яаж виз авдаг талаар жаахан тайлбарлая.

Гадаадын жуулчин Мон­голд ирэхийн тулд юуны өмнө Монгол хүнээр юм уу, компаниар уриулдаг.

Энэ нь нэгдүгээр шат. Дараа нь тухайн хүнийг уригч нь Гадаад харилцааны яам руу захиа бичиж, мөнгө төлдөг. Гадаад харилцааны яам тухайн хүний урилгыг өгөхийн тулд урьж байгаа компанийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээг нь авна, уригдаж байгаа хүний паспортын хуулбарыг авна, янз бүрийн баталгаанууд авна. Ингэсээр байгаад 7-8 хуудас материал бүрдүүлдэг. Эдгээр цаасыг бүрдүүлж Гадаад харилцааны яаманд мэдүүлсний дараа тэндээс урилга гаргаж өгдөг.

-Урилгаа авсан л бол Монгол Улсад чө­лөөтэй нэвтэрч болно биз дээ?
-Болоогүй шүү. Урилгаа авсны дараа гадаадад байгаа Монголын консулын газарт очиж виз хүсдэг. Ингэж виз хүсэхдээ дахиад мөнгө төлдөг. Харин мөнгийг нь хурааж авсан консулын газар виз биш, визний зөвшөөрөл л өгдөг. Визний зөвшөөрөл авсан жуулчин Монгол Улсын хил дээр ирэнгүүт нь визээ 24 цагийн дотор авах ёстой гэсэн тамга дарж өгдөг. Энэ олон давааг давсан жуулчин Монголд орж ирэнгүүтээ шууд аялалдаа гарч чадалгүй 24 цагийн дотор Иргэний харьяалал, шилжилт хөдөлгөөний газарт очиж визээ даруулахаар дугаарлан зогсдог. Тэгээд дугаарлан зогссоны эцэст арайхийж нэг юм Монгол Улсад чөлөөтэй зорчих визийг бас л мөнгө төлж авдаг. Энэ бүх шат дамжлагыг тоолохоор яг есөн дамжлага дамжиж, гурван удаа мөнгө төлж байгаа юм. Энэ бол зөвхөн Монгол Улсад орох визний тухай ярьж байгаа хэрэг. Орох визээ авах гэж хоёр хоног хөөцөлдсөн долоо хоногийн жуулчин бол яг үндсэндээ дөрвөн хоног л аялсан болж байгаа юм. Тэгээд зургаа дахь өдрөө хүрч ирээд Монгол Улсаас гарах визээ авах гэж бас л дугаарладаг.

Хуучин Гадаадын иргэн харьяатын газар буюу шинээр Иргэний харьяалал, шилжилт хөдөлгөөний газарт энэ олон шат дамжлагаас болж бөөн дугаарлал, бухимдал үүсдэг. Тэгэхээр Монгол Улсад долоо хоногийн хугацаагаар ирсэн жуулчин амарч зугаалах биш, бөөн проблем, очер дугаар, хүлээлтийн байдалтай байж байгаад бараг л бухимдалд ороод бушуухан буцахын түүс болдог нь нууц биш.

-Энэ байдлаас ямар байдлаар, хэрхэн га­рахаар төлөвлөж байгаа вэ?
-Яг үнэндээ энэ олон хүнд суртал, шат дамжлагыг давж үнэхээр Монголд ирье, ахуй амьдралтай нь танилцъя гэсэн жуулчид л ирж байгаа юм. Өнөөдрийн тухайд төрийн энэ олон дарамт, шат дамжлагыг давж гадаадын жуулчдыг эх орондоо авч ирж байгаа манай жуулчдын компаниуд үнэхээр баатарлаг гавьяа байгуулж байгаа гэж хэлэхэд болно. Гадаадын нэг жуулчин Монголд долоо хонохдоо 1000 ам. долларын орлого оруулахын тулд визийн хураамж, визийн зөвшөөрлийн хураамж, урилгын хураамж, орох, гарах зөвшөөрлийн хураамж гээд төлсөөр байтал Монголд хоёр, гурав хонох зардал ч юм уу, нэг сайхан рес­торанд 5-6 удаа сайтар хооллох мөнгийг төлчихсөн байдаг. Ихэнх тохиолдолд гадаад улсуудад байдаг Монголын консул дээр очих гэж өөр хот, улсаас нисэж очсон зардлыг нь нэмэх юм бол үргүй зардал нь үнэхээр санаа зовмоор болж байгаа юм. Энэ бүх хүнд сурталд зориулагдаж байгаа үргүй зардлыг үгүй хийхийн тулд энэ 100 хоногийн хугацаанд ихээхэн чухал ажлуудыг хийж эхлээд байна. Эхний ээлжинд Засгийн газраас 42 гадаад улсын иргэн Монгол Улсад аялж жуулчлахад урилгагүй болгож, хил дээр орж ирэхэд нь шууд виз дарж өгөхөөр болж байна. Засгийн газрын энэ тогтоол саяхан батлагдаж, 42 орны иргэд Монгол Улсын хил дээрээс шууд виз даруулах боломжтой болж байгаа.

Түүнчлэн нэг хүнд ногдох ДНБ нь өндөр, аялал жуулчлал их хөгжсөн орнуудын жагсаалтыг батлуулж, энэ журманд багтаасан байгаа.

-Иргэд нь Монгол Улсын хил дээрээс шууд виз авах энэ 42 орны тухайд Монгол Улсын аюулгүй байдал, терроризм, хар тамхи, хүний наймааны асуудалд төдийлөн хамааралгүй гэж сайтар нягтлан үзсэн хэрэг үү?
-Эдгээр орнуудын иргэд Монгол Улсын аюулгүй байдал, геополитикийн хувьд ямар нэгэн аюул занал учруулах, эсэхийг нь сайтар нягтлан шалгасны үндсэн дээр тодруулсан байгаа. Манай яамны зүгээс 50 орон санал болгосон ч хянах, нягтлах газрууд нь шалгасны эцэст 42 орон болгосон. Яг одоо бол эдгээр 42 орны иргэд Монгол Улсын хилээр нэвтрэхэд хилийн шалган нэвтрүүлэх албаны ямар албан тушаалтан визийн тамга дарах вэ гэдэг нь Хууль зүйн яаман дээр боловсруулагдаж байгаа. Визийг хөнгөвчлөх энэхүү ажиллагаа бол бидний зүгээс 100 хоногийг хугацаанд хэрэгжүүлж байгаа нэгдүгээр ажил юм.

Хоёрдугаар ажил нь жуулчилж явахдаа хонжворт тоглоом, сугалаа тоглох сонирхолтой жуулчдад зориулсан эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхийн тулд хоёр хуулийн төсөл дээр ид ажиллаж байна. Одоогоор энэ хоёр хуулийн төсөлтэй холбогдуулан яамдуудаас санал авахаар илгээсэн байгаа. Энэ хоёр хуулийн эхнийх нь Бооцоот морин уралдааны тухай хууль юм. Энэ хуулийн төслөөр уламжлалт бус уралдааныг аялал жуулчлалын зорилгоор, Засгийн газраас зааж өгсөн тодорхой бүс нутагт олон улсын бооцоот морин уралдааны хэлбэрээр явуулахдаа ямар дүрэм, журам баримтлах вэ гэдгийг зохицуулж өгөх юм. Бооцоот морин уралдаан бол дэлхий нийтийн нэлээн том аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн шүү дээ. Энэ уралдааныг зохион байгуулах дэлхий нийтийн олон стандарт байдаг. Бооцоогоо яаж тавих юм, тэрхүү уралдааныг зохион явуулах байгууллага нь ямар эрх, үүрэгтэй байх юм, ямар техник тоног төхөөрөмж хэрэглэх юм, морио яаж адуулан маллаж, хэрхэн уралдуулах юм гээд зохицуулах, хууль эрх зүйн маш олон бичиг баримт хэрэгтэй болж байгаа. Гэхдээ бид үүнийг олон улсын стандартад тун дөхүүлж, зарим талаар нийцүүлсэн хуулийн төсөл бэлэн болгоод байна.

-Казиногийн хуулийн төсөл явж байгаа гэсэн. Түүнийг танай яамнаас оруулж байгаа юу?
-Хүмүүсийн ярьдгаар казиногийн хууль гэх ерөнхий хуулийн төсөл дээр ажиллаж байгаа. Гэхдээ бид казиногийн гэдэг нэрээр оруулахгүй. “Мөрийтэй таавар, тоглоомын тухай хууль” гэж томьёолсон байгаа. Энэ дотор зөвхөн казино төдийгүй бусад мөрийтэй спортын арга хэмжээнүүд болон мөрийтэй тааврууд зэрэг аз сорьсон тоглоомууд ямар дэг журмаар зохицуулагдах вэ гэдгийг оруулж өгч байгаа. Энэ хоёр хуулиар бизнесийн цоо шинэ харилцааг зохицуулахаас гадна аялал жуулчлалын тусгай бүсэд хамаарагдахаараа онцлогтой. Түүнээс гадна Монгол Улсын нийт иргэдийг донтолтоос хамгаалах механизмуудыг нэлээн хүчтэй оруулж өгснөөрөө ач холбогдолтой болсон гэж үзэж байгаа. Энэ хоёр хуулийн тухай санал яамдуудаас ирэнгүүт 100 хоногтоо багтан УИХ-аар оруулахаар ажиллаж байна.

-Олон шат дамжлага дамжаад Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт ороод ирсэн жуулчдын ая тух, эрэлт хэрэгцээг бүрэн дүүрэн хангахын тулд жуулчны баазуудын стандарт, зэрэглэлд хэрхэн анхаарч байгаа вэ?
-Манай аялал, жуулчлалын салбарт нэг онцлог байдаг. Энэ нь юу вэ гэвэл манай аялал, жуулчлалын салбар бол лиценз, зөвшөөрөлгүй байдаг. Та бүхний мэдэж байгаагаар аливаа уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулахад тусгай зөвшөөрөл, лиценз авдаг шүү дээ. Тусгай зөвшөөрөл, хүнд суртлыг багасгах хүрээнд олон жилийн өмнө аялал, жуулчлалын салбарт тусгай зөвшөөрөл, лицензийг байхгүй болгосон. Тэгэхээр Монгол Улсад аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа явуулж байгаа хувь хүн, компаниуд олон улс болон Монгол Улсын стандарт хэв хэмжээг ягштал баримтлах нь л хамгийн чухал юм. Бидний үзэж байгаагаар аялал жуулчлалын салбарын хамгийн гол үзүүлэлт бол цэвэр бизнесийн өрсөлдөөн байх ёстой. Тэртэй тэргүй хаана хамгийн сайн бүтээгдэхүүн, хамгийн сайн үйлчилгээ, хамгийн ая тухтай буудал, амт чанартай хоолтой ресторан байна тийшээ л гадаадын мөнгөтэй, аялж жуулчилж сурсан жуулчид хошуурах нь ойлгомжтой шүү дээ.

Өнөөдөр Монголын цөөхөн аялал жуулчлалын компаниудад гадаадын жуулчид тэртэй тэр­гүй зэрэглэл, дугаарлал тогтоочихсон л байгаа. Муу үйлчилгээ үзүүлж, муу сэтгэгдэл үлдээсэн компаниуд энэ салбарт удаан оршиж чаддаггүй нь энэ салбарын онцлог. Дэлхийн аялал жуулчлалын практикаас үзвэл цахим ертөнцийн мэдээлэл аялал жуулчлалын салбарт хамгийн чухал болоод байна. Зөвхөн аялал жуулчлалын хэрэглэгч нарын хөтөлдөг “Tripadvisor” гээд том сүлжээ байдаг. Энэ сүлжээнд Монголын бүх л аялал жуулчлалын байгууллагуудыг нэгтгэх бодлогыг Соёл, спорт, аялал жуулчлалын яамнаас барьж байгаа. Тэгээд ч “Tripadvisor”-ын сүлжээнд Монголын компаниудыг хамруулах талаар сургалт зохион байгуулахаар ажиллаж байна. Энэ сүлжээнд хамрагдснаар нэгдүгээрт гадаадын жуулчдад өөрсдийгөө сурталчлах шууд гүүр болно. Харин сөрөг тал нь эхнээсээ муу үйлчилгээ үзүүлбэл дэлхий дахинд амархан нэр хүндээ алдах аюултай. Энэ өрсөлдөөн, нээлттэй байдал нь аялал жуулчлалын стандартыг дэлхийн түвшинд ойртуулахад ихээхэн ач холбогдолтой гэж бид үзэж байгаа.

-Өнгөрсөн жилийн эцсийн байдлаар хэдэн мянган жуулчин ирсэн бол. Энэ жил тоо нь өсөх найдвар харагдана уу?
-Өнгөрсөн жил 430 гаруй мянган жуул­чин ирсэн гэсэн тооцоо гарсан. Визийн хөнгөлөлтийг зарлаад эхлэнгүүт компанийн шугамаар орж ирдэг групп жуулчдын тоо эрс өснө гэж тооцоолж байгаа. Харин манай онгоцны хүчин чадлаар л жуулчид орж ирдэг хуучин тогтолцоог энэ жилээс эрс өөрчлөхөөр ажиллаж байна. Бид газраар орж ирдэг жуулчдын тоог эрс нэмэгдүүлэхээр зорьж бай­гаа. Энэ нь хил орчмын аялал жуулчлалыг нэмэгдүүлэх, хөрш орнуудад ирчихсэн байгаа гадны жуулчдыг элдэв чирэгдэлгүй, шулуухан Монгол Улсад орж ирдэг болоход дээрх визийн хөнгөлөлт тун их үүрэг гүйцэтгэх учиртай юм. Жишээ нь Байгал нуурын эрэг дээр амарсан Европын жуулчид, Өвөр­монголд амарч жуулчилж яваа Япон, Солонгосын жуулчдыг шууд нааш нь ирүүлдэг болох арга замыг судалж, сур­талчилгааг хангалттай хийхээр ажиллаж эхлээд байна. Үүний тулд цахим ертөнцөөр маш сайн сурталчилгаа хийх шаардлагатай. Түүнчлэн Визийн хөнгөлөлтийн шийдвэр гараад удаагүй байгаа болохоор бид бүх л боломжоороо энэ талын сурталчилгааг хийж эхэлж байна. Энэ жилийн тухайд жуулчдын тоо огцом нэмэгдэхийг хэлж чадахгүй ч дараа жилээс Монгол Улсыг чиглэх жуулчдын тоо эрс өснө гэдгийг л баттай хэлэх байна.

Д.Энхтүвшин
Өглөөний сонин

Л.Хангай: Ойлголцож чадвал хийн хоолойг Монголоор дайруулах нь оросуудад ч ашигтай

Сүүлийн үед манай төр, засгийн тэргүүнүүд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путинтэй ойр ойрхон уулзаж хоёр орны харилцааны асуудлаар ярилцлаа. Үүнтэй холбогдуулан 2005-2009 онд Монгол Улсаас ОХУ-д  суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан Л.Хангайтай хоёр орны харилцааны өнөөгийн байдал, цаашдын төлөвийн талаар ярилцсан юм. 

-Та одоо хаана, ямар ажил эрхэлж байна вэ?
-Би одоогоор “Оросын төмөр замууд” (РЖД)  нийгэмлэгийн охин компани болох “Дэд бүтцийн хөгжил” ХХК-ий төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргын данстай. Яагаад данстай гэж байна вэ гэхээр энэ компани одоогоор идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулаагүй, зогсонги байдалтай байгаа. Уг нь анх 2009 онд тэр үед ОХУ-ын Ерөнхий сайд байсан В.В.Путинийг манай улсад айлчлах үеэр шинэ төмөр зам барих, УБТЗ-ыг шинэчлэх ажилд оролцох зорилготойгоор хамтарсан компаний хэлбэрээр байгуулагдсан.Сүүлдээ зуун хувь РЖД-гийн охин компани болсон юм. Үүнээс гадна Беларусь улсын Өргөмжит консул, нэгэн ТББ-ын тэргүүн зэрэг ажлыг хийж байна даа.

-Таныг Элчин сайдаар ажиллаж байх үед манай хоёр орны харилцаа нэлээд идэвхтэй, эрчимжиж  байсан санагдах юм?
-Би өөрийгөө их азтай Элчин сайд гэж боддог. Учир нь Монгол орон оросуудын хувьд ид “моод”-нд орсон үе байлаа. Чухам энэ үед Оросын бизнесмэнүүд нилээд хүчирхэгжиж гадаад зах зээлд ажиллах, хөрөнгө оруулалт хийх сонирхолтой болж ирсэн юм. Нөгөө талаасгэвэл манайд гаднын томоохон компаниудад санал болгох Тавантолгой, Оюутолгой, Асгатын орд зэрэгтэй холбоотой төслүүдийг боловсруулж бэлэн болоод байлаа. Мэдээж эдгээрийг дагаад дэд бүтцээ шинээр барих асуудал гарч ирсэн. Мөн энэ үед өмнөд хөршийн эдийн засаг улам бүр эрчимтэй хөгжин түүхий эд, эрчим хүчний хэрэглээ огцом өссөн байсан.

2007 онд Улаанбаатарт Монгол-Оросын эдийн засгийн бизнес форум зохион байгуулахад Оросын төр, хувийн хэвшлийн бизнесийн 200 орчим төлөөлөгч 10-аад онгоц хөлөглөн ирж оролцож байлаа. Энэ форумыг санаачлагч нь байсан гэдгээ бас дурдах нь зүйтэй болов уу. Намайг Элчин сайдаар ажиллаж байх үед хоёр талдаа өндөр дээд хэмжээний айлчлал 10 гаруй удаа болсон байпаг юм. Манай хоёр орны Ерөнхийлөгч нар 2006 онд Москвагийн тунхаглалд гарын үсэг зурж стратегийн түншлэл тогтоосноо зарлаж, 2009 онд Улаанбаатарын тунхаглалаар стратегийн түншлэлээ хөгжүүлэхээ тохирч байлаа. Зөвхөн 2009 онд л гэхэд манайд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Д.А.Медведев, Ерөнхий сайд В.В.Путин, Холбооны Зөвлөлийн Дээд танхимын дарга С.М.Миронов, Гадаад хэргийн сайд С.В.Лавров нар айлчлан ирж билээ.

-Хоёр орны харилцааны өнөөгийн түвшинг та яаж харж байна? 
-Улс төр, батлан хамгаалах, цэрэг-техникийн хамтын ажиллагаа, соёл, боловсролын зэрэг салбарт маш сайн байгаа гэж хэлэх байна. Гадаад харилцаа, батлан хамгаалах чиглэлээр уулзалт, айлчлалыг байнга хийж төрөл бүрийн хамтарсан арга хэмжээнүүд зохион байгуулж байна. Боловсролын салбарт гэхэд манайхаас жил бүр 1500 гаруй хүүхэд ОХУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр тэдний их, дээд сургуульд суралцахаар явж байна. Тодотгон хэлэхэд манайх тэтгэлгийн хамгийн өндөр квоттой орон. Энд харин эрх зүй, эдийн засаг зэрэгнийгмийн ухааны биш, инженер-техникийн чиглэлийн боловсон хүчин бэлтгэхэд илүү анхаарах хэрэгтэй гэж бодогддог.

Одоо бөгөөд цаашдаа онцгой анхаарах салбар гэвэл худалдаа-эдийн засгийн салбар байна. Манай улс дэлхийн бодлогыг тодорхойлогч хоёр том гүрэнтэй хиллэдэг тул тэдэнтэйгээ зөв харилцах нь манай орны хөгжил, цаашдын хувь заяатай холбоотой,энэ маш чухал асуудал. Монгол Улс хоёр хөрштэйгөө найрсаг, стратегийн түншлэлийн хэмжээнд харилцаа тогтоогоод байгаа хэдий ч эдийн засгийн салбарт тэдэнтэй тэнцүү харилцаж чадахгүй байна. Жишээ нь, манай экспортын 90 гаруй хувь БНХАУ-д оногдож байхад ОХУ-д ердөө хэдхэн хувь оногдож байна. Гадаад худалдаанд ийм байх нь бас байж болох асуудал гэж үзэж болох. Гэтэл хамгийн гол нь сүүлийн жилүүдэд Оросын талаас манайд оруулсан хөрөнгө оруулалт Хятадынхаас хэдэн арав дахин бага байгааг үнэхээр онцгой анхаарах хэрэгтэй. Оросын зарим томоохон компани хөрөнгө оруулж эхэлсэн боловч тодорхой учир шалтгааны улмаас оруулсан хөрөнгөө татаж эхэллээ. Ер нь уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийг ашиглалтад оруулснаас хойшхи 30 гаруй жилийн хугацаанд хэрэгжүүлсэн томоохон төсөл байхгүй байна. Асгатын мөнгөний ордыг эзэмших болон шинэ төмөр зам барих, уран олборлох, боловсруулахад хамтарч ажиллахаар ярьж ажил болгож эхлүүлэх талаар В.В.Путин, Д.А.Медведев нарын 2009 онд манай улсад хийсэн айлчлалын үеэр холбогдох баримт бичигт гарын үсэг зурсан хэдий ч нэгийг нь ч бодитой ажил болгоогүй байгаа.

-Эдгээр асуудал Таныг Элчин сайдаар ажиллаж байхад л яригдаж эхэлсэн. Одоо ажил болгож хөдөлгөхийн тулд  цаашид яах нь зүйтэй вэ?
-Асгатын мөнгөний ордын талаар Оросын “Ростехнологии”-тай хамтран дагнасан компани байгуулах гэж байгаа тухай хэвлэл мэдээллээс уншсан. Энэ нь зөв байх л даа. Гэхдээ “Ростехнологии” уг ордыг өөрөө ашиглахгүй, мөнгөний ордын ашиглалтаар төрөлжсөн өөр компани, тухайлбал, манайхны өмнө нь санал тавьж байсан “Полиметалл” компанид хандах байх аа. Энэ бол мөнгөний ордоор дагнасан дэлхийн хэмжээний том компани юм. Гэхдээ уг компани дахин сонирхох эсэх нь эргэлзээтэй л дээ.

Төмөр замын хувьд гэвэл юуны өмнө УБТЗ-ыг шинэчилж дамжин өнгөрүүлэх хүчин чадлыг нь эрс нэмэгдүүлэх талаар ажиллах хэрэгтэй байна. РЖД-гийн удирдлага манай нутгаар дамжин өнгөрөх ачааг жилд 40 сая тонн хүргэх бололцоотой гэж үздэг. Мөнойролцоо нь хоёр тэрбум гаруй тонны нөөц бүхий коксжих нүүрсний ордтой гэгдээд байгаа Кызылээс Эрдэнэт, эсхүл манай хилийн ойролцоо байдаг Хятадын Өрөмч хот хүртэл төмөр зам барих саналыг дэмжвэл ашигтай санагдана. Ийм зам баригдсанаар төмөр зам дагуухь нутгийн эдийн засгийн хөгжлийг идэвхжүүлэхээс гадна нөхөгдөшгүй баялаг болох ашигт малтмалаа хөндөхгүйгээр дамжин өнгөрөх тээврээс үлэмж орлого олох боломжтой. Энэ дашрамд дурдахад ашигт малтмал, түүний дотор нүүрсний экспортын хувьд манайх ОХУ-тай өрсөлдөнө гэх маягтай зүйл бичих юм. Оросын Кемерово муж гэхэд л жилдээ 200 сая тонн нүүрс олборлож үлэмж хэсгийг нь экспортолдог. Хэрэв манайхаар дамжуулж тээвэрлэдэггүй юм гэхэд тээвэрлэх өөр арга замаа тэд олж л таарна. Иймд тэдний, эсхүл гадны орны хөрөнгө оруулалтаар шинэ зам бариад нүүрсийг нь тээвэрлэж орлого олох боломжийг илүү анхаарахнь ашигтай гэж бодож байна.

Уран олборлох, боловсруулах асуудлын хувьд Оросын талтай хэлэлцээгээүргэлжлүүлэн хийж тодорхой тохиролцоонд хүрэх байлгүй дээ.

-Энэ сарын эхээр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путиний БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр их хэмжээний байгалийн хий нийлүүлэх тухай баримт бичигт гарын үсэг зурлаа. Харин хийн хоолойг татахдаа  манай улсын нутгаар дайруулахыг манай тал хүслээ. Энэ талаар та ямар бодолтой байна вэ?
-Сүүлийн жилүүдэд манай хоёр хөршийн эдийн засгийн харилцаа маш идэвхтэй хөгжиж байна. Өнгөрсөн 2013 онд хоёр орны худалдааны эргэлт 90 тэрбум ам.доллар байсныг 2020 он гэхэд, өөрөөр хэлбэл ердөө зургаан жилийн дараа 200 тэрбум ам.долларт хүргэхээр төлөвлөж байгаагийн дийлэнх нь ОХУ-аас байгалийн хий, нефть нийлүүлэх асуудал гэж ойлгож болно. ОХУ байгалийн хийн томоохон ордуудыг ашиглах “Сила Сибири” төслийг эхлүүлж байгаа.2017 он гэхэд Эрхүү хүртэл хийн хоолой тавихаар төлөвлөөд байна. Хэрэв Эрхүү хот хүртэл хийн хоолой тавигдах юм бол түүнийг үргэлжлүүлээд манай улсын нутгаар Хятад хүртэл тавих асуудлыг яг одоо ярих нь зөв. Ер нь бол Монгол Улсын баруун болоод зүүнээр гэсэн ойролцоо урттай хоёр маршрут яригдаж байгаа.Ялангуяа баруун маршрут нь байгалийн саад бэрхшээлээс гадна дархан цаазтай газар болон улс төрийн хувьд тогтворгүй байгаа Шиньжаан-Уйгурын нутгаар өнгөрөхөөр байгаа тул нилээд эргэлзээ төрүүлэх нь дамжиггүй. Хэлэлцээ хийхдээ бид манайхаар хоолой тавих нь ашигтай гэдэг үндэслэл, аргументаа маш зөв гаргах нь чухал. Хийн гол хэрэглэгч нь Бээжин болоод түүний ойр орчмын район гэж үзэх юм бол манайхаар тавих нь хоёр дахин дөтучир зардал нь мөн тэр хэмжээгээр хямд байх юм. Дээр нь хоёр дахин хурдан тавих боломжтой. Хамгийн гол нь манайх хүн ам нь 15 дахин их, хими, металлургийн аж үйлдвэр хөгжсөн Украинтай адил хийн том хэрэглэгч  биш учраас манай тал транзит тээврийг саатуулах асуудал гаргахгүй гэдгийг ойлгуулах хэрэгтэй. Манай нутгаар хийн хоолой тавих нь бидэнд ямар ашигтайг энд дурьдах нь илүү биз ээ. 

Одоо байгаа болон шинээр барихаар төлөвлөж байгаа хий дамжуулах шугамын талаарОросын хэвлэлүүдэд нийтлэгдсэн схем

-Нефтийн хоолойн хувьд Та юу гэж бодож байна? 
-Нефтийн хоолойн хувьд гэвэл Оросын талаас манайхаас зүүнээр  хоолой тавьж Хятадад нэгэнт нийлүүлээд эхэлчихсэн тул Монголын нутгаар дахин шинээр хоолой тавих магадлал багатай болов уу. Харин тодорхой хэмжээний нефть төмөр замаар зөөвөрлөж байх санал тавьж магадгүй юм.

-Өөр ямар чиглэлээр, ямар төсөл дээр оросын талтай хамтарч ажиллах бололцоотой гэж үзэж байна? 
-Оросын талд дээрх асуудлуудаас гадна бас цоо шинэ чиглэл, төслүүдийг санал болгох хэрэгтэй. Жишээлэхэд Сайншандад аж үйлдвэрийн цогцолбор барина гэж бид яриад байгаа. Энэ цогцолборын ямар нэгэн томоохон обьектод хөрөнгө оруулах, хамтран ажиллахыг санал болгож болох юм. Хэрэв хайгуул амжилттай болбол Хятадад нийлүүлэх зорилгоор манайд нефтийн хайгуул хийхийг санал болгож болно. Нефтийн хайгуулын талаар Оросын компаниуд ихээхэн туршлагатай тул сонирхож магадгүй. Энэ мэт өөр төслүүдийг санал болгож болно л доо. Жишээ нь, Эрхүү муж Усть-Илимийн, Братскийн, Эрхүүгийн гэсэн гурван аварга УЦС-аас гадна есөн ДЦС-тай. Эрчим хүчний илүүдэлтэй байдаг учраас манай нутгаар дамжуулан Хятад руу эрчим хүч дамжуулах шугам тавих асуудлыг нэгэн үе нилээд ярьдаг байлаа. Мөн өнгөрсөн онд өндөр хүчин чадалтай Богучаны УЦС-ын  эхний хэсэг ашиглалтад оруулсны дээр манайх ч хэд хэдэн дулааны цахилгаан станц  шинээр барих төсөл эхлүүлэх гэж байгаа нь Орос-Монгол-Хятадыг холбосон цахилгаан дамжуулах шугам тавих асуудлыг сэргээж идэвхтэй ярихаддөхөм болно. Эрхүү мужийн цахилгаан станцууд нь “Иркутск энерго” гэдэг компанид харъяалагддаг бөгөөд түүний дийлэнх хувьцаа нь О.Дерипаскагийн мэдэлд байдаг юм.

-Томоохон төслүүдээс гадна хоёр орны эдийн засгийн харилцааг идэвхжүүлэхийн тулд эхний ээлжинд ямар арга хэмжээ авах нь зүйтэй вэ?
-Өнөөдөр манай хоёр орны харилцаа, ялангуяа эдийн засгийн харилцааг идэвхжүүлж шинэ шатанд гаргах асуудлыг хөндөж ярих таатай нөхцөл бүрдээд байна. Украины асуудлаас болоод барууны зарим оронтой харилцахад тодорхой хэмжээний саад, бэрхшээл учирч болзошгүй байгаа тул хойд хөрш маань Азийн орнуудтай, ялангуяа БНХАУ-тай харилцаагаа идэвхжүүлэх бодлого баримталж байна. Энэ нөхцөл байдлыг бид ашиглаж хойд хөрштэй харилцах идэвхтэй бодлого явуулах хэрэгтэй. Юуны өмнө хоёр хөрштэй, ялангуяа ОХУ-тай харилцах асуудлыг манай Ерөнхийлөгч өөрийн ивээл, хяналтандаа авч энэ тухайгаа нөгөө талд мэдэгдэх нь чухал байж магадгүй. Засгийн газар хоорондын комисс, дипломат зэрэг албан ёсны сувгаас гадна зарим бүс нутгийн тэргүүн, томоохон бизнесийн төлөөлөгчид болон Оросын удирдлагуудтай ойрхон байдаг хүмүүсээр дамжуулан өөрийн талын санаа бодлыг хүргэхийг эрмэлзэх хэрэгтэй. Бас ОХУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өнөөгийн Монгол орны талаар сурвалжлага, нэвтрүүлэг хийлгэх ажлыг системтэй зохион байгуулах нь зүйтэй байх. Хэрэв төвийн томоохон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нэр хүнд бүхий сэтгүүлч, сурвалжлагч нарын зардлыг нь хариуцаад авчирч нэвтрүүлэг хийлгэж, нийтлэл хэвлүүлбэл бусад болон ялангуяа хил орчмын нутгийн хэвлэлээр аяндаа олон нийтлэл гардаг. Ингэснээр манайхыг сонирхох жижиг, дунд бизнесменүүд болоод Монголд ирэх иргэдийн тоо нэмэгдэх нь зайлшгүй шүү дээ.

Энэ нэг зүйлийг зориуд дурдахад манай хэвлэлээр Оросыг муулах өнгө аястай нийтлэл нилээд гардагт оросууд эмзэглэж ярих юм билээ. Гэтэл жишээ нь, манай аж үйлдвэр, дэд бүтцийн суурийг тавихад хойд хөрш маань үнэхээр чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Цаашилбал боловсрол, эрүүлийг хамгаалах салбарт тэдний гүйцэтгэсэн үүргийг үгүйсгэх аргагүй. Иймээс манай хэвлэлүүд бас энэ талаар бодох хэрэгтэй гэж санагддаг шүү.

http://otgonbayar.niitlelch.mn/

Б.Ганчимэг: Сэтгүүл зүй бол миний ертөнц

Ганаатайгаа өглөөний цайнд болзсон юм. Сэтгүүлч Бадамдоржийн Ганчимэг. Ярилцлагын хатан хаан гэдэг нэрийг дархалсан түүнд  л хэний ч өмнө үг, сэтгэлээ нээдэггүй хамгийн ховор хүмүүс ярилцлагаа өгдөг. Түүнээс сэтгүүлзүйн тулхтай бүтээл, даацтай нийтлэлийг хүмүүс хүлээдэг. Ингэж хүлээн зөвшөөрөгдөхийн тулд тэр чамгүй замыг туулсан нь мэдээж. Гэхдээ энэ амжилт, хүндэтгэлийн гол суурь нь төрмөл авьяас, хэзээ ч хаана нүд чихээ хурцалж, халуун сэдвийг мэдэрдэг, “барьж авдаг” сэтгүүлчийн ясны чанар болов уу.

Б.Ганчимэг өөрийнх нь төрмөл тавилан мэт ойлгогдох болсон өдөр тутмын сонины “гинж”-нээсээ салж өөрөө долоо хоног тутмын сонин гаргах гэж байгаагаа зарласан. Яагаад, ямар сонин байх вэ гэсэн эхний мэдээлэл хэдийнэ уншигчдад хүрч, шуугиан тарьчихсан. Тийм ч учраас сенсаци ярилцлага гэхээсээ энгийн халуун дотно  яриа өрнүүлэх гэсэн учраас өглөөний цайг сонгосон хэрэг.

Grandnews.mn  Калифорния ресторанд бямба гариг бүрт ийм нэг халуун дотно яриа өрнүүлж байхаар товлоод байгаа юм.  Хамгийн эхний зочин маань сэтгүүлч Б.Ганчимэг.  Өглөөний цайнд болзсон бидний яриа олон сэдэв хөндөж, басхүү нэг хэсэг ”Өдрийн сонин” хэмээх их айлд хамтдаа бужигнаж нэг бол том сэтгүүлчийнх нь их сүр бараанаас нь айн хулгаж, өмнө нь бөхийж, заримдаа үеийн л юм болохоор нэгнээ шоолон аальгүйтэн хөхрөлдөж явсан андуудын яриа руу сэм сэм хальтирч байв.   

Ярилцлагын мастер маань  өөрөө цэгцтэй уянгатай яриатай, яг “цэг” дунд нь онож хэлэх. Тэр бүхнийг хүргэхэд нэг бүү хэл ярилцлага жулдам. Харин энэ ярилцлагаа сонин гаргаж байгаа гэсэн сургийг дуулснаас эхлээд толгойд эргэлдэж байсан асуултаас эхлэе. Тэрээр өөрийнхөө “Оpen door” сонинг “ярилцлага, нийтлэл сонирхдог хүмүүсийн нэлээд нухдаг сонин байх юм” гэж даруухнаар тодорхойлж байгаа юм.

-Юуны өмнө сонин эрхлэн гаргаж байгаад тань баяр хүргэе. Та бол нийгэмд, мэргэжлийн салбартаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн том сэтгүүлч. Гэхдээ сайн сэтгүүлч бас давхар сайн менежер байх нь хэцүү, бараг боломжгүй ч мэт?
-Би зөвхөн юуг яаж бичих вэ гээд сенсациа хайгаад, тэрийгээ л бодоод, зөвхөн  бичихээ л мэдэхээс борлуулалт, маркетинг гээд бусад ажлуудыг сайн анзаарч мэддэггүй хүн юм байна. Сонин эрхлэн гаргана гэдэг мэдээж адармаатай ажил. Намайг мэддэг хүмүүс хэлээд л байна. “Одоо яана аа, сүйрсээн. Тэндээс ямар чимээ гарах бол”  гээд л. /инээв/ Гэхдээ яах вэ, надад ухрах газар байхгүй. Нийтлэлд суурилсан сэтгүүлзүйг хөгжүүлэх бодлоосоо ухрахгүй ээ.

-Сонингийн хэвлэлт, борлуулалт, зохион байгуулалт гээд зүйл бүрийн асуудал байна. Энэ их ажилд гүйсээр байгаад сэтгүүлчийн тань ажил тарамдчих вий л гэж таны өмнөөс айгаад байна л даа?
-Би ер нь жаахандаа ч гэсэн онц авахын төлөө явдаг хүүхэд байсан. Тэр нь бүр дадал болчихсон байжээ. Сүүлд би амьдралд ядраад нэг хэсэг “Яршиг л байна, дандаа л онц авах гэж гүйдэг охиныг энэ дотроосоо гаргая, болье, зүгээр л амьдрая” гэж бодох болсон. Харин одоо бол би онц авахын төлөө гүйнэ л  гэж бодож байна.

-Дээрээс нь эдийн засгийн байдал хэцүү үе. Гэхдээ таныг сонин гаргах гэж байгаагаа твийтерээр зарлахад чинь сайн дураараа хоёр ч залуу компьютер авчирч өгч тусласан гэж сонссон. Та олонд тэр тусмаа улстөрийнхөнд нэр нөлөөтэй хүн. Тэгэхээр нэг бодлын санхүүжилт олоход “нүүр”-тэй ч юм шиг?  
-Ерөнхийдөө л мөнгөний хомсдол бол байна. Би хориод жил сэтгүүл зүйд ажиллаж амьдарч байна. Олон ч танилтай. Би чамд сэтгэлийн өртэй ч гэх хүн олон. Намайг шинэ ажил эхлүүлэх гээд явж байхад дэмжих хүн олон л гэж бодож байсан. Зарим нь ч үнэхээр анх удаа ингээд шинэ ажил эхлүүлээд явж байхад чинь “Ганаагаа дэмжинэ ээ” л гэдэг юм. Гэвч яг “май” гээд өгчихсөн хүн алга.  Үүний цаанаас би юу олж харсан бэ гэвэл манай сэтгүүлчид тэднийг нурууг автал залхаачихсан. Бүгдээрээ л нэг, нэг сайт холбоотой. Нөгөө сайт, холбоо юу, юунд ч юм бэ өгсөөр байгаад нуруу нь хавталздаг болсон байхыг нь хараад дахиж хэзээ ч хэнтэй ч уулзахгүй дээ гэж бодсон. Би өөрөө ч жаахан бардамдуу хүн юм. Реклам гуйгаад явж чадахгүй бололтой.

Нөгөө талаар манайхны хэвлэл мэдээлэлтэй хамтран ажиллах харилцаа их буруу соёл дээр суурилаад хөгжчихжээ. Бид нэг бүтээн байгуулалтын сурталчилгааны төсөл хийж үзэх хүсэлтэй байгаа юм. Гэтэл манайхан бүх юмаа хаалттай хийгээд нээхэд нь л баахан нөхдүүд очиж тууз хайчилдаг. Хэвлэл мэдээллийнхэн тэрийг нь цацаад л мөнгийг нь авчихдаг. Ийм салан палан сэтгэлгүй харилцаатай хүмүүс энэ ард түмнээр бүтээн байгуулалтаа хайрлуулж, нутагшуулж, дэмжүүлж, үнэлэгдэж чадахгүй байна. Нэг нэгнээ муулсан захиалгат нэвтрүүлэг энэ тэр хийхдээ бол гарамгай юм.  

-Эсвэл та бүр эрт, зориглоод шинэ сонингоо байгуулах байсан ч юм уу?
-Мэдэхгүй ээ, магадгүй.  Би ер нь планаа буруу зурж байсан юм билээ.  Би залуудаа хөдөөнөөс орж ирсэн, орон гэргүй нэлээд удсан, жаахан зовж байсан болохоор хөлөө олонгуутаа маш сайн даргын маш сайн цэрэг явья, хүнд түшигтэй төвшин явья л гэж бодсон. Тэр үед сэтгүүл зүйн хөгжил ч тогтонг, шинэ шинэ технологи ч хомс, мэдээ, нийтлэл зүй, хөрөг гээд бичдэг төрөл зүйлүүд маань ч хомс, өнөөгийнх шиг ийм олон талбарт ажиллах боломж ч хомс байсан.

Харин багадаа айхавтардуу хүүхэд байсан болохоор нэг төрөл барьж авсан юм шиг байгаа юм. Хэзээ нэгэн цагт “Юунд ч мэргэшээгүй Монголын сэтгүүл зүй” гэдэг шүүмжлэл гарч ирнэ гэдгийг нэлээд эрт ухаараад, урьдаас нь  том хариулттай сууж байгаадаа бол баярладаг. Гэхдээ өмч хөрөнгөгүй, санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрээгүй байгаадаа бол уур хүрдэг. Жишээлбэл, миний прокурор С.Галдаатай хийсэн ярилцлагыг нийтлэх өдөр тутмын сонин олдоогүй. С.Галдаа чинь ховор хүн шүү дээ, би харанхуй шөнө гүйж очоод ярилцлага авсан. Харамсалтай нь, нийтлэх сонин олдоогүй.

Одоо бол надад юу нь гоё байна вэ гэхээр “Open door” сонинд хэн ч дарга биш байгаа нь. Бүгдээрээ нэг нэг ширээ, диктофоноо бариад ирсэн болохоор бүгдээрээ нийлээд л сэтгэл нэгтэй дайрч байгаа маань  сайхан байна. Багийнхан маань дундаж насны тулхтай тоймчдоос бүрдсэн тулах хүчтэй, түшигтэй баг болохоор бас тайвширч, тэдэнд итгэж байна. Би өмнө нь хэлж байсан даа, манай сэтгүүл зүй жаахан годогнуур болчихсон гэж. Үнэхээр тийм болж. Нас тулх, ноён нуруу гэдэг зүйл амьдралын жамаар цэхэрч цэгцэрч байдаг. Гэхдээ сэтгүүл зүйн салбар бол хүнээс өөрийн эрхгүй их залуугаасаа цэгцрэхийг шаарддаг. Бусад салбарынхныг бодвол сэтгүүлч хүн их залуугаасаа хэлэх үг, аливаад хандах хандлага гээд олон чухал зүйл дээр хийгүй болдог. Гэсэн ч манайд хөөрсөн, учраа мэдэхгүй сэтгүүл зүй одоо ид явж байна. Зүгээр л ханараад л байгаа биз дээ.

-Гэтэл бас сэтгүүлчид мөнгөнд худалдагддаг, сэтгүүл зүй бохирлогдсон гэсэн баахан шүүмж урсдаг. Гэтэл нөгөө талаасаа таны дайны сэтгүүлч дарамтнаас, гинжнээсээ салья гэж байгаа нь хэвлэлийн бус хүмүүст бол гайхалтай санагдах байх?
-Миний сэтгүүл зүй аймаар бөхөгөр болчихжээ, зодуулсаар байгаад. Хүн болгон л зодох юм.“ Ганчимэг л зайлчихвал  Монголын сэтгүүл зүй цэвэршинэ” гээд цаана чинь коментоор бичээд байна /инээв/

Үнэндээ гадна болж байгаа, миний яриад байгаа энэ замбараагүй юманд манай үндсэн сэтгүүлчид ямар ч оролцоогүй. Хэдэн эрхлэгч, дарга нар л нийлээд л холбоо байгуулаад баахан баллалаа. Одоо бүр сүүлдээ сүргээрээ явж мөрийтэй тоглодог болж. Сайхан нөхөрлөх, сайхан хамтарч ажиллах гоё л доо. Гэхдээ ичих хэрэгтэй шүү. Залуустайгаа нийлээд өнөөгийн энэ бусармаг байдалтай тэмцмээр санагдаж байгаа. Өнөөдөр дарга нар нь “Тэрийг бичиж болохгүй шүү, мөнгийг нь авчихсан” гэдэг. Тэр мөнгө нь, хуваарилалт нь хаана байгаа юм бэ? Жирийн сэтгүүлчдийн бичлэгийн шагнал  нь нэмэгдсэн үү, үгүй. Би чинь авч байсан цалингаа дэлгээд үзэн ядагдаад байгаа шүү дээ.

Би ер нь ноён зантай хүнд дургүй. Хүнд базуулж байх дургүй. Нэлээд олон жил ч ингэж дураараа явсан юм шиг байгаа юм.  Гэтэл энэ эзэд чинь улам хомхой, улам энэрэлгүй, аймаар болоод, дээгүүрээ хэдүүлээ сүлбэлдээд хор хутгаад явахаар эгдүү хүрдэг юм байна. Хоорондоо контентийн агууламж, цоо шинэ тэсрэлтээр өрсөлдөж байх ёстой хүмүүс бүгдээрээ найз болоод л, бүгдээрээ нэг зүйлийг хамгаалаад явахаар сэтгүүл зүйн хөгжил нь яах вэ.

Тэднийг хэн тоож шүүх юм.  Идэж, дээрэм хийж аваад л хэвтэцгээчихнэ шүү дээ. Угаасаа сэтгүүлч бол бараг найзгүй мэргэжил. Бүтэн ойлголтоороо бол тухайн нэг сонин нэг баг. Нэг телевиз бол нэг баг. Багийн логик энд байна. Гэхдээ одоо манайхан хажуугийн сонинтой бүх бодлого юмаараа нэгдчихээд, нэг хүнийг сүргээрээ хамгаалаад явцгааж байна. Гэхдээ яг сэтгүүлч бол ганцаараа ажилладаг, ганцаараа л амжилтаа бүтээдэг салбар. Юун холбоо гээд миний уурлаад байдгийн учир тэр. Босоо удирдлагатай, цэрэгжсэн шахуу байгууллага болохоор би энэ шинэ төлөвшилд нь дасахгүй ч байгаа юм уу.  “Түүнийг бичиж болохгүй. Үүнийг бич” гээд л байнгын тушаал дунд амьдарч байдаг шүү дээ, өдөр тутмын сониныхон.

Уг нь бол цуйванд гүйж очихгүй болчихсон байх ёстой байхгүй юу, манай сэтгүүлчид. Би хоосон мөртлөө, бардам зантай. Аль залуудаа “Эрх баригчдын будаатай хуурганд очихгүй” гэж бичиж байсан. Одоо нэг хэсэг маань хэт тансагдаж тасарчихаад монгол хүний атаач зангаар би эсвэл бухимдаад байгаа юм байлгүй дээ. (инээв)  

-Та угаасаа л ийм бардам хүн үү, эсвэл таны авьяас, сэтгүүл зүйд хийсэн тэсрэлтүүд чинь таныг ийм бардам болгов уу?
-Би ер нь бардамдуу хүн. Аав ээждээ эрхэлчихсэн.  Хоёр ах маань надаас олон ах болохоор ганцаараа тонгочоод өсчихсөн. Сумын төвд Аавынхаа хоёр өрөө байшинд хайраар нь пологдож, гүнж шиг л өслөө. Тэглээ гээд би хомхой, өөрөөсөө бусдыг хайрладаггүй, бусдыг мөлжигч болж хүмүүжээгүй.

Чи хэр зэрэг өөрийгөө боловсруулж, чи хэр зэрэг хөгжсөн бэ гэдгээрээ л хүний зам мөр тодорхойлогддог. Чи илүү хүнлэг, илүү чадварлаг, илүү хөдөлмөрч бол илүү л амьдрах ёстой. Гэтэл илүү байсан ч амьдралын өгч байгаа боломжууд дэндүү харамч , шударга бус байх нь бий. Би өдөр шөнөгүй бичдэг байсан. Сонины шарласан хуудсууд, он жилүүд, надтай хамтран ажиллаж явсан хүмүүс мэднэ. Гэтэл надад сүүлийн 6 жил чи залхуу, чи ажилдаа ирдэггүй, чи “юу ч бичээгүй гэх үг л ирсэн. Би үнэхээр энэнд гомддог. Хүн хүнийг ямар нүдээр харахыг хүсч байна тэрүүгээрээ л хардаг юм билээ. Хичнээн дотор хүн нь өөрийг хэлж байвч, хүн тэрнээсээ ичихээ байчихдаг. Илүү гарын дор, илүү чадалгүй, илүү муу юм хийхэд гар нийлдэг хүмүүсээ л гэдэг болчихдог. Энэ эсвэл бизнесийн арга ч юм уу, бүү мэд. Ямартаа ч би энийг бол аймаар муухай эвдрэл гэж хардаг. Бидний дунд он жилүүд байсан шүү дээ. Намайг мэднэ шүү дээ гэсэн зангираатай би хаалгыг нь хаасан. Энэ хорвоогийн хамгийн хэврэг хүн бол эрчүүд болсон ч юм шиг. Хажуу хавирганы шургаанд тэр амархан автаж байгааг нь ээ. Хэзээ ч өөрийнх нь дэргэд байж, өөртэй нь хамт зүтгээгүй хүний үгээр л шууд намайг буруутгах гээд байдаг. Чи өвдсөн ч буруу, чи гомдох нь ч буруу. Чи илүү нь ч буруу. Ёстой тэнэг байгаа биз дээ.

-Сэтгүүлчид маань боловсорч, хөгжих боломж тааруу. Арай нэг байр суурьтай болсон нь худалдагдаад явчихдаг гэдэгтэй та санал нийлэх үү?  
-Үнэхээр хэцүү. Дахиад худалдагдсан бүхэл бүтэн үе бий болчихсон, дахиад нэг бүтэн үе бэлтгэж байна шүү дээ. Биднийг адуу шиг ташуурдаад л давхиулж байсан болохоос биш, хэзээ сэтгүүлчийн нийгмийн асуудал гэж ярьж байсан юм бэ? Сэтгүүлчид гэхээр л төмрөөр хийж, блокоор цутгачихсан хүмүүс юм уу. Манай дарга нар “Уучлаарай, та нарт хүнтэй сууж, зугаалж, цэнгэх зав байхгүй. Ямар тэнэг нь л энэ сонины хашаанд орж та нарыг олж харах вэ дээ” гэдэг байлаа. Өглөө гараад л шөнө харина. Өглөө хуралдаа яараад л ирнэ. Алдар нэртэй нь ч адилхан, алдар нэргүй нь ч адилхан. Ямар ч энхрийлэл байхгүй, ид сайхан насандаа зугаалах завгүй, хүний амьдралын үзэх ёстой юмыг ч үзэж чадахгүй өнгөрөх нь ч бий. Эсвэл хартай балайр юмнуудтай суучихсан. Энд тэнд хөх няц болчихоод “Дарга аа, би өнөөдөр гадагшаа гарахгүй, эндээ нүүрээ уншаад байж байя аа” ч гэх нь таардаг. Би л лав хувьдаа тухайн үеийнхээ моодны трэндүүдээс их л хоцордог байсан санагдана. Хурдан явахад амар, намхан гутал өмсөнө.  Одоо болохоор Төрийн ордонд чинээлэг, сайхнаа харуулах фэйшн уралдаан болдог ч болчихсон юм шиг, бүр гайхмаар. Мэдэхгүй ээ, надад бүх юм тэнэг санагддаг болж байгаа.

Урлаг нь ч урлаг. Шоронгийн сэдэвтэй юм уу, инээдмийн кинонд арай нэг олны сонирхол татаж байгаа жүжигчдийг тоглуулаад сурталчилгаагаар үй зайгүй нүдэж, хүнд үзүүлдэг. Уг нь урлаг гэдэг бол хүний сэтгэлийн дотоод ай савыг дутуугаар нь дүүргэж, далд мэдрэмжийг нь чичигнүүлж байдаг зүйл шүү дээ. Тэр сүнс нь хааччихсан юм. Дуурийн театр гэхэд зүгээр л манай салбарын хүнийг аваачаад тавьчихсан. Манай салбарынхан хөрвөх чадвартай л даа.

Гэхдээ энэ арай дэндэнэ ээ, “Би найман настайдаа мандолин тоглож байлаа” гээд хэлчихээр урлаг мэддэг хүн болдог юм уу. Ер нь аль ч салбарт чаддаг нь чаддагаа л хийх ётой юм шиг ээ. Жишээлбэл, намайг цагдаагийн дарга болгочихвол би чинь баахан хүн хольж солиод, шоронд хийгээд баллаж тавьдаг юм байгаа биз дээ.
 

-Тэгвэл идеал болсон хүмүүс яагаад дуугүй байна вэ?
-Залхсан байх аа. Төр нь, сайд нар нь хүртэл зохион байгуулалттайгаар Монголын эсрэг байхаар заяагдсан юм шиг, Монголыг хорлох заяатай төрсөн юм шиг аяглах юм.  Гадаадынхан ороод ирэхээр эдийн засгийн алуурчид зайл гээд хөөгөөд зодоод явуулчихдаг, өнөөдөр тэнгэр таалахгүй байна, та нартай уулзахгүй ээ  гэдэг хөгжлийн гай түйтгэр, саад болсон сайд ч байна.  Манайд үнэхээр ховор сайхан улсууд нь дуугаа хураачихаж. Манай ТВ-үүд ч гэсэн сайн дурынханд байраа тавиад өгчихсөн.

Заримдаа энд тэнд энэ хүн яана даа гэмээр хүмүүстэй тааралдах юм. Бүр наад захын мэдлэг мэдээлэлгүй. Гэнэн, тэнэг танхил байгаагаа гайхуулаад ч байгаа юм шиг.Энэ хүн өөрийгөө ердөө л иймхэн төвшинд илэрхийлнэ гэдэг ямар хангалтгүй юм бэ гэж бүр өөрийн эрхгүй голдог ш дээ. Надад лав цагийг хамт идэх хүн дэндүү ховор таардаг. Худлаа хээнцэрлээд л, худлаа брэндлээд л, худлаа урлагжаад л. Аймаар худлаа болцгоожээ.

-Шар мэдээ уншдаггүй ч гэх шиг?
-Үгүй ш дээ. Тэрийгээ бол талх шиг идэж байгаа ш дээ. Угаасаа дэлхий нийтээр аваад л уншдаг. Ингэж худлаа ярьж байгааг сонсоод уур хүрээд байдаг. Сүүлдээ өрөвдөөд дуугүй өнгөрөөдөг боллоо. Би сая бүр гайхамшигтай хүнтэй уулзлаа. Элчин зөвлөх эмэгтэй. “Би Сэтгүүлчдэд дургүй, үзэн яддаг” гэх хүн байх юм. Шууд тэгж хэлэхээр хэлэх ч үг олдоггүй юм билээ. Уур хүрээд маргааш нь “Бүр гараа эвхэж, гадаадад сууж, өндөр цалин авсан гадаад яамныхан хэн бэ, та нар Монголын төлөө юу хийсэн юм бэ” гээд бухимдан хэлсээн /инээв/. Сэтгүүлчдийг үзэн яддаг хүн сэтгүүлчдийн бичсэн зүйлсийг л мэдээлэл болгоод ярьж байна лээ. Ёстой наад захын соёлгүй дуракууд монголыг тэгж төлөөлнө гэхээр би ёстой дур гутсан. Тэгээд л том том юм яриад, салбарын сайдаа муулаад л. Монголын сэтгүүл зүйн нэн шинэ түүх шинэхэн, сүүлийн 20-иод л жил. Гэхдээ сэтгүүл зүй нийгэмд үүргээ гүйцэтгээд л явж байгаа. Шар гэгддэг зах зээл дээр ажилладагууд нь ч үүргээ гүйцэтгэж ирсэн. Монголчууд донж стил гэдэг зүйлд суралцах гээд хөлөө олж ядаж л байна. Үүнд ганц хоёр сэтгүүл их үүрэг гүйцэтгэж байгаа гэж би боддог.

Үүнийгээ илүү мэргэжлийн төвшинд, сайн муу хэлүүлэхээсээ бэрхшээхгүйгээр бичих л хэрэгтэй. Од бол од шиг бай. Хувь тавилангаа дага. Өөрөө л од юм бол бэлтгэлтэй яв. Та нарыг дандаа уруулаа будаад, үсээ жимбийлгээд явж байхад нь бид зураг авах ёстой юм уу? Энд тэнд зах дээр ч юм уу явахдаа аятайхан явах л хэрэгтэй. Тийм биш  тааралдах юм бол хохь нь л биз.  Гэтэл өглөө үсээ сэгсийлгээд гарч ирчихээд “Намайг таагүй байхад зургийг минь авчихлаа” гэж гонгиноод хэрэггүй л байхгүй юу? Тэр болгонд  мэргэжлийн аналитикууд шууд дүгнэлтээ хэлдэг байх хэрэгтэй. Ийм шүүмжийг хөгжүүлэх хэрэгтэй ш дээ. Тэр шүүмжээр шүүмжлүүлсэн хүн гэрээсээ гарахгүй хэд хоног уйлж хэвтдэг байх хэрэгтэй.  Баруунд тийм л байдаг.  Ийм л хувь тавилангаа хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй.

Жишээлбэл, ичих булчирхайгүй болчихсон юм уу, хаашаа юм бэ. Хуурамч LV бариад хаа сайгүй тэлчигнээд явах юм. Хуурамч LV-ны оронд зүгээр л “Made in Mongolia” гэсэн арьсан цүнхээ бариад яв л даа. Албан ёсоор ороод ирсэн тэр брэндүүдийг хүндэтгэх ёстой биз дээ. Яг үнэндээ бол өөрийгөө хүндэтгэхэд яана вэ, бид.  Гэхдээ хэд шүүмжлүүлээд ирэхээрээ тусгаж аваад өөрчлөгдөөд байгаа биз дээ. Зарим галзуу нь л хашгичаад байгаа болохоос биш.  Үүнд бас “Гранд” сэтгүүл их үүрэг гүйцэтгэсэн гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ нийгэмд дараагийн тав, арав, хорин жилд ажиллах хүмүүсийн соёл, амьдрах орчинд хувь нэмрээ оруулах ёстой шүү дээ. Дээдсийн соёл, дээдсийн давхарга гэж аливаа улс орнд байж л байгаа юм чинь тэр соёлыг ч гэсэн хөгжүүлэхэд, нутагшуулахад өнөөгийн хэвлэлийнхэн хувь нэмрээ оруулах л ёстой

-Таны “Аав бид хоёр” ном унших бүрийд сэтгэл гэгэлзүүлж, ухаарал хайрлаж байдаг. Дараагийн номоо хэзээ гаргах бол гэж хүлээж байгаа олон хүн бий? Хэзээ ном гаргах вэ?
-Миний “Аав бид хоёр”-т үнэхээр хайртай болчихсон хүмүүс байдаг юм. Энэ намар ярилцлагын ном гаргана даа л гэж бодож байна. Их л удаан ярьж явна даа. Ийм утга, уянгын бүтээл дээр ажиллахад нэлээд тогтож сууж, сэтгэлээ чагнах шаардлагатай байдаг.  Одоо бол үнэхээр амсхийх завгүй ажиллаж байна.

-Ийм сэтгэлийн нандин мэдрэмжийн дурсамжууд, нарийн нандин бүтээлүүд хэзээ төрдөг вэ? Та яг ямар үедээ бичдэг вэ?
-Мэдэхгүй ээ, хүмүүс онгод гэж нэг юм ярьдаг. Би бол сэтгэл хөглөгдөж, жаргал зовлонгийн баланс аль нэг тийшээ хэлтийгээд ирсэн үед, доторх бодол санаагаа илүү сонсож, гаргаж ирж бичдэг болов уу гэж боддог.  

Би бол нарийн нандин программтай эмэгтэй биш. Ингэж ярьж байгаа маань ядахдаа хүйсээ хүндэтгээгүй бүдүүлэг хэрэг л дээ. Энэ хорвоод эмэгтэй хүн болж чадаагүй өчнөөн харамсал тэнэж яваа шүү дээ. Гэхдээ би ямар ч үед  байнга уншиж л байдаг, тархиндаа нэг ч гэсэн сайхан зүйл нэмье гэж эрмэлздэг хүн. Миний тархи хогийн сав биш болохоор зарим хүмүүсийн номыг би унших нь битгий хэл хардаг ч үгүй. Эмэгтэй хүн бол хэзээ ч тайлагдашгүй, ухаж баршгүй сэдэв. Эмэгтэй хүний дотор байдаг бүхнийг гаргасан уран зохиол, өгүүллэг, уран бүтээл хийх нь миний мөрөөдөл. Энэ амьдралын хамгийн гол, магадгүй дотор нь эр хүн ч оршин байдаг тэвчээрлэг нугаршгүй, зовлон туулах хэтэрхий их чадвартай, байж болох бүхий л шүүлтүүрээр соригдож байдаг гол дүр бол эмэгтэй хүн. Мэдээж эр хүний дүр маш чухал. Тэд бол шалтгаан.

Энэ бүхнийг гаргаж бичихийг л хүсдэг. Харин сүүлийн үеийн уран зохиолд түүхэн эмэгтэйчүүдийг хэт товойлгосон хаос явагдаж байгаа нь таатай санагддаггүй. Тархи нь сул дорой байх тусам хуучин түүх, хуучин дурсамжаа сөхдөг нь хүн төрөлхтний зан. Жендер гэхээр бид хатавчинд биш хойморт явсан гээд гүжирмэгээр дайраад байх ийм өгөгдлөөр өнөөгийн шинэ нийгэмд байлдаад ерөөсөө хэрэггүй.
 

-Та хэзээ нэгэн цагт дурсамжаа бичих үү?
-Бичнэ.

-Ямар байх бол?
-Аймаар үнэн, амьд халуун. Хар залуугаасаа сэтгүүлчийн мэргэжилд дурлаад, сэтгүүлчийн тавилангаар амьдарсан, адал явдал, цус буцалгам юм болгоноор дүүрэн амьдрал.  Залуу байхад ийшээ ч харсан учрал, тийшээ ч харсан учрал, тэр болгоныг дурлал гээд буруу ойлгочихдог ч үе байна. /инээв/ Ер нь бол сэтгүүлчид дурлах зав байдаггүй талдаа шүү. Гэхдээ залуу байхад уулзсан гоё хүн, гоё сурвалжлагандаа автаад тэрний л үг үнэн юм шиг автах зурвасхан үе бий. Гэхдээ тэр бол бэлтгэл ангийн жаахан үе л дээ.

-Таны зочдоос хамгийн гоё, хамгийн үнэн, баггүй хүчтэй ярилцагч хэн бэ?
-С.Баяр.  Амьдралынх нь бүх үеүдэд ярилцаж байсан даа. Хулангаас салаад буудалд буучихсан байхад нь хамгийн анх гүйж очоод ярилцаж байлаа. Ц.Нямдорж байна, яаж ч харагдахаас сийхгүй. Дагваа аварга гоё ярилцагч байсан. Өө..., поп Сарантуяа. Үнэхээр надад тийм эмэгтэй зочин тааралдаагүй. Загвар өмсөгч Одгэрэл, Мичидмаа бүгдээрэнтэй нь ярилцаж байсан. Бас их гоё, нандин ярилцлагууд. Гэхдээ бүтэн биш. Харин Сараатай бол дахиад ярилцвал өөрөө түгшмээр үнэхээр дээд түвшний ярилцлага хийсэн боловч манай судлаач нар ойшоогоогүй.

Миний ярилцагчид олон доо. М.Зэнээ гуай их гоё ярилцагч байсан. О.Дашбалбар агсан байна. Надад оюутнууд, судлаачдад ч хэрэг болчихоор хэмжээний архив бий. Гэхдээ сэтгүүлч хүн хүний нууцтай ажилладаг. Тэр нууцтай харилцах соёл одоохондоо дутмаг л байна. Зарим нь миний битгий гаргаарай гэснийг гаргачихсан байна гэж уурлаад, үглээд явдаг нь ч бий. Энэ нь манай монголчуудын зөвхөн гоёор үлдэх гэсэн хүсэлтэй холбоотой. Гэхдээ тэр гоё гэдэг  ойлголт нь юу юм бэ? Залуу байхад баримтандаа хэт шунаж, амжилтандаа хэт улайраад тэр түүхээс алийг нь дэлгэж, алийг нь авч үлдэх вэ гэдгээ бодохгүй явсан үе бий. Гэхдээ түүх гэдэг гашуун үнэнээрээ л байх хэрэгтэй. Хүн түүхээ гоёчлоод эхлэхээр шедевр болохгүй шүү дээ.

Энэ л их гунигтай. Манай одууд Коко Шанелл шиг, Моданна, Монро, Алла шиг судлагдахуун болохгүй л байна. Ч. Мөнхшүрийн амьдрал тэр чигээрээ домог. Гэтэл тэр бүрийг үнэнээр нь өгүүлэхэд хэцүү ч үе бий. Дандаа л дутуу ажлууд гараад байгаа юм даа. С.Удвал гуайн түүх гэхэд үнэнээрээ ерөөсөө үлдээгүй. Л.Цогзолмаа гуай бүх түүхээ аваад өрөөндөө ороод хумиад суучихлаа. Н.Сувд ч гэсэн бүхэл бүтэн түүх домог атал сонгинын хальс шиг давхар, давхар бүрхүүлтэй болчихсон.  Нэгэн цаг үеийн шүтээн л байсан юм чинь  түүх нь түүхээрээ, үнэн нь үнэнээрээ үлдэх хэрэгтэй. Б.Сарантуяа бол хайрлаж ч чаддаг, хаяж ч чаддаг, бүх юм нь ил.

Мэдээж түүний амьдралд далд зүйл байдаг л байх. Гэхдээ ард түмэнтэйгээ ойрхон өөрийнхөөрөө байх тусмаа улам л хайрлагдаад, хайрыг нь татаад яваад байдаг. Айлын амьдрал нураалаа, бутраалаа л гэдэг. Үүнийг тонгоруулаад нөгөө талаас нь харах юм бол маш их учрал хагацал нарийн асуудлууд байгаа. Судлал шүүмжлэлийн ай салбар өөрөө байхгүй болчихсон, сэтгэл судлал, намтар судлал зогсонги байдалд байна. Хараалгах, муу хэлүүлэхээс айлгүйгээр  нийгмийн зөв хандлагууд, оролдлогууд, аливаа соёлын төлөвшлүүд дээр нэгдэж явах ёстой юм даа,уг нь манай сэтгүүлч нар. Үнэндээ сэтгүүлч бид соён гэгээрүүлэгч, нийгмийг эмчлэгч гээд ямар ямар ч үүрэгтэй болчихов. Энэ хорвоод зуд, үер болсон ч сэтгүүлчдийн буруу ч болчих нь л халаг боллоо. Өөрсдийг нь од болгосныхоо төлөө эргээд өшигчүүлээд  л явдаг болчихлоо.  Гэхдээ бид энэ намтар судлалын салбарт бол өөрсөддөө нэмэлт үүрэг болгож аваад судлаад хадгалаад, баталгаажуулаад явах ёстой юм.
 

-Нууцтай байна гэдэг, дотоод сэтгэлийн хүчгүй, комплекстэй холбоотой юм биш үү?
-Амьдрахуй маань өөрөө соёлын дутмагшилд орчихоод байна. Бид аягүй өрөвдөлтэй байхгүй юу. Соёлын дутмагшлаа дарахын төлөө бид ч бас хичээх ёстой. Ялангуяа одууд, үнэхээр чи стар юм бол өөрийнхөө нэр хүндэд таарсан энтертаймент үзүүл, энэ ард түмнийг соёлд, шуугиан дуулианд сурга. Хүлээн авалт, шөнийн цэнгүүнд алмайруулж сурга. Өөрийнхөөрөө үлгэрлэ л дээ. Бүгдээрээ хажуу энгэртэй дээл өмсчихөөд л балайраад явцгаах юм. Үндэсний өв соёлоо таягдан хая гээгүй шүү. Зүгээр л дэмий туйлшралд хамаг насаа үрэх юм.
 

-Ингэхэд та сэтгүүл зүйгээс алдар нэрээс өөр юу авав?
-Мэдэхгүй, одоо байгаа зовлон, жаргал бүхнээ л авсан байх даа. Миний анх гарч ирж байсан үе гоё байж. Хэн нь илүү, тэр туг нь байдаг. Илүүдээ л тэд ёсолно. Надаас 20, 30 ах Ш.Цэрэнпил Г.Дашрэнцэн гээд мундаг сэтгүүлчдийг би “Чи” л гэдэг пацаан явлаа.  Тэд ч намайг хүлээн зөвшөөрдөг, тэдэнд намайг хүндэтгэх хүндэтгэл байсан. Яагаад гэвэл би дарга нь, би багийнх нь удирдагч байсан юм. Надад намд элсэх санал харин ч нэг ирж байсан. Над шиг ааштай хүн тохирохгүй байх гээд би тоогоогүй. Далд болгоныг ил гаргах мөнхийн сэдлэгтэй байнга л чихээ сортолзуулж явдаг дадалтай болчихсон хүн чинь далд юмыг ил байлгах гэж зовно. Аягүй бол хаалттай хуралдааны мэдээллийг нь ил болгож хаяад баларсан юм болно. /инээв/    

Ганаа ийм л хүн. Хэнийг ч улалзтал нь шүүмжилж, юуг ч нууж хаахгүйгээр ил гаргаж, заримдаа  хэтэрхий бардам ч юм шиг. Тэгсэн хэрнээ гэгэлзсэн зөөлөн сэтгэлтэй уяруу  хүн. Гарцаагүй үнэн нь тэр өөрийнхөө сонгосон сэтгүүл зүй хэмээх амьдралдаа үнэнч, тамын тогоо гэмээр тэр ертөнцдөө л буцалж явна. Ганаадаа амжилт хүсье.

А.АЛТАНТУЯА

Л.Болд: Хуучны НАХЯ шиг газар бий болчихлоо

УИХ-ын гишүүн Л.Болдтой ярилцлаа.

-Сүүлийн үед ар араасаа гарч байгаа баривчилгаа, буруутай нь нотлогдоогүй байхад олон сар, жилээр хорьдог байдал хэрээс хэтэрсэн талаар хүмүүс ярьж байгаа. Олны дунд яригдаж байгаа энэ сэдвийг та УИХ-ын түвшинд ха­риуцлагатайгаар мэдэгдлээ. Та ямар учраас энэ талаар Хүний эрхийн дэд хороон дээр хөндөхөд хүрэв?
-Хүний эрхийн дэд хороогоор манайд байгаа хүний эрхийн зөрчлийн талаар, тэр дундаа хорих байранд цагдан хоригдож байх хугацаандаа иргэдийн амьд явах эрх зөрчигдөж байгаа асуудлыг ХЭҮК-ийн дарга, гишүүд болон ШШГЕГ-ын хариуцлагатай ажилтнуудыг оролцуулан хэлэлцсэн юм. Нөгөө талаар УИХ-ын түвшинд хууль, шүүхийн шинэчлэл авчрах томоохон суурь хуулиудыг хэлэлцэж байна. Тэгэхээр бид өнөөдрийнхөө нөхцөл байдлыг бодитойгоор хүлээн зөвшөөрч,  үүнийг засч залруулах арга замаа хууль эрх зүйн шинэчлэлтэйгээ холбох ёстой. Бид ерэн онд хувьсгал хийж, иргэдээ айдас дор барьдаг байсан НАХЯ-ыг, хуучин нийгмийн тогтолцоог татан буулгасан. 1992 онд шинэ Үндсэн хуулиа баталж, төр, иргэн хоёр тэгш эрхтэй байхаар хуульчилсан юм. Гэтэл өнөөдөр хуу­лийн байгууллагад төр нь иргэнийхээ дээр гэсэн хандлага хэвээрээ байгаад байна. Энэ нь ялангуяа эрүүгийн хууль, байцаан шийт­гэх ажиллагаан дээр тод илэрдэг. Хүнийг эрүүдэн шүүнэ, эрүүдэн байцаана гэсэн ойлголт нэрнээсээ авахуулаад хэвээрээ. Одоо мөрдөж байгаа сталинч системээр бол хэрэгт шалгаж байгаа хүнээс мэдүүлэг авах, хэргийг хүлээлгэх гэсэн хоёрхон зүйлээр бүх амьдралыг нь шийддэг. 

Сайндаа ч хүмүүсийг хориод байгаа юм биш мэдүүлэг авахын тулд л хорьдог. Тэгээд хорьж, залхааж байгаад мэдүүлэг авдаг. Мэдүүлэг авчихсан хойноо тэрүүгээр нь буруутгадаг, ялладаг. Хүн нь олдвол гэмт хэрэг нь заавал олддог. Тухайн шаардлагатай үед төр нь цаг үе хөгжил, хөдөлгөөний явцад үүсч байна уу, ямар нэг захиалгаар холбож шалгаад  хэргийг нь тулгаад өгдөг. Ийм зүйл олон жил нүдэн дээр үргэлжилж байна. Бид 1990 онд юуны төлөө хувьсгал хийсэн юм бэ. Үүнийг л өөрчлөх гэж хувьсгал хийсэн. Гэтэл хорин жилийн дараа яг хуучны НАХЯ шиг ажилладаг хуулийн байгууллагатай, түүнээсээ бүгд айдаг болчихсон байж байна. Би ерэн оны ардчилсан хувьсгалд гар бие оролцож, манлайлж явсан хүний хувьд, амиа ч алдсан хамаагүй тэр нийгмийн тогтолцоог өөрчлөх гэж зүтгэж явсныхаа хувьд өнөөгийн нөхцөл байдлыг хараад үнэхээр халширч байна.  Ялангуяа сүүлийн үед “Бид хаашаа яваад байгаа юм, бидний зорьж байсан ардчилал маань юуг авчирч байна, хүний эрх, эрх чөлөөний асуудлыг дахиж нэг бодох цаг иржээ” гэж бодох боллоо. Бид ардчилсан хувьсгалын 25 жилийн ойгоо баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэсэн. Үнэндээ бид хариуцлагаа ухамсарлаж, үүргээ ойлгож баймааж баяр болгон тэмдэглэх ёстой гэж боддог. Одоо нийгэм нэг л айдастай түгшүүртэй, цочирдмоор болчихоод байгаа нь нууц биш. Хүмүүсийн хэлж байгаагаас үзэхэд хэрэгт холбож, байцааж байгаа сэдэв, хэв маяг нь үнэхээр гайхаш төрүүлмээр болсон байна. Гэхдээ бид ийм байдлыг өөрчилнө. Өөрчлөхөөс аргагүй. Ард түмнийнхээ мандатаар сонгогдож, тэднийхээ захиалгаар хуулийг хэлэлцэж хийдэг бид тийм боломжийг ч олгохгүй. Төр, иргэн эрх тэгш байх ёстой. Энэ нийгмийг  бий болгочихоод эргээд иргэнийхээ дээр байдаг хуулийн салбартай болж болохгүй.

-Урьдчилан хорих төвд хоригдож байсан Газрын тосны газрын дарга асан Д.Амарсайхан эмнэлгийн туслалцаа авч чадалгүйгээр хорвоог орхилоо. Хууль цагдаагийн байгууллага сэжиглэн шалгаж болох ч хүний аминаас илүү үнэтэй хэрэг гэж юу байх билээ…
-Хорих байгууллагад болсон эмгэнэлтэй явдал, үүний дараах нийгмийн хариу үйлдэл, хууль цагдаагийнхны хандлагыг харахад арай л дэндүү байна. Салах ёс гүйцэтгэсэн өдөр нь байна уу,  маргааш нь шүүх хурал нь болж байх жишээтэй. Би тэнд хүн шоронд амиа алдлаа. Яаж хүний амь эрсдэхгүй, хүний эрх зөрчигдөхгүй байлгах вэ гэж асуухад албаны хүмүүс хариулахдаа талийгаач өглөө нь ахтайгаа инээж, ханиагаад л уулзсан шүү дээ гэж хариулж байгаа юм. Юу гэсэн үг вэ. Олон сараар хоригдсон хүн ах дүүсээ хараад баярлахгүй яадаг юм. Тэдний асуудалд хандаж байгаагаас үзэхэд ойлголтын, философийн асар их зөрүү харагдаад байгаа юм. Ийм байж болохгүй л дээ. Хүн зүгээр байж байгаад үхнэ гэж байхгүй. Цаг дээрээ хүний амь ямар бөх билээ. Манай нэг УИХ-ын гишүүн надад “Би талийгаачтай хамт  ажиллаж байсан, гэмгүй найз явсан. Ажил явдал дээр нь очмоор л байна. Даанч хардагдчих юм болов уу” гэж хэлсэн. УИХ-ын гишүүн хүн ийм айдастай байхаар жирийн иргэд ямар байх нь ойлгомжтой. Би үнэхээр цочирдсон. 

-Та бас хэвтрийн хү­нийг дуудаж авчруулаад бай­цаасан талаар ярьж байсан…
-Тийм ээ. Миний танилд тохиолдсон хэрэг болохоор би хэлж байгаа юм. Утасдаад ир гэхэд нь өвчтэй байгаагаа хэлэхэд заавал ир гэсэн байгаа юм. Тэгээд дөрвөн давхар руу жолооч, хүүгээрээ түшүүлээд гарсан байна лээ. Гэтэл тэдний өгч байгаа тайлбар нь манай мөрдөх алба хоёрдугаар давхарт байдаг гэж байгаа юм. Би давхрын тухайд маргах гээгүй юм шүү дээ, уг нь. Шалгах явцдаа тэр хүн нь өвчтэй байвал ирээд асууж тодруулж болдоггүй юм уу. Тэр бүх зардлыг нь тооцоод цалин мөнгө, унаа тэрэгнийх нь зардлыг өгч байгаа шүү дээ. Хүнээ боддог байвал яасан юм. Одоо тэр хүн дуудсан ч очих тэнхэлгүй, дамнуурга дээр л очих болчихоод байгаа. Хүнийг хардаж, сэрдэж болно. Битгий шалга гэж байгаа юм биш. Гэмт хэргийг хаацайл ч гэж байгаа юм биш шүү. Хүнээ боддог, хүний эрхийг дээдэлдэг байгаасай, бас ялгавартай хандахгүй байгаасай гэж хүсч байна. Юу ч байхгүй байхад юм гаргах гээд ухаад байдаг, эсвэл гэм хийсэн нь ил байхад шалгадаггүй хуучин үеийнх шиг зүйлүүд бий болчихлоо. 

-Та хурал дээр Бямбын Ринчингийн талаар жишээ бас дурдаж байсан…
-Тэр үед “Далан настанд даруулга хэрэгтэй” гэж сонины нүүр дүүрэн материал нийтлэгдээд, дараахнаас нь түүнийг нийгмээрээ түүнийг гадуурхаж эхэлсэн. Тухайн үед оршуулган дээр нь хүртэл шавь нар нь айгаад очиж чадахгүй байсан гэдэг. Тэр үед салах ёс хийхээр очсон миний аав хүртэл шалгагдсан. Нийгэмд айдас бий болчихоор хүмүүс хүртэл хөдөлж чадахаа байчихдаг. Өнөөдөр яг ийм технологи үйлчлээд эхэлчихлээ. Эхлээд тухайн хүнийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гэм буруутай мэтээр бичиж, хүмүүсийг үүндээ итгүүлж үнэмшүүлнэ, нийгэмд хор шаар болгоно. Нэгэнт ин­гээд нийгэмдээ хог шаар болчихсон хүн шоронд цагдан хоригдоно уу, тэндээ нас барна уу хэн ч сонирхохгүй болно. Ийм байдлаар хүний эрх, эрх чөлөө, нэр төрд халддаг болоод байна.
 
-Одоо тэр үеийнх шиг болчихсон юм биш үү?
-Харин тэгсэн байгаа биз дээ. Ийм эмгэнэлтэй байж болохгүй л дээ. Ийм ч байлгахгүй. Дуугүй байх байсан бол бид яах гэж тэр үед хувьсгал хийсэн юм. Яах гэж үхнэ гэж явсан юм. Амьд үлдсэнээрээ өнөөдрийн ийм бусармаг байдалтай эвлэрэх юм уу. Яахав намайг баахан гүтгэж, хэрэг үүсгэх гэж оролдоно биз. Аль юмнаас айж явдаг юм.

-Сүүлийн үед АТГ-ыг гурван үсэгтэй газар гээд хүмүүс нэрийг нь хэлэхээс ч цээрлэх болж. Тухайн үед УИХ-ын гишүүд Авлигатай тэмцдэг газартай болохгүй л бол болохгүй нь гээд байгуулсан биз дээ. Өнөөдөр иргэнээсээ эхлээд их хурлын гишүүд нь хүртэл айдаг болчихсоны учир нь юу вэ?
-Авлигатай тэмцэх газар байгуулахаар хуулийг санаачлагчдын дотор миний нэр байдаг юм. Тэр үед УИХ-д байхдаа С.Оюун, Р.Бадамдамдин, Батж.Батбаяр, С.Төмөр гишүүн бид хэд гадны орнуудын туршлага судалж, Монголд ийм байгууллага л байх хэрэгтэй гэдэг дээр санал нийлж байлаа. Нийгэмд байгаа авлигыг ил болгодог, муу муухайг нь ойлгуулдаг, авлига авсан хүнийг олон нийтэд ил болгож, хор уршгийг нь дэлгэдэг байгууллагатай болохоор зорьж байсан. Түүнээс өнөөдрийнх шиг нэг хүнийг буруутгаж, гэр бүлээр нь, үр хүүхдээр нь барьж хорьдог тийм аппарат болгоно чинээ бодож төлөвлөөгүй юм шүү. Уг нь авлигатай тэмцэх газрыг, авлигач хүмүүсийг нийтэд ил болгож зарлахад олон нийт тэднийг шахаанд оруулж, шийтгэлийг нийгэм нь өгч байх ёстой. Гэвч хуучны НАХЯ шиг газар бий болчихлоо. Энэ бол бидний бодож санаж байсан байгууллага биш. Гэхдээ АТГ бол УИХ-ын өөрийнх нь байгууллага. Тиймээс алдаагаа засаад явж таарна. Эднийг ингэж авирлаж болохоор хууль тогтоомжийг нь хийгээд өгчихсөн учраас УИХ-ын буруу ч байгаа. Мөрддөг, барьдаг, байцаадаг, хүнийг шоронд суулгадаг том эрх мэдлийг өгчихсөн учраас өнөөдрийн энэ байгууллага яг тийм л байгаа хэрэг. Ингэхээр хүнлэг энэрэнгүй, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлсэн ардчилсан тогтолцооны маань үндсэн зарчим алдагдчихаад байна. Үүнийг бид засах ёстой. 

-УИХ алдаагаа залруулах байх гэж та хэлж байна. Юу хийх вэ?
-Юуны өмнө хууль тогтоом­жиндоо өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Бас хүний эрхийг баталгаажуулах хэрэгтэй. Гэмт хэрэг, зөрчлийн тухай хуулиа гаргах хэрэгтэй. Процессоо тодорхой болгох хэрэгтэй. 

Байцааж шийтгэж, тамладаг, иргэнээ тагнадаг, чагнадаг  хуучин нийгмээсээ салахгүй зууралдаад аваад явж байгаа тэр бүхнийг өөрчлөх цаг болсон. 

-Прокурорын дэргэд байсан мөрдөх албыг АТГ-ын мэдэлд аваачсан. Ингэснээрээ шүүх, цагдаагийн байгууллагынхан энэ газраасаа хараат боллоо гэсэн яриа ч гадуур байгаа…
-Бид 1992 онд шинэ Үндсэн хуулиа баталснаасаа хойш хоёр салбарт их консерватив хандсан нь боловсролын бо­лоод хуулийн салбар. Сөнөөгөөд шинээр эхлэх биш зөв голдрилоор аажимдаа амьдралын туршлагаар өөрчилнө гэж үзсэн. Хуулийн байгууллагаа өөрчилье гээд цагдаадаа эрхийг нь өгсөн. Төд удалгүй гуйвуулаад л эхэлсэн. Та нар санаж байгаа байх Хууль зүйн сайд байсан Батчулууныг дуудаж хэрэгт холбоод л шоронд хийгээд л сүүлдээ амь насаа алдсан шүү дээ. Дараа нь энэ бас болохгүй нь, арай тулхтайгаар нь прокурортоо эрхийг нь өгье гэсэн. Тэгж байс­наа прокурорыг бас л болохгүй байна, эрх баригчдын гар хөл боллоо гээд болиулсан. Явж явж бүх юмны гогцоо нь авлига юм байна, бие даасан газар байгуулья гээд АТГ-ыг байгуулсан. Эрх мэдлүүдийг нь ч өгсөн, прокурорт байсан эрхийг ч өгсөн. Гэтэл одоо ийм байдалд биднийг хүргэчихээд байна шүү дээ. Цаад үндэс суурь тогтолцоогоо эрүүлжүүлэхгүй бол тагнаж чагнаж, шалгаж бүхний дээр байх эрх мэдэл нь нэг газарт төвлөрөөд байвал бас л болохгүй юм байна. Нийгэмд гэмт хэрэг бага гарч, хууль мөрдөгдөж байх ёстой. Харин энэ бүхний цаана хүний эрх зөрчигдөж болохгүй. Хуулийн шинэчлэл үүнд чиглэгдэж бай­гаа гэж ойлгож байгаа. Яригдаж байгаа хуулиудаа яаралтай батлах хэрэгтэй. Үүний тулд Хууль зүйн байнгын хороо ачаалал авч ажиллах цаг болсон. Хууль шүүхийн шинэтгэлийн хуулиудыг баталж чадвал өнөөгийн УИХ-ын түүхэн гавьяа нь энэ болж үлдэнэ шүү. 

-Сөрөг хүчний зүгээс биднийг шалгаж байна, хэлмэгдүүлж байна гэж ярих нь бий л дээ. Харин таны харьяалагддаг нам эрх барьж байгаа энэ үед та ингэж хэлж байна гэхээр асуудал арай өөр төвшинд хүрснийг илтгэж байх шиг. Эсвэл таны ойр орчмын олон хүнийг байцааж шалгаж байгаагаас та бухимдаад байгаа юм уу?
-Энэ нь надад, миний эргэн тойронд мэдрэгдээд ингээд байгаа юм биш. Нийгэмд нэлэнхүйдээ мэдрэгдэж байгаа учраас гаргаж тавихаас аргагүй болсон байна. Намайг бол сүүлийн 20 жил тасралтгүй шалгаж байна. Үүнд ерөөсөө эмзэглэдэггүй. Нэгэнт хариуцлагатай алба хашиж байгаа хүнийг сайн ч шалгаж байх ёстой, шалгуулах ч хэрэгтэй. Нэг нам гарахаар нөгөөхөө илүү шалгадаг, өөрийн нам гарахаар арай бага шалгадаг байж магадгүй. Заримдаа өөрийн намынхан эрх барьж байхад илүү ширүүсдэг ч тал бий. Би хувьдаа шалгуулахаас айж эмээх асуудал алга. Албан тушаалтан байнга шалгуулж, хяналтад, хардлагад байх ёстой. Үүнд надад эмзэглэж байгаа юм байхгүй. 

-Хэн нэгэн хүнийг баривч­лахынхаа өмнө хэвлэлээр баахан сөрөг мэдээлэл явуулж нийгмийн сэтгэлзүйг бэлддэг. Дараа барив­чилдаг болсон байна гэж та хэллээ. Үнэхээр ийм болчихоод байгаа юм уу?
-Хэн нэгэн хүнийг буруутгах болбол хэвлэлээр баахан сөрөг мэдээлэл явуулж нийгмийн сэтгэлгээг бэлддэг. Үүний дараа тэр хүнийг хэдэн жил сараар хорьж байсан ч хамаагүй болж эхэлдэг. Энэ бол тоталитар нийгмийн сэтгэлгээ юм л даа. Үнэндээ хэрэг хийсэн хүн тун цөөхөн байдаг юм. Хэрэг хийсэн хүн явж, явж айдаггүй. Хэргээ нуухыг л боддог. Харин ихэнх хүн хэрэг хийгээгүй атлаа нэр хүндийг нь гутаахаас хамгийн их айдаг. Нэгэнт тэр хүнийг хэрэг хийсэн гээд зарлаад гутаачихсан хойно бол хэрэг үйлдсэн тэр хүмүүстэй л адил байр суурин дээр очно. Нийгэмдээ шахагдана. Хэрэг хийгээгүй атлаа хийсэн юм шиг л буруутан болж байна. Энэ нь хүний хамгийн нандин зүйл нэр хүндэд халдаж байгаа хэрэг. Хуучин цагт дуртай хүнээ, дуртай хэргээрээ буруутгадаг байсан болохоор хүмүүс ийм нийгмийн эсрэг боссон юм шүү дээ. Хэрэв нам төрөөс “ардын дайсан” гээд зарласан л бол тэр хүний амьдрал хэдэн үеэрээ дуусдаг байлаа. Үр хүүхэд нь сургуульд сурах эрхгүй, удмаараа дайсны үр сад гэсэн нэр зүүж явдаг байлаа.  Албан тушаалтныг шалгаж болно оо. Хэрэв буруутай нь тогтоогдсон бол шийтгээд нотолж чадахгүй бол буруугүйг нь зарлаад явах хэрэгтэй. Гэтэл найман сараар, хоёр жилээр хорьчихоод хэргээ нотолж чадахгүй үргэлжлүүлээд хориод байна гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ. Нотолж чадахгүй атлаа өөрөө хэрэг хүлээтэл нь хорьчихдог. Сүүлдээ хүмүүс залхаад ямар ч хамаагүй хэрэг хүлээх нь ч байдаг. Өөрөөр нь хэрэг хүлээлгэх биш өөрсдөө нотолдог байх ёстой. Хэргээ өөрөө хүлээсэн ч хуулийн байгууллага тэрийг нь нотолж чаддаг жишиг байх хэрэгтэй. Гэтэл манайд яасан нь ч мэдэгдэхгүй нэг хүнийг нийгмийн хог шавхруу болгож, шавартай нь хутгаад хаядаг. Үнэндээ тэр хоригдож суухаас илүү нэр хүндээ алдана гэдэг аймаар хэрэг шүү дээ. Хүнээ авч үлдэх, хүний нийгмээ авч үлдэх нь чухал юм бол бид үүнийг л мөрдөх цаг болсон. 

-Хэрэг нь нотлогдохгүй баахан хоригдож байгаад гарсан хүмүүс “За суллагдсан нь их юм” гээд л үлдэх болж. Уг нь төрөөс нөхөн төлбөр авах ёстой биз дээ?
-Уг нь тийм. Гэхдээ хүмүүс гарсандаа баярлаад л үлдэж байна. Энэ маш буруу. Хэрэг хийснийг нь нотолж чадаагүй хорьсон байцаагчид тухайн хүний зовлон шаналалд нь дүйцэхүйц хариуцлага оногдуулах хэрэгтэй. Дахиж хэзээ ч хүнийг хилсдүүлж алдаа гаргахгүй болтол нь. Үүний нөгөө талд нь гэмт хэрэгтэй тэмцэж байгаа хүмүүсийнхээ аюулгүй байдал, нийгмийн халамж, цалин мөнгөнд нь төр гар татаж болохгүй. Төрийн нэрийн өмнөөс авсан эрх мэдлээ буруу ашиглах бус Үндсэн хуулинд заасанчлан хүнлэг энэрэнгүй байхыг шаардах ёстой. 

-Сүүлийн үед АТГ нь хүнийг шалгаж баривчилдаг биш соён гэгээрүүлэх ажлаа хийж байвал зүйтэй. Үгүй бол УИХ энэ байгууллагаа татан буулгавал таарна гэсэн яриа гараад байна л даа. Та үүн дээр юу хэлэх вэ?
-Бидний энэ нийгмийн гол үзэл санаа тэр шүү дээ. Жишээ нь, арван хүнийг  гэмт хэрэгт сэжиглэж шалгалаа гэхэд тэр дунд гэм буруугүй хоёр хүн байлаа гэж бодьё. Тэгвэл давын өмнө тэр гэмгүй хоёр хүний гэм буруугүйг тогтоож, эрх ашгийг нь хамгаалах л чухал. Гэтэл өнөөдрийн энэ байгаа хэлбэр нь биш байна аа гэдэг дээр хүмүүс саналаа хэлж байна. Гэхдээ яавал илүү сайн болох вэ гэдгийг ярилцаж, нийгмийн зөвшилцөл хийж байж шийдэх асуудал. Ямар ч байсан гэмт хэрэгтэй үр дүнтэй тэмцдэг бас айдас хүйдэсгүй тийм нийгэм л байх хэрэгтэй гэдгийг хэлмээр байна.

http://enerel.niitlelch.mn/

С.Молор-Эрдэнэ: Хөрөнгө оруулагчид чинь итгэлтэй улстай ажилладаг юм ш дээ. Итгэлгүй, барьцгүй ийм нөхдүүдтэй яаж ярих юм бэ?

Манай “Open door “ сонины VIPerson зочноор доктор С.Молор-Эрдэнэ уригдлаа. Бидний ярилцлага илэн далангүй, ямар нэгэн хаалт халхавчгүй болсон гэж найднам. Ингээд уншигч таныг зочинтойгоо үлдээе. 

-Ноён, Молор-Эрдэнэ. Та яагаад ахиад бөөн шуугиан дэгдээж орхив оо. Р.Чойномыг үгүйсгэлээ гээд тань руу бүгд л дайрч байх шиг байна. 
-Би бол Германд физикээр ч ажиллаж байсан, философиор ч ажиллаж байсан хүн. Сүүлийн жилүүдэд олон ном бичлээ. Одоо Их сургуульд, Соёл Урлагийн Их Сургуульд лекц уншаад явж байна. Мэдээж би монголын урлагийн салбар, тэр дундаа уран зохиол, яруу найрагтай танилцсан. Театр, урлагийн хөгжлийн талаар нухацтай судалсан. Түүн дээрээ үндэслэж л дүгнэлт хийнэ. Би чинь одоо МУИС-ын хоёрдугаар байранд лекц орж байгаа шүү дээ. Тэгээд тэнд байгаа Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен нарын үлдсэн үлдэгдлүүдийн хийж байгаа ажлууд, энэ яруу найраг гэж нэрлээд явуулаад байгаа зүйлст дүн шинжилгээ хийж үзэхэд үнэхээр янз бүрийн л дүгнэлтэд хүрч байна. Үнэнийг хэлэхэд би үнэхээр оюуны өндөр чадавхиар, ёс суртахууны өндөр төвшинд, философийн өндөрлөг төвшинд монгол хүний бичсэн яруу найргийг маш их хайдаг байхгүй юу. Тэгээд нөгөө манайхны шагшдаг, магтдаг Р.Чойномын шүлгүүдийг судлаад үзсэн чинь ерөөсөө  философийн, оюуны, яруу тансаг агууламж, тэр хэлбэр, хэл огт байгаагүй. Тэр хүн өөрийнхөө санаануудыг л энгийн, хар ярианы хэлээр биччихсэн. Тухайн үеийн өөрийнхөө санаа сэтгэлийн төлөв байдлыг л биччихсэн. Тэр нийгмээ өөрийнхөө л нүдээр харсан, яруу найргийн бүтээл гэж хэлэх бололцоогүй тийм л зүйлс байсан. Яруу найраг гэж хэлэхэд хэцүү. Зүгээр л жаахан мэдэмхийрсэн, цэцэрхсэн, хувийн итгэл үнэмшлээ тулгасан үг холболтууд. Юун гоо сайханы таашаал авах вэ. 

-Улс төрийн цаг үе талаас нь та харж үзсэн үү. Социализмын мөн чанарыг сөрж байсан гэж бас зарим нь үздэг шүү дээ.
-Тэр нийгэм чинь өөрөө өөрийн гэсэн тоглоомын дүрэмтэй. Нийгэм болгон өөрийн тоглоомын дүрэмтэй. Тэр тоглоомын дүрмийг зөрчих асуудал хаана ч байдаг. Зөрчиж байгаагаа ч өөрөө мэдэж байгаа шүү дээ. Яахав, өндөр чадавхи, эрдэм мэдлэг хэрэгтэй байсан тэр нийгэмд Р.Чойном гологдсон. Тэр нийгэмдээ орхигдсон. Тэр хувь зохиолоо эсэргүүцсэн. Өөрт нь таалагдаагүй. Тэр нь ч өөрийнх нь бичсэн юмнуудаас их харагддаг. Жишээ нь, сэхээтэн хүмүүсийг их доромжилсон, үгүйсгэсэн, нулмисан байдал их илэрдэг. Тэр нь надад их харамсалтай санагддаг. Яагаад гэвэл нийгэмд сэхээтэн хүн маш их хэрэгтэй. Ерөөсөө өнөөдрийн манай нийгмийн гол асуудал чинь сэхээтэнгүй болчихсонд байна шүү дээ. Бид хамгийн хэрэгтэй хүмүүсээ устгачихсан. Тэднийг энэ мэтээр гутааж, үгүйсгэсээр байгаад үгүй хийсэн л байхгүй юу. 

-Яахав дээ, сархад, хөлчүүрэл, зугаа цэнгэл, янаг амрагийн явдлыг бүх л цаг үеийн найрагчид бичсэн.
-Тэр классикууд чинь эрдэм боловсролтой хүмүүс байсан байхгүй юу даа. Ли Бай хэн хэн байдаг юм. Хэдэн зуун дамжиж амьдарч байгаа хүмүүс. Боловсролын төвшин өндөртэй, философийн мэдлэгтэй хүмүүс байхгүй юу даа. Хоосон мэдэмхийрэл тэдний бүтээлд байхгүй. Ер нь нэлээн болгоомжтой, хүн төрөлхтөнд асуулт тавьсан, зөв бурууг хайсан, уншигчдад өөрсдөд нь орхисон, тэдний сэтгэлийнх нь утсыг хөндсөн байдаг болохоос биш өөрийнхөө согтуурал, мэдэмхийрэл, хардлага сэрдлэгээ тулгасан яруу найрагт хаа ч байдаггүй байхгүй юу. Чойном бол үргэлж тулгасан, ялархсан, ул суурьгүй хэрүүлийн чанартай. Харааж загнасан, агсамнасан. Яахав, оновчтой хэлц үг маягийн юмнууд бол байдаг л даа. Яруу найраг гэхэд бол хэцүү. Би философийн үүднээс харж байна шүү дээ. Нөгөө талаас манайд шүүмжлэгчид байхгүй болчихсон. Цөөхөн хэдийг нь янз бүрээр хавчсаар байгаад нугалаад, дуу хоолойг нь боогоод хаячихсан. Би бол философич хүн. Нийгмийн шүүмжлэгч хүн. Үүргээ л биелүүлж байна. Манай бүх салбарууд шүүмж судлалгүй болчихоод байна. Бүгд хараалгахаас айдаг. Эр зориг нь устсан. Тэгээд тэдний өмнөөс хэн нэг нь энэ бүхнийг хийх, хэлэх ярих ёстой юм байгаа биз дээ. 

-Уран зохиол танд ямар хамаа байна вэ?
-Тэгвэл тэр уран зохиолын шүүмжлэгчид чинь хаана байгаа юм бэ. Энэ хойч үе чинь энэ холион бантанг яруу найраг гэж ойлгож хүмүүжих юм уу. Жишээ нь, “Гамлет” тавигдахад театрын шүүмжлэгч гарч ирээд шүүмжилж чадахгүй байгаа байхгүй юу. Телевизийнхэн очоод хаалгаар гарч ирж байгаа үзэгчдээс сэтгэгдлийг нь л асууж байгаа юм. Үзэгчид шүүмжлэгч биш шүү дээ. Тэдний амнаас гарч байгаа” сайхан жүжиг байна” гэсэн үг хэмжүүр юм уу. Манай бүх юм ийм байдалтай л явж байна шүү дээ. Тавилт нь ийм байлаа. Жүжигчдийн уран чадвар ийм байлаа. Найруулга нь ийм байлаа гэдгийг театрын шүүмжлэгч л хэлэх ёстой. Гэтэл тэд хаа байна вэ. 

- Аливаа шүүмж судлал бол нөгөө талаасаа эр зориг дээр тогтож байдаг зүйл. Гэтэл мэргэжлийн ажлаа хийснийхээ төлөө тухайн шүүмжлэгч хараалгуулдаг, хавчигддаг. Тэгээд аажимдаа мохдог. 
-Шүүмж гэдэг бол эсэргүүцэл, буруутгал, хар ярианы хэлээр бол доошоо хийж байгаа зүйл биш шүү дээ. Тэр хүмүүс мэргэжлийн ажлаа л хийж байна. Түүнийхээ төлөө хараалгуулж, доромжлуулж явна гэдэг бол гунигтай л тавилан. Жинхэнэ шүүмжлэгч, судлаач хүн бол цаг үеийнхээ ийм бурангуй зүйлд нугардаггүй л байх ёстой. Уран бүтээлийн чанарт л үнэлгээ дүгнэлт өгдөг ажил. Тэр ажлыг хийх ёстой. Үүрэг нь. Манайхан нэг нэгнийхээ үндсэн ажлыг ерөөсөө хийлгэдэггүй. Энэ харалган зан байдлаас нь болоод тэр хүмүүс замхарч алга болдог. Уг нь соёлтой нийгэмд тэгдэггүй. 

-Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен нарыг хатуу зөөлний тэмдгээр хөөцөлдсөн нөхдүүд байсан. Монгол хэлний хөгжилд гай түйтгэр бологсод гэж та хэлсэн юм уу?
-Ер нь хатуу, зөөлний тэмдэг, эгшиг гээх эсэх мэтийн асуудлуудаар л хөөцөлдөж байна шүү дээ. Гэтэл энэ зуун чинь асар их мэдээлэл, мэдлэгийн зуун. Шинэ мэдлэг, шинэ хөгжил гэдэг юм чинь далайн түрлэг шиг л орж ирлээ шүү дээ. Энэ их хүн төрөлхтний мэдлэг нэгэн зэрэг цутгаад орж ирлээ шүү дээ. Үүнийг чинь угтаад, хүлээж аваад, орчуулаад буулгахад монгол хэл өнөөдөр чадахгүй байна шүү дээ. Монгол хэлний чадвар хүрэхгүй байна, үнэндээ. Монгол хэлний үг цөөхөн байна. Үгсийн сан нь баялаг биш байна. Тэнр болгоныг бид орчуулж чадахгүй байна. Одоо жишээ нь, та бид хоёрын ууж байгаа энэ кофег бид эх хэл дээрээ орчуулж чадахгүй байна. Тэгэхээр бидэнд эх хэлний сангаа шинэчлэх, орчин үежүүлэх, үгийн сангаа тэлэх шаардлага тулгарч байна. Гадаад үгнүүдийг монгол хэлэндээ уусгаж, хувиргаж, хүлээн зөвшөөрч үгийн аймагтаа шингээж чадахгүй байна.Одоо жишээ нь, кофег кофэ гээд л хувиргаад авчих хэрэгтэй шүү дээ. Радиог араажав гэдэг шиг. Араажав гээд л оруулаад ирэх ёстой ш дээ. Тэгтэл ямар ч утгагүй “хүлээн авагч” ч гэх шиг. Энэ одоо ямар авцалдаатай үг вэ. Эмнэлэг ч хүлээн аваад л, бүгд л хүлээн аваад л. Юун яасан “хүлээн авагч” араажав л гээд явчихна биз дээ. Театрыг чаатар гэдэг ч  юм уу. Болно ш дээ. Гадаад үгийг гадаадаар нь эх хэлэн дээрээ чихээд л. Тэгсээр байгаад үндсэн хэлээ юу ч биш болгочихлоо ш дээ. Энэ нөхдүүд чинь монгол хэлээ аварна биш бүр алсан байна шүү дээ. Тэр утгаар нь л би хэлсэн юм. Монгол хэлний өсч хөгжих тэр боломжуудыг хаачихсан байна шүү дээ, тэд. Хий худлаа манай монгол хэл бол утга яруу сайхан хэл гэж магтаад л. Мэдээж бидэнд төрөхөөс эхлээд авсан хэл маань юм чинь дотно сайхан. Бүх улс үндэстэнд л хэл нь тийм байдаг байх. Гэхдээ бүр хөгжүүлэх ч үгүй, баяжуулах ч үгүй байж болохгүй биз дээ. Тэр хүмүүс манай эх хэлний эцэг биш шүү дээ. Өмчлөгч бүр биш. Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай нар тэгж хэлсээн гээд л энэ хэлээ дарж хэвтчихээд ямар ч өөрчлөлт хийлгэхгүй байгаа байхгүй юу. Я.Цэдэв тэгсээн. Цэдэвийн зааснаар л явна шүү гээд л. Шүүмжлэхээр та тэр агуу хүмүүсийг ингэлээ тэглээ гээд байдаг. Шүүмжлэлгүй яах юм. Хэдий болтол Р.Чойном гэж явах юм. Чойномын сүүдрээс гараад шинэ шинэ яруу найрагчдыг төрүүлмээр байна шүү дээ. Яагаад бид үр хойчоо ийм нэг сүүдрээр боох ёстой юм. Энэ залуучууд тэр нобель руу зүглэг л дээ. Оролдлогуудаа хийг. Монгол хэлний шинэ шинэ номууд, онолууд бичээч. Аль хэзээний Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен бэ. Тэдний хийсэн зүйлс одоо хоцрогдчихлоо шүү дээ. Тэр хүмүүсийнхээ музьег байгуул. Хөшөөг нь барь. Тэгээд л үлдээ л дээ. Хойч үе нь аан, ийм хүмүүс байсан юм байна. Тухайн цаг үедээ ийм ийм үзэл баримтлал нэвтрүүлж байсан юм байна гээд л явах ёстой биз дээ. Тэгтэл бид буцаагаад музьегээс нь гаргаж ирээд, тоос шороотой хамт энэ цаг үед хутгаад байна. Бүр амьдралдаа буцааж оруулах гээд. Уг нь тэр хүмүүс чинь өнгөрсөн үеийн хүмүүс байхгүй юу. Одоо тэгсэн чинь Р.Чойном бид нарын урдаа барих туг гэж байна шүү дээ. Энэ чинь юу болж байна вэ. Ингэж бид хуучиндаа, өнөөдөр бидэнд хэрэг болохгүй зүйлсдээ хорогдоно гэдэг чинь буруу шүү дээ. Энэ бол эндүүрэл. Сохор байна гэсэн үг. 

-Таны хүндэтгэдэг ямар яруу найрагч байна. 
-Хүн болгон хүүхэд ахуй, идэр залуу насандаа яруу найрагт дурлаж, таашааж, уншиж явдаг. Надад ч тийм үеүд байсан.  Жишээ нь, Назим Хикмет. Назим Хикметийг унших сайхан л байдаг байсан, тэр үед. Уншаад оюуны таашаал авдаг байсан. Аймаар шүү дээ. Мэдээж Шекспир байна. Шекспирийн сонётууд маш гоё. Би ямар юу ч уншаагүй, мэдэрдэггүй зэрлэг биш шүү дээ. Дэлхий ертөнцөөр явчихсан, юм үзэж, нүд тайлсан хүн. Англи хэл дээр уншина. Герман хэл дээр уншина. 1995 нд яруу найргаар нобель авсан шүү дээ.  Исландын яруу найрагч Seamus Heaney гэж. Тэрний шүлгүүд ямар гоё вэ. Гудамжны нэг тийм жижигхэн бүрхүүрт гэрэлнүүд байдаг даа. Тэрийг жишээ нь, нохойн хошуутай зүйрлэж дүрсэлсэн байдаг. Мэдээж агуулга нь гэрэл гэгээний тухай. Зүгээр л харагдаж байгаа биз дээ. Ишин дээрээ тонгойсон нохойн хошуу шиг гэрэлнүүд. Зүгээр дүрслэл нь гэхэд зурагтайгаа байгаа биз дээ. Ийм юм уншаад сэтгэл ямар их хөдөлдөг гэж санана. Яахав, Чойномын хар ярианы хэлээр хэлсэн шүлгүүдийг сонирхдог хүмүүс байсан байх. Гэхдээ Д.Нацагдорж, Б.Явуухулангийн өндөр дээд яруу найргуудын хажуугаар юу л бол. Хүмүүс тэр гайхамшигтай яруу найргаар оюун санаагаа баясгаад явж байсан чинь хажуугаар нь нэг нөхөр замбараагүй хэлээр, замбараагүй юм бичээд хашгираад байхаар сонирхож гайхацгаасан байх. Чойномд би яагаад дургүй хүрээд байдаг вэ гэхээр хэр хэмжээгээ мэдэхгүй тухайн үеийнхээ сэхээтнүүдтэй өрсөлдөөд, дийлэхгүй болохоороо харааж зүхэж доромжилж бичиж гарч ирсэн байхгүй юу даа. Энэ нь нийгэмд эргээд ямар их балаг тарьсан гэж санана. Одоо ч сүнс нь шигдчихээд сэхээтэн хүний идеал харагдах бараагүй нийгэм болгочихсон байж байна. Энэ юутай харуусал вэ. Энэ муу сэхээтэн, энэ муу сэхээтний үр үндэс гээд бараг хараал шиг сонсогддог болчихсон. Ингэж болдог юм уу. Сэхээтэн гэдэг сүр хүч алга болонгуут хүн болгон роман гэхэд биш, яруу найраг гэхэд биш, түүх гэхэд биш ном бичээд л, хүүхэд болгон Чингис хааны тухай юу нь үл мэдэгдэх ном бичээд л. Ном гэдэг ойлголтыг, ном гэдэг соёлыг үгүй хийж байна. Юу ч гэж солиорсон яадаг юм. Би өөрийнхөөрөө юу гэж ч бичсэн яадаг юм гэсэн аймаар ичмээр буруу соёл тогтчихож байгаа байхгүй юу. Зүгээр нэг хорин хэдтэй хүүхэд Чингисийн бага нас гээд түүхийн ном биччихэж байна шүү дээ. Нэг жоохон охин Чингис хааны түүхээр гурав дөрвөн боть ном биччихсэн байна лээ. Чингисийн халил, Чингисийн гэгээрэл гээд нэрнүүд өгөөд ингээд гаргачихаж байна. Роман юм уу, түүх юм уу бүү мэд. Тэр охины толгойд л эргэлдсэн юмнууд ингээд гарчихаж байгаа байхгүй юу. 

-Та саяхан телевизийн нэг сувгаар “Энэ Баабар бол нийгэмд маш их балаг тарьсан хүн. Одоо тэрийгээ цайруулах гэж баахан номын ажил хийж байна” гэж шүүмжилж байсан. Яагаад тэгж хэлсэн бэ?
-Хүн өөрөө ил хэлэхгүй ч гэсэн дотроо гэмшил тээдэг шүү дээ. Би ном мэдэхгүй, юм сайн сураагүй байж хэтэрхий их мэдэмхийрч, дутуу гуцуу сураг, хагас мэдлэгээр хамаа намаагүй ярьж нийгэмд тодорхой хэмжээнд балаг тарьсан байна. Худлаа зүйл би их ярьсан байна гэсэн тийм эргэцүүлэл, шаналал явж байгаа байх. Тэгээд одоо мань хүн яаж байна гэхээр “Баабар бол  номын хүн” гэдэг нэртэйгээр төгсгөл болох гэж байна шүү дээ. Дараагийн үе Баабарыг номын хүн, соён гэгээрүүлэгч гэж дурсаж явах нь байна ш дээ. Ийм нэр лүү энэ хүн чинь одоо явж байнаа даа. Яагаад гэвэл энэ хүн уг нь үндсэн юмаа хийх ёстой байсан. Тэр ардчилсан нийгмээ гүйцээж цогцлоогоод, тэр ардчиллын хүрээлэнгээ байгуулаад, товчхондоо эхлүүлсэн ажлаа дуусгах ёстой байсан байхгүй юу. Одоо энэ эрх барих гээд хөглөөд баллаад байгаа нөхдүүддээ улс төрийн зөвлөгөө өгөөд явах ёстой биз дээ. Одоо хамгийн хэрэгтэй үе нь байна шүү дээ. Эд нар ардчиллалаа байгуулсан уу. Анх ерэн онд талбай дээр гарч ирсэн тэр зорилгодоо хүрсэн үү. Хүрээгүй бол энийгээ одоо гүйцээгээч. Эхлүүлсэн юмаа дуусгах хэрэгтэй биз дээ. Яагаад одоо нөгөө хэдийгээ балчигт нь орхиод өөрөө сугараад аятай, алдартай төгсгөл хайгаад явчихаж байгаа юм бэ. 

-Таны “100 ухаарал” номыг уншсан. Их өөр, ямар ч бухимдалгүй, шүүмжлэлгүй Молор-Эрдэнийн ажлыг үзэх сонин л байсан. 
-Би гэдэг хүн чинь энэ нийгэмд бас хэрэгтэй зүйл л хийх гэж зүтгэж байна шүү дээ. Энэ замбараагүй, энэ хүмүүжилгүй, энэ гоо зүйгүй нийгэмд гэрэл гэгээ өгөх юм хийх ёстой. Энэ улс оронд бид чинь буцааж өгөх юм ихтэй хүмүүс шүү дээ. Би бас социализмын үеийн хүүхэд. Энэ улс намайг сургаж боловсрол эзэмшүүлсэн. Тэгэхээр авсан зүйлээ буцааж өгөлгүй яахав. 

-Би тантай гурав дахь удаагаа ярилцаж байна. Өмнө нь асуугаагүй үлдсэн зүйл байна. Та Германы Дрезден хотын Техникийн Их Сургуулийг дулааны конструктор инженео мэргэжлээр төгссөн юм билээ. Тэгээд ирээд ХАА-н Барилгын зургийн институтэд ажилласан. Дараа нь ШУА-ын Газар зүй, цэвдэг судлалын хүрээлэнд, физик технологийн хүрээлэнд ажиллаж байжээ. Тэгээд эргэж төрд ерөөсөө ажиллаагүй. Яагаад?
-Үнэхээр сайхан үе байсан. Дандаа улс орны технологийн хөгжилтэй холбоотой ажлууд хийж байсан. Хөдөө аж ахуйн бүх техник, тоног төхөөрөмжүүдийг бид зураглаж, төсөвлөж, тэр нь ЗХУ-аас, европын орнуудаас захиалгаар ирж, түүнийг нь орон нутагт аваачиж суурилуулдаг байсан. Жишээ нь, хөдөө орон нутгуудад том том махны зооринууд, том том сүү цөцгийн үйлдвэрүүд гээд бүгд сууриа тавьж байсан. Ер нь ерээд оны өмнөх тэр он жилүүдэд монгол оронд хөгжлийн асар том стратеги тактикийн бодлогууд явж байсан юм шүү дээ. Сум болгонд сүү тосны цехүүд барихаар төлөвлөчихсөн байсан. Махны зоориуд маш ихээр барьж байсан. Модны цехүүд барьж байсан. Гэрийн мод, тавилгаа хийж байсан. Гахай, тахианы фермүүдийг маш их барьж байсан. Сүүний чиглэлийн үнээний фермүүд их барьж байлаа. Би чинь мөсөн зоорины технологи дээр ажиллаж байлаа. Монгол улсын 320 суманд мөсөн зоорь барихаар тухайн үед Төлөвлөгөөний комиссоор батлуулаад ажилдаа орж байлаа. Хөдөө сумдаар явж төслөө танилцуулаад явж байгаад Улаанбаатарт ороод ирсэн чинь Сүхбаатарын талбай дээр янз бүрийн юм болж байна гээд. Тэр үед чинь би ажилтай, завгүй явж байсан залуу юм чинь нэг их тоогоогүй. Юу болж байгаа юм гэсэн ардчилал болж байгаа юм гэсэн. Ер нь бол ажил алба байхгүй, тухайн нийгэмдээ тоогдоогүй, орон гэр, байр савгүй, байр сууриа олоогүй нөхдүүд л бөөнөөрөө талбай дээр гарсан шүү дээ. Үнэндээ. Ихэнх нь л тийм нөхдүүд байсан. Нэг тийм хулигаандуу юмнууд л гол хөдөлгөгч хүч нь байсан. Дотор нь сайн хүмүүс байсан байх л даа. Гэхдээ дийлэнх нь тиймэрхүү л нөхдүүд байсан. Ингээд л улс орны явж байсан бүх ажил зогсоод, бүх төлөвлөгөө нурсан. Бүх үйлдвэрүүд байхгүй болсон. Конструктор инженерт хийх ажил ч гарсангүй. Дулааны цахилгаан станц ч барьсангүй. Намайг уг нь улс энэ мэргэжлээр сургасан юм. Гэтэл дулааны станц нэгийг ч энэ хооронд барьсангүй. Нөгөө сум болгонд барих гэж байсан мөсөн зоорь ч байхгүй. Одоо мөсөн зоорь баръя гэхэд бүгд л миний араас хуйлрах байх л даа. Ямар хэрэгтэй Молор-Эрдэнэ вэ л гээд гүйнэ ш дээ. Яагаад гэвэл тэдэнд бүгдээрэнд нь одоо мөсөн зоорь хэрэгтэй байгаа байхгүй юу. Энэ сумууд чинь одоо сөнөж байна. Сумд маань амьдралгүй болж байна. Нөгөө үнээний фермүүд яасан. Тэр үед бид чинь сум дундын гаражуудын зураг төслийг хүртэл хийж байлаа. Энэ улс орны бүх юмыг хийж байсан. Би барилгын зургийн иститутэд үнэхээр их юм сурсан. Гадаад оронд сурч боловсроод ирчихсэн. Улс орондоо хийж бүтээхийн хүсэл эрмэлзэл дүүрэн. Гэвч энэ бүхнийг нурааж хаясан. Тэр үед би нэг тийм сүнсгүй болчихсон. Олон залуус тийм болсон. За, за энэ улс орон намайг ашиглахгүй юм байна. Би хэрэггүй юм байна гээд л Герман явж байгаа байхгүй юу. Тэгээд л би чинь философич болж байгаа юм. Сурлаа, судаллаа. Энэ нөхдүүдийн зөвхөн гаднаас нь хуулж авч байгаа юмны цаад үнэнийг тэгвэл олж мэдэе гээд л явсан. Суралцаад, тэнд нь хамгаалаад хүрээд иртэл бүр дампууруулчихсан байж байсан. Бүр долоон дордчихсон, хүмүүс нь зэрлэгшээд бүр аймшиг болгоод хаячихсан байсан. Нөгөө сайхан үеийн сайхан хүмүүс бүгд алга болчихсон байсан. Ихэнх сорууд нь бүгд өвгөнтийн хөндийд очоод үхчихсэн. Би хэрвээ эргэж Герман яваагүй бол өвгөнтийн хөндийд архи ууж байгаад л үхэх байсан байх. Яагаад гэвэл миний сурч ирсэн тэр мэдлэг боловсрол үнэгүй болоод,  хийж явсан ажлууд нураад ингэчихээр тэрийг дааж гарах маш хэцүү шүү дээ. Олон хүн дааж гарч чадаагүй. Ер нь социализм бол монгол хүний хувьд бол үүлэн чөлөөний нар байсан л даа. Ганцхан л удаа бидэнд нэг тийм сайхан үе заяасан юм. Монгол хүний заяа бас их л дээ. Социализм гэхээр одоо баахан өвчигнөдөг. Тэр чинь нэр нь л социализм болохоос философийн онол шүү дээ. Тэр онол дээр нийгмийн байгууламж бий болгохыг л хэлж байгаа юм. Ер нь социализм гэдгээ монголчууд мэдэхгүй шүү дээ. Бид бол яг социализмыг байгуулж чадаагүй. Ардчиллаа ч чадсангүй. Ардчилал ч гэсэн философийн нэг онол шүү дээ. 

-Та бид хоёр МАН, АН хоёр хамтраад төр барьж байхад ярилцаж байсан. Одоо АН арай олон суудал авч гарч ирээд МАХН-ын хэсэг нөхдүүдтэй нийлээд засаг байгуулаад явж байна л даа. Байдал дээрдэв үү?
-Юу ч дээрдсэнгүй. Одоо монголчуудад нэг асуулт гараад ирлээ. Бидэнд ер нь Төр байна уу гэсэн. Төр хаачив. Лав л бидэнд үйлчилдэг Төр алга. Хаана байгаа юм бүү мэд. Төртэй гэж хэлэхэд маш хэцүү болчихлоо. Ахиад л орилж хашгираад над руу дайрах байх л даа. Монгол оронд өнөөдөр Төр байна уу гэдэг асар том асуулт надад жишээ нь бий болчихоод байгаа байхгүй юу. 

-Арай илүү л гэж найдаж ард түмэн саналаа өгсөн. Гэвч тэр арай илүү маань хаана байна вэ?
-Хариулах боломжгүй болчихсон. Аливаа нэг ард түмэн үнэхээр ухаардаг бол тэр нь одоо л ирж байна. Социализм бол монгол хүнд хэтэрхий ахадсан зүйл байсан. Богинохон хугацаанд тэр мэдлэг боловсролыг авахад маш хэцүү байсан. Хөөрхий хөдөөнөөс орж ирсэн сүрэг чадлаараа л тэмүүлсэн. Ёстой заяанаасаа жаахан овсгоотой тулдаа л тодорхой хэсэг нь сурч боловсорч чадсан. Бидэнд тийм аймаар оюуны түүх байхгүй шүү дээ. Феодализмаас л орж ирсэн. Яг феодализм ч яг байгаагүй ш дээ. Яагаад гэвэл феодализм чинь өөрөө гар үйлдвэр хөгжчихсөн, фабрик хөгжчихсөн, өөртөө таарсан зах зээлийн суурьтай нийгэм байхгүй юу. Бидэнд гар үйлдвэр ч байгаагүй, фабрик ч байгаагүй. 

-Яг өнөөдөр хөрөнгө оруулагчид дайжчихсан, засаг нь мөнгө олж чадахгүй, мөнгө олох үндсэн үүргээ хаячихаад буруугаа хандсан зүг болгон руугаа чихээд сууж байна. Ийм нөхцөлд яах ёстой вэ?
-Хөрөнгө оруулагчид бүгд зугтчихсан. Одоо ирээч гэж хий дуудаад яах юм бэ. Хөрөнгө оруулагчид гэдэг чинь итгэлтэй улстай ажилладаг юм ш дээ. Итгэлгүй, бүх юм нь задаг замбараагаа алдчихсан, туйлын найдваргүй, барьцгүй, хууран мэхлэгч ийм нөхдүүдтэй хөрөнгө оруулагчид яаж ярих юм. Ямар хэлээр ярих юм. Бүх юм учир утгагүй, бүх юм нууц, бүх юм нь гэнэтийн ийм аюултай орноос зугтана шүү дээ. Бүх юм хуйвалдаанаар, бүх юм ерөхийдөө л нэг худлаа явж байна шүү дээ. Нэг тийм осолтой. Яг бага насны хүүхдүүд шиг. Хүний үг сонсдоггүй. Хүүхдүүд нэг анги дотроо хашгииралдаад л үймүүлээд л хөл толгойгүй юм болж байдаг даа. Тэгээд л багш нь ороод ирэхээр нэг юм ухаан ороод л ширээ ширээ рүүгээ гүйж очоод сууцгаадаг. Манай төр яг ийм байгаа байхгүй юу. Дуугүй суу, юу болж байгаа юм гэх тийм хүн ч байхгүй. Яг ийм байдалтай. Өөр хэлэх зүйрлэх юм байхгүй байна л даа. Одоо хөрөнгө оруулагчдыг эргэж татахад бид насанд хүрэх л ёстй л доо. Ухамсартай болох ёстой. Хүмүүжилтэй болох ёстой. Оюуны чадавхитай болох ёстой. Өөрөө өөрийнхөө эзэн болох ёстой. Хөрөнгө оруулагч нар ямар хүмүүстэй уулздаг вэ гэхээр мөнгөтэй хүмүүстэй уулзахгүй шүү дээ. Хөрөнгө оруулагч нар найдвартай хүмүүстэй л уулзана. Итгэж болох хүмүүстэй л уулзана. Эд нарт чинь итгэхгүй байна шүү дээ. Итгэлцэл үүсэхгүй байна. Бид нар хүний итгэл хүлээж сурахгүй байна шүү дээ. Итгэл гэдэг зүйлийг мэдэхгүй байна. Тэгээд тэр нөхдүүд чинь яваад өгч байна шүү дээ. Монгол хүнд итгэж болохгүй. Хэлсэн үг нь үг биш. Тамга дарсан тушаал нь ч тушаал биш. Гаргасан хууль нь ч хууль биш. Дүрм журм нь биш. Гэрээ нь ч гэрээ биш. Яаж ч мэднэ, наадуул чинь. Ийм имижийг энэ нөхдүүд сайхан бүрдүүлж өглөө. Монгол гэхээр зальтай, хоосон, чадалгүй, худлаа хүмүүс болчихлоо. Мэдэхгүй байж худлаа мэдэмхийрдэг. Чадахгүй байж чадна гэдэг. Хамгийн осолтой ийм л нөхдүүд гээд зурчихлаа. Ерөөсөө нэгдүгээр ангийн хүүхэд 10 дугаар ангид орж ирээд суучихаад байна. Хүүшээ, энэ чинь 10 анги шүү дээ. Чи нэгдүгээр анги. Явж хичээлдээ суу, өөрийнхөө ангид оч гэхээр үгүй би 10 анги. Яагаад гэвэл надад энэ гэрчилгээ байна гээд дайраад байдаг. Үгүй ээ, 10 ангид суухын тулд чи ийм ийм хичээл үзсэн мэдсэн байх ёстой, ийм ийм программуудыг судалсан байх ёстой гээд тайлбарлахаар, чи 10 анги байхад би яагаад болдоггүй юм. Би 10 ангид сууна гээд дайраад байгаатай агаар нэгэн ёс журамгүй амьдрал ноёрхож байна. Би 10 анги юм чинь нэгдүгээр ангийн хүүхэдтэй юм ярих гэхээр болохгүй. Урдаас учиргүй уурлаад дайраад байдаг. Чи жоохон хүүхэд шүү дээ. Чи юм мэдэхгүй байна. Тийм учраас чи тэр ангидаа очиж сур гэхээр “Намайг та дандаа юм мэдэхгүй, чадахгүй гэдэг. Би яачихсан юм” гээд уурлаад байдаг. Ийм л байна шүү дээ. Тэгээд яах юм, нөгөө хүүхдүүд чинь долоо наймуулаа нийлээд над руу чулуу нүүлгэчихээр би яах юм. Нүүрээ дараад доошоо сууна биз дээ. Нүд амаа сохлулалтай биш. Миний дүү нар битгий гэж хэлж болохгүй. Бүр толгой тархи хага цохичих нь. Зүгээр нүүрээ дараад л сууна. Нэг ийм сонин байдал үүсчихээд байна шүү дээ. Зүгээр зураглаж ярихад. Эх захгүй, баахан онгироо пацаанууд. Бүгдээрээ чулуу халаасалчихсан. Нүүлгэхэд бэлэн. Хэн рүү ч шүү. Энэ бол аймшигтай зэрлэгшил шүү дээ. Одоо тэр твиттер энэ тэрийг хар. Дүүрэн байгаа биз дээ. 

-Ерөнхийлөгч хэлэхдээ ёс суртахууны цагдаа гэсэн.
-Юуны чинь ёс суртахууны цагдаа вэ. Ёс суртахууныг уландаа гишгэж байгаа л газар.  Хамгийн ёс суртахуунгүй юм энэ цахим ертөнцөд явагдаж байна шүү дээ. Зүв зүгээр ажлаа хийж яваа, зүв зүгээр монгол орныхоо хөгжил дэвшлийн төлөө оюун бодлоо чилээж яваа улсуудыг олуулаа нийлж доромжилж, дуугүй болгож, шантрааж, дахиж тэр орон зайд орж ирэхгүй болтол чулуугаар нүдэж байна шүү дээ. Нүд амыг нь сохлоод хаячихаж байна. Facebook бас аймаар. 

- Facebook аймаар уу?
-Аймаар. Бас бөөн доромжлол явагддаг. Бүр хүн рүү шууд ханддаг. Тэнд хэрэглэж байгаа үгнүүд нь ямар гээч. Чамд салаавч өгье. Муу п...минь гээд л. Дандаа гудамны хараал. Ер нь гадныхан монголын моралийг мэдье гэвэл цахим руу нь ороод үз. Тэнд нэг нэгнээ яаж бүүрэлхэж байна. Яаж сэтгэлээр нь алж дэвсэлж байна. Бүгд толинд туссан сүүдэр шиг харагдана. Тэгээд л гадаадынхан нүүр амаа дараад  л зугтана. Ямар аймаар юм бэ л гэнэ. 

-Та твиттерт нэг ч хүн дагадаггүй юм билээ.
-Тийм. Эрүүл саруул уханаар мэдлэг солилцдог бол болж байна. Гэтэл тийм бололцоо байдаггүй. Тэгэхээр тэнд цагаа үрж яах юм бэ. Юун ёс суртахууны цагдаа вэ. Хамгийн ёс суртахуунгүй газар хоёулаа уулзалдах уу гэвэл твиттерт л уулзалдах байх. Тэр сайдууд энэ тэр нь орж ирээд л хараал ерөөл болоод л. Би гайхдаг. Өөрийн удирддаг салбараа муулаад л. Зарим нь маазраад л. Төрийн хүмүүсийг үнэхээр гайхдаг. Ойлгох арга байдаггүй. Тэртээ тэргүй сайдуудад яам гэж ажлын алба нь байна шүү дээ. Тэрүүгээрээ дамжуулж ажил төрлөө явуул л даа. Иргэдтэйгээ харьц л даа. 

-Улс төрийн орчинд нь ажиллаж үзье гэж та бас оролдсон. Одоо Ц.Шинэбаяр та хоёрыг МАХН-тай эргэж хэлэлцээрт орох гэж байна гэсэн яриа бас гарч байна. Энэ талаар та юу хэлэх бол?
-МАХН гэх тэр хүмүүстэй уулзаагүй би гурав дөрвөн жил болж байна. Тэр үед л би “Одоо та нар цаашаа хийх ажлаа хий. Би явлаа. Баяртай. Би арай өөр бодолтой, өөр зорилготой хүн юмаа ” гээд явчихсан шүү дээ. Тэгээд л явсан. Би хийх ёстой юмаа хийж өгөөд, өгөх ёстой зөвөлгөөгөө өгөөд тэгээд л явсан. Цаашаа хамт явах бололцоогүй, ерөнхийдөө их тийм мухар сүсэгтэй нөхдүүд байсан л даа. Би өөрөө оюунлаг бус хүнтэй байж чаддаггүй. Тийм хүн байхгүй бол би тэгээд ганцаараа л өөрөө яваад өгдөг. Хамуг Монгол намын хувьд бол та мэдэж байгаа. Бид УИХ-д суудалгүй. Тэгээд бидэнд ямар илүү дутуу лиценз байх биш. Түрээсэлж барьдаг намын байр энэ тэр гэж байх биш. Мөнгөний эх үүсвэр гэж байх биш. Тийм болохоор тус тусын амьдралаа аваад л явж байгаа шүү дээ

-Та өөрийгөө боловсролоор ханасан хүн гэж мэдэгдсэн. Гэтэл таныг “тэнэг”-үүдийн дансанд аль хэдийнэ оруулчихсан шүү дээ. Ухаан солиотой, шизотой гэх мэтээр нэрлэдэг ?
-Ардчилал нэрийн дор сүүлийн хорин хэдэн жил хийсэн гол юм бол мэдлэг боловсролыг үнэгүй болгох, дороо хийж дэвслэх ажил л байсан. Тэр нь зогсоогүй байна. Одоо бүр галзуу солиотой гэх нэр хоч зүүж хэлмэгдүүлэх, зовоон тарчлаах хэлбэр лүү орчихсон. Би тоохгүй. Юу дуртайгаагаа дайраг. Доромжлог. Ер нь бол мухар сүсгийн орон болчихлоо л доо. Тэр дотроос хамгийн их мухар сүсэгжиж байгаа газар Төр. Хөрөнгө оруулагчдыг дуудаж байгаа нь гээд гал тахиж байна шүү дээ. Энэ бол монголын эмгэнэл. Төр өөрөө бүр мухар сүсэгт уриалан дуудаж байна. Хаанаас явуулж байгаа бодлого юм бүү мэд. Сайдууд нь тэнгэртэй яриад л, гал шатаагаад л яваад. Тэр улсуудаа Төр яах гэж байгаа юм. Тэднийгээ л бод. Би яахав. Би эрдэм мэдлэгт суурилсан нийгмийн тухай, хөгжлийн тухай, оюуны хувьсгалын тухай л ярьдаг. Би гал асааж барьж давхидаггүй шүү дээ. Миний ой тойнд тийм мухар сүсгийн сүнс ч байхгүй. Би боловсролтой хүний хувьд өөрийгөө зөв авч явах ёстойгоо мэднэ. Надад ид шид, гал, тэнгэр, ер бусын юмыг хайх хэрэг ч байхгүй. Ямартай ч гал тахиж хөрөнгө оруулагчдыг дуудах тухай миний ойд багтахгүй. Яахав ээ, энэ орон ийм болж байгаа нь шалтгаантай. Энэ улсыг хөгжүүлэх хүсэлгүй, харанхуй бүдүүлэг, мэдлэг чадваргүй байдалд байлгах зорилго, тийм хүсэл хаа нэгтэй байна. Тэр хүмүүсээс даалгавартай хүмүүс нь одоо ажиллаж байна шүү дээ. Асуудал бол надад байхгүй. Асуудал бол гадаа л байгаа биз дээ. Би ажлаа хийгээд л, хичээлээ заагаад, номоо бичээд л явна. Одоо Германд очиж нэг илтгэл тавих гээд ажиллаж байна. Надад дэлхийн хэмжээний боловсролтой хүмүүстэй уулзаж учраад, санаа сэтгэлээ хуваалцаад явж байх сайхан л байдаг юм. 

- “Playboy” сэтгүүлийн cover болсон анхны монгол залуу та болж. Дажгүй зураг авалтууд болсон байна билээ. 
-Дэлхийн хэмжээний сэтгүүл л дээ. Намайг урьсан. Би бас эр хүний хувьд эмэгтэйчүүддээ хүндэтгэл үзүүлэх ёстой. Бас монгол эр хүн гэхээрээ л харанхуй бүдүүлэг. Шороотой дээл өмсчихсөн, морь мал болсон, үс толгой нь ширэлдчихсэн нөхдүүд байдаг юм шиг гадны зарим улсууд төсөөлдөг байхыг үгүйсгэхгүй шүү дээ. Нөгөө талаараа эр хүн гэдэг чинь эсвэл хүүхэн гээд л ухаанаа алдаад гүйчихдэг биш. Аль алиныг нь л чаддаг. Эрдэм боловсролтой бол эрлэм боловсролтой. Зүс царайтай бол зүс царайтай. Бусдын адил олон талтай. Тийм үү. Би ч мөн адил. Тэр олон талуудынхаа нэгээр л гарсан байх. “Playboy”-д дэлхийн олон сэтгэгчид, улстөчид, зохиолчид, урлагийнхан ярилцлага өгдөг. Шууд л секс сэтгүүл гэж хүлээж авч болохгүй ш дээ. Би өөрөө ч буланд шахуулсан, зожиг, хавчигдсан тэр дүр төрхөөсөө гаръя гэж бодсон. 

-Эхнэр тань яаж хүлээж авсан бэ?
-Сайхан л хүлээж авсан. Би чинь бас давгүй царай зүстэй, сайхан нөхөртэй юм байна шүү. Тэрийгээ сэтгүүлээс л харж мэдэрлээ гэх маягаар шоглож хэлж байсан.(инээв) Тэгээд ч тэр чинь муухайгаар гарсан, муу имиж агуулсан зүйл биш шүү дээ. Эр бас заримдаа янз бүр байж болно ш дээ. Хүн мэдээж сэтгэлийн амьтан. Эр хүн бол иж бүрэн л байх ёстой. Надад бүсгүйчүүд бас их сайн ханддаг. Би тэрийг хөөцөлдөж, асуудал болгож явдаггүй болохоос. Надад их урам өгдөг. Дэмжсэн сэтгэгдлүүдээ их ирүүлдэг. Бас гоё ш дээ. Тэгэхээр тэдэнд би хүндэтгэлтэй хандах ёстой биз дээ. Тэд нарт ч бас зориулж тэр сэтгүүлийн урилгыг хүлээж авсан юм. Манай нийгэм нэлэхүйдээ соёлгүй болчихсон. Бүр энгийн жишээн дээр аваад үзэхэд би намайг хайрласан бүх бүсгүйтэй хуримаа хийж, гэрлэж чадахгүй шүү дээ. Харамсалтай нь ганцхантай нь гэрлэж, хуримаа хийсэн. Тэгэхээр надтай учирч, хорвоог туулаагүй ч гэсэн дотроо намайг хүндэтгэж, дурсаж, хайрлаж явдаг бүсгүйчүүдэд би таатай сэтгэгдэл үлдээх ёстой биз дээ. 

-Гоё сюрприз болсон байх гэж найдаж байна.
-Баярлалаа. Би ч бас тэгж л бодож орсон ш дээ.