Б.Мэдрээ: Би бараг л аз жаргалтай хүн. Тиймээс надад үхэн хатан зүтгэх юм байхгүй

Б.Мэдрээ нь Худалдаа, хөгжлийн банкны Гүйцэтгэх Захирал бөгөөд Монголын Банкны Холбооны Ерөнхийлөгч болон Дэд Ерөнхийлөгчөөр нийт 5 жил ажилласан.

Тэрээр ЗХУ-ын Харьков хотын Инженер-Эдийн засгийн дээд сургуульд суралцаж төгссөн. Инженер-эдийн засагч мэргэжилтэй бөгөөд Худалдаа, хөгжлийн банкны үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. Банк, санхүүгийн салбарт 27 жил ажилласан, Монгол Улсын гавъяат эдийн засагч, энэхүү банкир эрхмийг “Open door” сонин VIPersonзочноороо урьж ярилцлаа. 

-Б.Мэдрээ захирлыг мэдэхгүй, танихгүй хүн ховор байх. Бараг байхгүй байх гэж бодож байна.

-Харьцангуй биз дээ.

-Энэ олон жил тантай үг сольж, ярилцлагын ширээний наана, цаана суух боломж зөндөө байсан боловч явсаар энэ хүрчээ. Өнөөдөр бол таныг зочноор урих шалтгаан гараад ирчихлээ.  Учир нь та том сенсацийн эзэн болчихоод сууж байна. Тэр тусмаа цочирдмоор гэмт хэрэгт ч холбогдчихлоо. Тэгээд л редакцийнхантайгаа зөвлөж байгаад  олж уулзъя гээд ирсэн нь энэ.

-Аль асуудлаар нь явж байгаа юм бол доо. Өөрөө ч гайхаж баршгүй гэмт хэрэгтэн болчихоод байж байна шүү.

-Ноён Б.Мэдрээ та хүний наймаачдыг далд санхүүжүүлэгч, зохион байгуулагч гэсэн ноцтой, маш аюултай нэр хоч зүүчихлээ. Би бол спортын сэтгүүлч биш. Гэхдээ таныг тодорхой өрсөлдөөнд орж байгааг харж байна. Их хэмжээний мөнгө хаясан, нэлээд хүчтэй бодлого явж байх шиг байна. Яаж яваад ийм зүйлстэй холбогдчихов оо?

-Яг одоогийн нөхцөл байдалд миний бие Монголын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгчид нэр дэвшээд өрсөлдөж байна л даа. Энэ өрсөлдөөнд хоёрхон хүн л одоо үлдсэн. Миний өрсөлдөгч болохоор ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн пиар хариуцсан зөвлөх Ганбаатар гэж хүн байгаа. Харин нөгөөх нь миний бие Б.Мэдрээ. Тэгэхээр миний эсрэг хар пиараа явуулж, хүний наймаачин гэх аймшигт нэр цол хүртэл зүүх хэмжээнд хүртэл шатаж, өрсөлдөгч маань өөрийнхөө мэргэжлийн ажлыг хийж байна л даа. Энэ явуулж байгаа ажиллагаа нь надад шууд л ингэж хэлж байна. Хүний наймаачин гээд байгаа нь дэлхийн хөлбөмбөгт сайн хөлбөмбөгчдийг нэг клубээс нөгөөд худалдах, худалдан авах, солилцоо хийх гэх мэт энэ ертөнцөд тасралтгүй явагдаж байдаг процесстой л холбож хэлэх гэсэн санаа юм шиг байгаа юм. Тайлбарлахад ч сонирхолгүй хөгийн гэмээр сэдэв юм даа.

-Наадах чинь бол тамирчдыг дагасан дэлхийн том бизнес шүү дээ. Энэ ойлголтыг түшиж, жижигхэн Монголын нэг иргэнийг хүний наймаачин гэхдээ тулж нэрлэх үү. Би хувьдаа эргэлзэж л байна?

-Тийм. Том бизнес. Мань мэтээс давсан, хамаагүй өөр төвшний том бизнес. Хөлбөмбөгийн холбоо гэхээр л энэ том ойлголтыг шууд татаж авчраад энд холбооны ерөнхийлөгчид өрсөлдөж байгаа миний эсрэг хар пиар хийхийн тулд хүний наймаачин хүртэл болгож байна. Өөр ямар балдуушных нь хүний наймаа байх вэ дээ.  

-Манайх хөлбөмбөгийн орон биш. Хөлбөмбөгийн фанатуудтай, энэ спортод хайраа өгч эхэлж байгаа залуу орон шүү дээ. Энэ том спортын ертөнцийг чиглэсэн өөрийн гэсэн амбицтай, тэрийгээ гаргаж тавьж эхэлж байгаа л ийм орон. Манай нийгэм ч энэ талаар тийм ч их давалгаалсан ойлголтгүй шүү дээ. Дээдсийн хэмжээнд л энэ сонирхол явж байгаа.

-Зарим талаар тийм л дээ. Гэхдээ насан турш энэ спортоор өвчилсөн, хичээллэсэн, амьдралаа зориулсан улсууд олон. Энийг бид хөлбөмбөгийн орон биш, бидэнд уламжлал байхгүй гэж унтрааж бас болохгүй л дээ.

-Тийм л байх. Тэгэхээр хүний наймаа гэхээр олон ядуу айлын хүүхдүүдийг хөлбөмбөгчин болгох нэрийдлээр гадаадад гаргаад баллаад байгаа юм шиг л аймаар ойлголт явчихлаа. Та болохоор үүнийг их гэрэл гэгээтэйгээр тайлбарлаж байна. Гэтэл үнэндээ таныг хэд хэдэн хүүхдийг зарах гэж байсан гэж хүртэл бичиж байна шүү дээ.

-Би хөлбөмбөгтэй зэрэгцээ нэг жишээ авъя. 1975 оноос Монгол улс ерэн хэдэн он хүртэл Япон улстай дипломат харилцаа тогтоогоод явж ирсэн. Тэр үеийн Японы 125 сая ард түмэн бол Монгол гэдэг улсын тухай бүгдээрээ тийм ойлголтгүй зөвхөн ажил хэргийн болон улс төрийн хүмүүс л мэддэг байсан байх. Гэтэл Кёкүшюзан гэдэг хүн сүмогийн ертөнцөд орж ирээд шуугиулаад мэхний их дэлгүүр гэдэг нэр хоч зүүгээд эхлэнгүүт Японы 125 сая хүн Монголын талаар бүгдээрээ мэддэг болсон. Тэгэхээр спортын хүч чадал гэдэг ямар хүчтэй байна вэ, дипломат албанаас илүү шахам хүчтэй байна шүү дээ. Тэр үеэс хойш манай ёкүзуна нар төрөн гарсан байна. Дэлхийн хамгийн их үзэгчтэй хөлбөмбөгийн спортод Монголын нэрийг мандуулсан нэг ч хүн байхгүй байгаа. Ганцхан миний ойлгосноор бол Япон хүний тусламжтайгаар 24-тэй Мөрөн гээд залуу Тайландын мэргэжлийн хөлбөмбөгийн багт зуучлагдаад тоглож байна. Хэрвээ дэлхийн хүчирхэг Германы Байерн, Английн Манчестер, Испанийн Барселон, Реал зэрэг багт монгол хүн тоглох юм бол Монгол улсын тухай ойлголт дэлхийн нийтийнх болж хувирна. Тиймээс би нэг монгол сайн тоглогчийг ч гэсэн Тайландад гаргаж энэ их замыг эхлүүлсэн бол болоо биш үү. Тэр хүний хувийн амьдрал нь дээшилсэн байх. Лав л манайд авдаггүй цалин авч байгаа байх. Тэгээд энэ нь хууль журмын дагуу явагдсан бол гутрах зүйл алга.

-Хэрвээ тийм бол бухимдах хорсох юм үнэхээр байх ёсгүй л дээ.

-Тэгэхээр өрсөлдөгч маань маш их айж сандарч байна. Айсандаа хамгийн бүтэхгүй, хүн амьтан хирд хиймээр  нэр томьёог бодож олж ашиглаж байна л гэж харахаас даа. Хүний наймаачин гэдэг бол угтаа хууль эрх зүйн утгаараа бол маш хүнд гэмт хэрэг.  Би энэ надтай холбоод байгаа хүмүүстэй яаж учирснаа яръя. Нууж хаах юм алга. Над дээр есдүгээр сард хэдэн залуус  ирж гуйсан юм.

-Юу гэж?

- “Та хөлбөмбөгчин байсан хүн. Та 1997-1999 онд хөлбөмбөгийн холбооны дэд ерөнхийлөгч болонгуутаа ФИФА, Азийн хөлбөмбөгийн холбоонд Монголын холбоог элсүүллээ. Төсөв батлууллаа. Та тэгээд анхны мөнгө орж ирээд, тэр нь Б.Ганболдын хувийн нэрийн дансанд орчихсон байнгуут  “Би ийм шударга бус явдалтай эвлэрэхгүй” гээд хаалгаа саваад гарсан. “Одоо та буцаж ирээд шударга ёс тогтоогоод өгөөч. Зөв тогтолцоо голдиролд нь оруулаад өгөөч” гэж. Яг л ингэж надад асуудал тавьж хандсан. Тэгэхээр нь угаасаа хөлбөмбөгт дуртай, сэтгэлтэй хүн юм болохоор хууч нь хөдөлсөн юм уу, мэнгэр нь хөдөлсөн юм уу.  “Та нар надад итгэж байгаа бол би өрсөлдье” гээд амлачихсан. Болсон явдал ердөө л энэ. Энэ болтол би 1999 оноос хойш бараг л 15-16 жил хөлбөмбөгийн холбоотой холбоогүй гэртээ телевизороороо хөлбөмбөгөө  хашгирдагаараа хашгирч, орилдогоороо орилж үзээд л, авдаг кайфаа аваад л, өмнөх ажлаа хийгээд л, банкаа удирдаад л явж байсан. Үндсэндээ энэ холбооны ажлаас тасраад холдчихсон байсан.

-Ер нь бол манайх нэг үе хэцүү л байсан. Юун мэргэжлийн спортын холбоод хөгжих. Ганц нэг бизнесийн сэтгэл зүрхтэй улсууд л чирж явсан шүү дээ. Боксын холбоог Ш.Сайхансамбуу  янз бүрээр хэлүүлээд л чирсэн л байдаг. Тэр хүнд үед таныг бас Хөлбөмбөгийн холбоотой хувь заяагаа холбож, дэмжиж тэтгэж явсныг мэднэ. Манай Р.Амаржаргал гишүүн хүртэл Хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байлаа. Та найз нөхөд болохоор түүнийг тийш нь татсан уу, эсвэл угаасаа тэр хөлбөмбөгийн хорхойтон байв уу?

-Энэ ийм зүйл болсон юм. 1997 оны нэгдүгээр сард над дээр дасгалжуулагч, шүүгч, шигшээгийн тоглогч гээд таван залуу хүрч ирээд “Хөлбөмбөгийн холбоо уналтад орчихлоо. Мөнгө төгрөггүй болчихлоо. Хуучин удирдлагууд нь иймэрхүү юманд орчихлоо. Та залуудаа сайн хөлбөмбөгчин байсан юм байна. Хөлбөмбөгчид дотроо хамгийн өндөр албан тушаал хашиж байгаа юм байна. Энэ холбооны үйл ажиллагааг одоо шинэчилмээр байна. Хоёрдугаар сарын 14-нд холбооны их хурал болно. Та ерөнхийлөгч болооч” гэлээ.  Би нэг л юм асуусан. Та нар ойрын зорилтын талаар юу гэж бодож байна вэ. Миний үзэж байгаагаар ойрын зорилт бол олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо, Азийн хөлбөмбөгийн холбооны гишүүн болох шүү дээ гэж. Зорилтоо тодорхойл. Тэгэхээр энэ зорилгыг биелүүлэхийн тулд хамгийн түрүүнд нөлөө үзүүлж болох хүн  УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргал гэж хүн байгаа гээд. Манай  Р.Амаржаргал бид нар нэг байрных л даа.  Надаас долоон насаар дүү, хөлбөмбөгийн хувьд бол надаас миа тоглодог.  (инээв) Гэхдээ манай байр 7-8 хөлбөмбөгийн спортын мастертай шүү. 40 айлын орон сууц  мөртлөө. Тэгэхээр тэр байрны соёл, өв уламжлал нь ерөөсөө хөлбөмбөгөөр амьсгалчихсан орчин байсан юм л даа. Яагаад гэхээр “Алдар”-ын стадионы хажуухан талд байсан. Бид хөлбөмбөгийн мастеруудыг харж хөлбөмбөг тоглож сурсан хүүхдүүд. Р. Амаржаргал ч гэсэн өөрөө хөлбөмбөг тоглодог, энэ спортыг мэддэг. Өвчилсөн хүн. Надтай надгүй татагдаад л орно ш дээ.

-Улстөрчийнх нь нэр хүндийг бас та тэр үед ашиглах гэсэн байна шүү дээ?

-Тийм. Тэр үед Их хурлын дарга ч билүү, төсвийн байнгын хорооны дарга хийж байсан. Тэгээд та нар дэмжих юм бол би санхүүг нь хариуцаад, дэд ерөнхийлөгчөөр нь ажиллахад татгалзах зүйл байхгүй гэж нөгөө залууст хэлсэн л дээ. Тэгээд 1997 оны хоёрдугаар сарын 14-нд 114хүн хуралдаад яг миний хэлсэн саналын дагуу Р.Амаржаргал ерөнхийлөгч болоод би дэд ерөнхийлөгч болоод тэгээд л дараа нь ерөнхий нарийн бичгийн даргаар морь хочит Б.Ганболдыг миний дэвшүүлснээр сонгосон. Яагаад гэхээр бид хүүхэд насандаа бага, дунд, ахлах ангийн хүүхэд байхдаа хотын хөлбөмбөгөөр өрсөлддөг гол дүүргүүдийн хүүхдүүд байсан. Би бол Найрамдлын районых, “морь” бол ажилчны районых бас чамгүй сайн тоглодог хүүхэд байсан. Тэр үед “морь” хийсэн тодорхой ажилгүй байсан учраас шинээр байгуулагдсан холбоон дээр найман цаг бүтэн суудаг, хөлбөмбөгөө мэддэг ийм хүн байж, суурин ажиллах ёстой гээд би түүнийг Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар тавьсан. Түүнээс биш тэр хүнийг ёс зүйн хувьд ямар хүн болохыг нь мэдэхгүй шүү дээ. Хүний эрээн дотроо могойн эрээн гаднаа гэгчээр энэ талын мэдээллийг нь нүүрэн дээр нь бичдэггүй биз дээ. Надтай хөлбөмбөгөө хөгжүүлье л гэж харьцдаг хүн байсан.

-Тэр хүн маань бас ямар гээчийн юманд орооцолдчихов оо?

-Угаасаа л суурь соёл, гэрийн хүмүүжил, боловсрол, ухамсар, ёс суртахууныг нь бид мэдэхгүй шүү дээ. Анхны санхүүжилтыг ФИФА-д боловсруулж өгөөд 278 мянган доллар батлаад, Азийн хөлбөмбөгийн холбооноос 18 мянган доллар батлаад, би банкин дээрээ хөлбөмбөгийн холбооны данс нээчихсэн байсан чинь нөгөө мөнгөнүүд орж ирдэггүй. Асуухаар явуулсан л гэдэг. Судалсан чинь Б.Ганболд хувийн нэрийн данс өөр банкинд нээгээд өөртөө авчихсан байхаар нь “За, энэ хүн дөнгөж ирчихээд луйвар хийж байна гээд найзын хувьд Р.Амаржаргалд хэлсэн. Амраа би одоо болилоо, хийдэг юмаа хийчихлээ. Гэхдээ ийм шударга бус зүйлтэй эвлэрч чадахгүй. Чи цаашаа засч залруулаарай” гээд гараад явсан. Огт мөнгөгүй байсан холбоо, арай гэж нэг юм төвхнөөд, хөөцөлдөөд мөнгө оруулаад ирсэн чинь, хувийн дансанд орчихдог. ФИФА-гаас шалгаад л үзнэ шүү дээ. Аймаар явдал.

-Тэр хүн их зовлонтой байдалд орсон юм шиг байна лээ. Сошеал ертөнцөд бол гудамжинд дүүжлэхэд бэлэн шахам бухимдал урссан. Та Б.Ганболд гуайтай сүүлд ер нь уулзсан уу?

-Би 1999 оны тэр явдлаас хойш хоёр тийшээ болсон. Нэг удаа хальт тааралдаж байсан.

-Би спортоос хол хүн болохоор танд миний асуулт таалагдахгүй байж магадгүй. Манайх хөлбөмбөгийн орон биш. Гэтэл хөлбөмбөгийн холбоо нь тэмцэлдээд, хэрэлдээд л байх юм. Тийм их мөнгө эргэлддэг юм уу. Үнэхээр хөлбөмбөгийн холбоонд гадна дотноос хэр хөрөнгө оруулалт орж ирдэг юм. Улсын төсвөөс авдаг юм байна уу. Хорин хэдэн жилийн дараа Монголын хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдсаны үр дүн гэж яг юу байна вэ?

-Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбоо 209 орны гишүүнтэй. Манайх рейтингээрээ 194 дүгээр байранд байна. Эрэмбээрээ нэгт гэхэд сая дэлхийн аварга болсон Герман, хоёрт Аргентин, гуравт Бразиль гээд ингээд жагсдаг . Анх 1997 онд шинэчлэгдсэн хөлбөмбөгийн холбоо байгуулагдаад гишүүнээр нь 1998 онд элсээд 2000 он хүртэл тэмцээн уралдаанд орж  байхад бид рейтингээрээ 209 орноос 163-т байсан юм. Тэгэхээр 163-аас  194 хүртэл 31 байраар арагшаа ухарсан байна. 209 орноос 194-т орно гэдэг адагт байгаа  15 орны дээр орсон байна. Тэгэхээр үр дүн нь ахисан биш ухарсан. Өнөөдөр үүнээс ургуулаад юу ярих ёстой вэ гэхээр хөлбөмбөгийн холбооны үйл ажиллагаа доголдолтой байна, удирдаж байгаа хүмүүс нь бас доголдолтой байна, тиймээс Монголд хөлбөмбөгийн спортыг шинэ шатанд хөгжүүлэх хэрэгтэй байна, удирдлагын болон менежмент зохион байгуулалтын хувьд шинэчлэх шаардлагатай байна гэсэн зүй ёсны асуулт урган гарч ирж байгаа юм. Монгол улс 1964 онд хойд Солонгосын багтай тоглоод 3:1-ээр хожигдож байсан юм. 1966 онд Англид дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн  болоход бидэнтэй тоглосон хойд Солонгосын баг эхний наймд шалгарч байлаа. Тэгэхээр хөгжүүлээд байсан бол үндэсний хэмжээний спорт болж чаддаггүй юм гэхэд ийм байдалтай сууж байхгүй л байсан. Ахин хэлье, энэ спорт чинь дэлхий нийтийн спорт байхгүй юу. Энэ чинь транснациональны корпораци гэдэгтэй адилхан бүх тивд түгсэн дэлхийн номер нэг спорт. Гэхдээ тоглодог, шүүдэг, дасгалжуулдаг хүмүүсээс гадна фанатууд гэж дэлхий даяарх орон зайг эзэлсэн ийм спорт. Өнөөдөр эмээ өвөө нар ач нараа хөлбөмбөгийн дугуйланд сургаж байгаа байх, аав ээж нар хүүхдээ хөлбөмбөгөөр сургаж байгаа байх. Ах эгч нар нь хүргэж байгаа байх. Ийм л хэмжээнд манайд явж, тэлэх гэж хичээж байна.

-Монголд хөлбөмбөгийн мэргэжлийн талбай гэж байхгүй биз дээ?

-Байхгүй шүү дээ. Зүлэг нь нэг ч овон товон байхгүй тэгш талбай байх ёстой. Гэтэл бид дандаа чулуун дээр тоглож ирсэн. Дэгээдүүлж унаад л улаан нялга болдог. Миний мөрөөдөл гоё зүлгэн дээр тоглож үзэх юмсан гэсэн л мөрөөдөл байсан.  Гэвч тийм талбай дээр тоглож үзэлгүй залуу насаа өнгөөрөөлөө. Одоо гишүүн орнууд ФИФА Гоол I, II, III гэсэн төсөл хэрэгжүүлээд яг тэр ногоон зүлгийг чинь хийж байна. Бид хийнэ л дээ. Яг жинхэнэ хөлбөмбөгийн орнуудад талбай нь органик зүлэгтэй байдаг. Гэхдээ л хиймэл зүлэг ч гэсэн унахад зөөлөн, гөлгөр тэгшхэн. Тэрийгээ ч гэсэн хийх юмсан. Монголд хөлбөмбөг ялангуяа нийслэлд дөчөөд оны сүүл тавиад оны эхээр Оросууд хөгжүүлээд дүүргүүд хоорондоо хөлбөмбөгөөр үзэлцдэг байлаа. Ялагдсан нь нөгөөгийнхөө тархи толгойг чулуугаар хагалдаг бас ч жижиг хэмжээний байлдаан болдог байлаа шүү дээ.(инээв)  

-Манайд ФИФА-гийн гишүүнчлэлээр дамжуулан тийм их санхүүжилт орж ирдэг юм уу?

-1998 онд ФИФА-д элсээд, би төсвийг нь боловсруулаад нэг сая доллар гэж анх оруулсан. Үгүй ээ, гээд 800 болгосон. Түүнийгээ дахиж хянаач гээд, ахиад 700 гээд л явуулсан. Тэгсэн278-аар батлагдсан. Тэгээд тэр мөнгө нь орж ирээгүй. Би тэгээд л  гарсан учраас түүнээс хойш төслөөр хэд орж ирсэн юм, жилийн төсвөөр нь хэд орж ирсэн юм гэдгийг би үнэхээр хэлж чадахгүй. Харин улсын төсөв энэ тэрээс юу ч авахгүй шүү дээ.

-Тэнд мөнгөний их эргэлт байгаа учраас л тийшээ шунацгааж байна гэж та нарыг шүүмжилж байгаа.

-Миний насыг ч, нийгэмд эзэлсэн байр суурийг ч бодсон мөнгөний шуналаас аль хэдийнэ ангижирчихсан хүн шүү дээ. Байгалиасаа би нэг их шуналгүй шаар юм шиг байгаа юм. Байгаагаа хуваалцчихдаг.  Жишээ нь, Худалдаа хөгжлийн банкны миний өмнөх захирлыг өөртэйгөө харьцуулахад өөрийгөө дөвийлгөсөн гэж хэлэхгүй байлгүй . Төрийн өмчийн хорооноос ашигтай ажилласан, татвар сайн төлсөн гээд шагнахад 90 хувийг нь өөртөө аваад10 хувийг нь бусдадаа өгдөг байх жишээтэй. Дараагийн жил нь төдий хэмжээний шахам шагнал ирэхэд би таван хувийг нь өөртөө аваад 95 хувийг нь хамт олондоо хувааж өгч байсан. Тэр олон хүнийг ажиллуулчихаад хар амиа бодож болохгүй биз дээ. Би мөнгө дагасан зовлонг гэтэлчихсэн хүн. Тэгэхээр надтай ийм инээдтэй сэдвээр ярих асуудал байхгүй.

-Хэдэн жилийн өмнө Ерөнхийлөгчтэй ФИФА дээр очоод ФИФА-гийн ерөнхийлөгчтэй уулзаж, Монголын хөлбөмбөгийн мөрөөдлийг ваатум цаасан дээр бичиж өгч байх түүхэн үйл явдлын гэрчийн нэг би болж байлаа. Тухайн үедээ надад сайхан л санагдаж байсан. Одоо ингээд ерөнхийлөгчийн зөвлөх Монголын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгчид өрсөлдөж байгааг харахад Ерөнхийлөгчийн тэр мөрөөдөлтэй холбоотой, бодлоготой орж ирж байгаа залуу юм болов уу гэж бас харах. Ер нь энэ залуу хөлбөмбөгийн холбоотой ямар түүхээр холбогдож байсан хүн юм бэ?

-Надад тэр талаар ямар ч мэдээлэл байхгүй. Хувь хүний тухай би тэр хүний хэмжээнд очиж доошоо орж элдэв явуулын үг шидмээргүй байна. Харин Монгол улсын төрийн тэргүүний хувьд бол 2050 онд дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг Монголд зохион байгуулах тухай их сайхан мөрөөдөл гаргаж тавьсан. Тэр биелэхгүй л дээ. Яагаад гэвэл Монгол улс гуравхан сая хүнтэй, 100 мянган хүний стадион ч байхгүй. Гэхдээ би тэр үйл явдлыг хөлбөмбөгийг эх орондоо хөгжүүлэх мөрөөдөл гэж  эерэг талаас нь харсан. Хөгжүүлэх  ёстой. Бид мөрөөдөж байж л хөгжинө. Улс орны эдийн засаг өндийхтэй холбогдуулаад захаас нь бид ажиллаж болно. Ядахдаа манай төв стадион чинь 10 мянган хүний суудалтай шүү дээ. Хөлбөмбөгт  зориулсан стадион тусдаа байдаг. Битүү стадионтой байх ёстой байхгүй юу. Дэлхийн бүх улсад шахуу арванхоёрдугаар сард тэмцээнтэй байхад манайхан зургаа долоохон сар тоглож байгаа юм. Таван сар тоглолтгүй байна. Яагаад гэвэл цаг уур нь хүйтэн. Битүү стадион барьчих юм бол 12 сар ядахдаа Улаанбаатартаа тоглоод байна. 10-15 мянган хүний битүү стадион бариад цас бороо орохоор битүүрчихдэг, сайхан нарлаг өдөр нээгдчихдэг ийм стадионтой болох мөрөөдлийг би ч гэсэн дотроо тээж явдаг. Улаанбаатарт анхны ийм стадионыг барих ёстой байх. Тэгээд тэрийг нь бизнес зориулалтаар гэдэг юм уу, нөгөө 10 мянган хүн дээр оруулахаар 30 мянган хүн үздэг, түүний 20 мянгад нь билет зарахаар 600 сая болдог. Тэр 600 саяынхаа 50 хувийг нөгөө хамтлаг дуучдын зардалд өгдөг. Харин 50 хувь нь хөлбөмбөгийн холбоондоо үлддэг энэ тэр гээд олон менежмент хийж болно.

-Та анх энэ холбоог биежиж байхад нь тодорхой үүрэг биелүүлчихээд холдсон гэж байна. Гэтэл сүүлийн сарын турш явж байгаа мэдээг харвал та тэндээс амбицаа хэзээ ч татаагүйгээр барахгүй хөлбөмбөгийн холбоотой байнга хутгалдаж байсан юм шиг юм ярих юм. Сүүлд Японы иргэн Т.Миромото, И.Отгонбаяр, Г.Мөнхчулуун гээд залуучуудын зургийг тавиад эд нартай нийлж хүний наймаа хийдэг, бизнесийн нэг талбар болгосоор ирсэн гэж байна. Тодорхой хүмүүсийн нэр хүнд хөндөгдөж байгаа учраас би асуух ёстой. Энэ хүмүүстэй та ямар холбоотой вэ?

-Яах вэ, энэ өнгөрсөн 2014 он есдүгээр сарын дундуур хөлбөмбөгтэй холбоотой гурван хөлбөмбөгчин надтай уулзахаар ирсэн, би чинь 1999 оноос хойш хөлбөмбөгийн холбоотой огтхолбоогүй болчихсон гэж хэлсэн шүү дээ. Тэд надад “Энэ оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд Монголын хөлбөмбөгийн холбооны их хурал болно. Та ерөнхийлөгчид нэрээ дэвшүүлээч ээ. Хөлбөмбөгийн холбоог зөв голдрилд нь оруулаад өгөөч” гэсэн. Тэр үеэс би Г.Мөнхчулуун гэдэг хүнийг таньдаг болсон. И.Отгонбаяр бол 1997 онд над дээр нөгөө орж ирсэн залуусийн нэг нь байсан. Надаас үе мултарсан дүү хүмүүс л дээ. Би И.Отгонбаярыг 1997 оноос хойш мэднэ. Би өөрөө санхүүжүүлээд Пусаны зүүн Азийн тоглолт, Тайландын Азийн тоглолтод мөнгө цуглуулаад араас нь очоод хоол унд, зочид буудлыг нь зохицуулаад л явж байсан. Тэр үед энэ залуу ажиллаж л байсан. Харин Г.Мөнхчулууныг манай банкнаас зээлтэй гээд бичээд байсан чинь манай банкны харилцагч биш байна лээ. Манай банкнаас зээлгүй юм байна. Бас юунд тэр хүнийг ингэж гүтгэж байгааг ойлгоогүй. Хөлбөмбөг бол эр хүний спорт. Энэ рүү ороо ч үгүй байж ингэж баллаж байгаа улсуудыг харахаар сэтгэл өвдөх юм.

-Японы иргэнийг нь танихгүй юу?

-Японыг нь бол огт танихгүй.

-Та хөлбөмбөгийг эр хүний спорт гэж байна. Өнөөдөр та өөрөөсөө 20 насаар дүү залуутай өрсөлдөж байх шиг байна. Төрж байгаа мэдрэмжүүдээсээ хуваалцвал. Яг ийм өрсөлдөөнд орж байв уу, та?

-Бараг л үзээгүй юм байна. Мэргэжлийнх нь онцлог илэрч байна. Тэр дотроо хар пиараараа гаршсан хүн юм байна гэсэн мэдрэмж надад төрж байна. Ний нуугүй хэлэхэд. Энэ чинь өөрөө хүнлэг ёсны хүмүүжил байхгүйн л шинж шүү дээ. Яг харахаар надад сонин сэтгэгдэл төрдөг. Тэр хүнд байдаггүй харин надад байдаг чанаруудыг эсрэгээр өөрт нь байдаг мэтээр биччихэж байгаа юм. Тэгэхээр тэр хүнд авьяасыг нь бурхнаас заяагаагүй юм байна. Бусдыг л, тэр дундаа хэвлэл мэдээллийн салбарыг онцгой ашиглаж, учраа мэдэхгүй хүмүүсийг хөлсөлж ажиллуулах арга чаргыг бол түүнд заяалгасан бололтой юм.  Удирдах, зохион байгуулах, хүнийг ажиллуулах, бүтээх, босгох, үр дүнд хүргэх гэсэн урт зам мань хүнд байхгүй л дээ. Гэтэл тэрийг нь амьдрал дээр би бүгдийг нь харуулсан хүн. Тэр нь их өрөвдмөөр санагдаад байгаа юм. Надад байгаа үнэт зүйл тэр хүнд гэнэт бий болчихгүй. Маш хэцүү зүйл л дээ.

-Та бол хувийн хэвшлийн хүн. Харин өрсөлдөгчид тань төрийн албаныхан байх шиг. Та Ерөнхийлөгчийн зөвлөхтэй уулзаж ярилцаж ер нь үзсэн үү?

-ФИФА гурван зүйлийг дүрэмдээ хориглочихсон байгаа шүү дээ. Улс төр оролцож болохгүй, энэ чинь нийгэмд үйлчилдэг төрийн бус байгууллага. Төрийн оролцоо орж болохгүй гээд. Төрийн албаны тухай хуулийн 6.1.10-т зааснаар энэ хүн төрийн, улстөрийн албан тушаалтан гэж явж байгаа. Тэгэхээр хууль зөрчсөн хүнтэй уулзах ямар ч хэрэг байхгүй. Ач холбогдол өгч хууль зөрчсөн хүнтэй би ярих ёсгүй. Тэгэхээр би уулзахгүй, ярилцлагад орохгүй, хууль бус зүйлийг хүлээн зөвшөөрч болохгүй л байхгүй юу.

-Нийгэмтэй ажилладаг хүний хувьд нэг зүйл харамсалтай санагдаж байна. Цаад талд нь нэг санаа зовних юм байна. Монголын банк санхүүгийн ертөнцөд элдэв савалгаа ирж болохгүй. Таныг Худалдаа, хөгжлийн банкийг маш муу удирддаг л гэнэ. Дээр нь Монголын банк санхүүгийн ертөнцийн нөлөө бүхий хүмүүсийн эсрэг хэвлэл мэдээллээр юм бичүүлж явдаг л гэнэ. Н.Золжаргалын эсрэг хамаг зүйлийг жишээ нь та л хийдэг юм байх. Бас таны ажиллаж байгаа Худалдаа, хөгжлийн банк тун эвгүй байдалд байгаа мэтээр ийм ойлголт  гараад ирлээ. Үүний талаар тантай уулзчихаад асуулгүй өнгөрч чадахгүй нь?

-Бидний өрсөлдөж байгаа салбар  хөлбөмбөг  шүү дээ. Тэгэхээр Монголынхоо хөлбөмбөгийг яаж хөгжүүлэх вэ. Холбоогоо яаж сайжруулах вэ. Энэ гол сэдвээ л ярь л даа. Гэтэл энэ хүн чинь байж ядаад, сандраад ойж буугаад хаа хамаагүй салбар руу ороод байна шүү дээ. Банкны салбар гэдэг чинь итгэлийн байгууллага. Энэ нь ямар утгатай вэ гэхээр иргэн Дорж, Дулмаа мөнгөө хадгалуулдаг. Банкны хөрөнгийн 90 хувь нь хадгаламж эзэмшигчдийн л хөрөнгө байдаг. Тэгэхээр ингэж мэргэжлийн байгууллага руу дайрна гэдэг бол угаасаа хууль бус үйлдэл. Тэгэхээр  энэ асуудлаар бол би шүүхэд шууд хандана. Юу ч хийхээс буцахгүй байна шүү дээ. Харин хөлбөмбөгийг хөгжүүлэх асуудлаар бие биенээ доромжлохгүй, маргаан хийнэ. Бүгдээрээ хийвэл буруугүй, бүлээн усаар угаавал хиргүй гэдэг энэ зарчмаар л би өрсөлдөнө. Би энд нэг их улайраад байгаа юм байхгүй. Хэрвээ болчихвол хөгжүүлэхийн төлөө л ажиллана. Ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал гэгчээр л би зүтгэнэ. Болохгүй байлаа гээд надад хохирох зүйл үгүй. Надад чинь бас  үзэл бодол нэгтэй гоё найзууд, бүрдүүлсэн сайхан хамт олон байна. Би хийдгээ хийсэн хүн. Сайхан гэр бүлтэй, үр хүүхэдтэй. Би амьдралдаа  бүх зүйлд сэтгэл хангалуун явдаг. Би үнэндээ бараг л аз жаргалтай шахам хүн шүү. (инээв) Дампуурсан банкинд очиж босгоод сайн менежер гэдгээ хэдэнтээ харуулж чадсан. Хэн ч маргахгүй. Ер нь хийсэн юмтай хэлэх үгтэй хүн болохоор энэ залууг давчдуулаад байх шиг байна л даа. Гэхдээ  энэ явдал намайг их хурцлаад байгаа байхгүй юу. Ийм новшнууд, шаарнууд улайрч байна гэдэг чинь намайг улам хурцалж байна шүү дээ. Үүний цаана “морь” Ганболд, авгай Мааяатайгаа дэндүү их мөнгө идчихээд хууль хяналтын асуудалтай байгаа бас нэг хөөрхий нөхдүүд хавсарч байна. Олон хүн хөдөлж байна шүү дээ.  

-Б.Ганболд гуай эхнэртэйгээ юу. Эхнэрийг нь Мааяа гэдэг юм уу?

-Эхнэр Мааяа нь хөлбөмбөгийн холбооны гадаад харилцааны захирал байсан. Тэр үед факсаар харилцдаг байсан. Авгай нь англи хэлний орчуулагч, багш мэргэжилтэй. Гэрээрээ факс хүлээж авдаг байсан юм. Мэдээлэл, мөнгөний урсгалыг авгай нөхөр хоёр ингээд атгачихсан байсан. Цуу яриа гэдгээр бол энэ хүн “Сиднейд би хоёр хаустай. Улаанбаатарт хэчнээн хаустай” гэсэн бэ өөрөө ярьсан байсан. Угаасаа анх ямар ч бизнесгүй хүн байсан. ФИФА-гаас аудит ороод ирэх юм бол хууль  хяналтын байгууллагад татагдах асуудал тэр хүн дээр үүсээд байгаа юм. Би энэ хүнтэй учирсандаа их харамсдаг. Гэвч өнөөдөр надад энэ хүн шиг айдас байхгүй. Намайг үнэндээ энэ өрсөлдөөнд орооч гэж хэдэн залуус гуйгаагүй бол би энэ холбоо руу эргэж харах ч үгүй байсан. Ингэж хүмүүс гуйхаар чинь би гэдэг хүн хөөрөөд “OK “гээд л хэлчихсэн байхгүй юу. Тэгсэн явцын дунд би бүр хүний наймаачин болчихлоо. Өшөө юу юу ч болов. (инээв) Амьдралд сонин хачин юм их тохиодог юм байна. Намайг бас энэ нөхдүүд шантаажилсан байна лээ.

-Гэр бүлийн асуудлуудыг тань ил гаргана гэж үү?

-Чаддаг юм бол гаргаад ир гэж би басч байна.

- Яг энэ шантаажтай холбоотой танд нэг мэдээлэл хэлчих үү?

-Тэг тэг. Би сонсъё. Одоо юу ч гаргаж ирсэн би гайхахгүй.  

-Таныг Монголын нэг том гэр бүлтэй хутгаж л нийтлэл бичиж байгаа сураг байна лээ дээ?

-Мисс байхгүй байна уу. Гаргаад ир л дээ. (инээв)

-Тэгэхдээ гоё юм биш үү. 60 насандаа хайр сэтгэлийн асуудлаар баална шүү гээд заналхийлүүлж байна гэдэг чинь?

-Ер нь сэтгэл хөгширдөггүй юм шиг л байна.

-Та эрч хүчтэй, залуу харагдаж байна. Угаасаа 60 нас гэж юу юм бэ. Ийм сэдэв хүртэл яригдаж байна шүү дээ.

-Намайг энэ сэдвээрээ бичиг. Би бүгдийг нотлуулна.

-Нөгөө талаар та Монголын банкны зүтгэлтнүүдтэйгээ туйлын таарамжгүй байдаг гэж юу вэ. Жишээ нь, Н.Золжаргал таны “дайсан” юм уу?

-Үгүй шүү дээ. Би Сүх-Эрдэнэтэй одоо хүртэл ойрын найз хэвээрээ л яваа. Н.Золжаргалын ах Жагаатай найз хэвээрээ л байгаа. Н.Золжаргал бид хоёр бие биенээ их хүндэлдэг. Ажил хэргийн санал шүүмжлэлээ бие биедээ хэлдэг. Хэвийн харилцаа шүү дээ. Өөрөө уулзаад хэлэх, хэвлэл мэдээллээр байр сууриа илэрхийлэх бүрэн нээлттэй нийгэмд би нэг нөхрөө бичүүлж явах хэрэг байна уу. Бас энэ хэвлэл хэнд нь илүү нээлттэй байна вэ. Та өөрөө харж байгаа байлгүй дээ.

 -Улс төрийн хувьд та олон жил ардчиллын төлөөх зүтгэлтэн байлаа. Ёстой авдаг өгдөг нь ч юу байлаа гэгчээр аль дээр үеэс мэдэх юм. Тэглээ гээд сайд болъё гээд явсангүй, болсонгүй. Энэ бол факт. Өнгөрсөн сонгуулиар та жагсаалтаар нэр дэвшсэн. Сая таны урдуур таслаад Р.Бурмаа гишүүн орж ирлээ. Тэрнээс хойш таныг Р.Бурмаа гишүүнийг байнга дарамталдаг болсон гэж бичсэн байсан?

-Шал худлаа. Манай МҮДН-ы фракц хуралдаад би хүсэлт тавьсан юм. Банкны системд 20 гаруй жил ажиллачихлаа. Банкны хууль эрх зүйн орчныг засаж залруулчих юм бол зээлийн хүү  буурах боломжтойг хэлсэн. Тэгээд би энэ удаад жагсаалтад орж нэр дэвшмээр байна. Гучин хэдүүлээ сууж хуралдаж байгаад жагсаалтын нэгдүгээрт генсек байгаа Д.Эрдэнэбатыг оруулъя гээд ярьцгааж байгаа юм. Хоёрдугаарт нь Б.Мэдрээгээ оруулъя гэсэн. Яагаад гэвэл би бүх үед тэдний ар талд зүтгэж байсныг тэд маань бас мэднэ шүү дээ. Тэгээд бид хоёрыг эхний аравт ор гэсэн. Тэгээд юм явсаар би найм дээр зогсчихлоо. Тэгсэн манай фракцийн Ажнай Д.Бат-Эрдэнэ, Барилгын сайд Ц.Баярсайхан хоёр Өмнөговь дээр ганцхан мандаттай байж байдаг. Хоорондоо жаахан маргалдах гээд. Тэгэхээр нь би та хоёр ингээд хэрэггүй. Бүгдээрээ ярья гээд. Ц. Баярсайхан арав дээр байсан юм. Би найм дээр. Тэгэхээр нь Ц.Баярсайханыг чи наймд ор, би арав дээр чинь оръё гээд өөрийнхөө фракцийн хүнд нэг буулт хийчихлээ. Тэгээд байж байтал намын удирдлагаас ийм хүсэлт тавьж байна. Ерөнхийлөгчийн зөвлөх М.Батчимэг гээд залуухан хүнийг эмэгтэй квот энэ тэрээр эхний аравт багтаагаач гэсэн. Мэдрээ чи арав дээр байгаа юм чинь нэг ухарчихгүй юм уу гэлээ. Тэгээ тэг гээд би 11-т орчихлоо. Тэгээд л яг хамраараа таслуулсан байхгүй юу. (инээв) Тийм л юм болсон.

-Зам чөлөөлж, зай тавьж өгөх ч сайхан ойлголт шүү ?

-Яах вэ дээ, юмыг чинь эв эеээр явуулдаг болохоос үхчих гээд улайраад байх миний зарчим биш. Би нэг зүйлийг сүүлийн үед их ажиглаад байгаа. Популистууд их явах юм. Тийм хүмүүс гарч ирээд өөдгүй юм их хийх юм. Р.Бурмаагийн хувьд өөрөө надтай уулзъя гэсэн. Тэгээд дараагийн хүн нь чи байдаг, ямар бодолтой байна вэ гэсэн. Би жил хагас юу ч хийж чадахгүй, хэрвээ дөрвөн жил байсан бол банкны багц хуулиудад өөрчлөлт оруулах байсан юм. Иргэний хууль, Эрүүгийн хууль, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх хууль, Татварын хууль, Төвбанкны тухай хууль, Банкны тухай хууль, Мөнгөн хадгаламжийн хууль гээд баахан хуульд орох болохоор хугацаа байхгүй. Хоёрдугаарт долдугаар сарын нэгэн болоод хүн амьтан буудсан ямар хэрэг гарлаа. Сонгуулийн хууль чинь их чамбай байх ёстой. Угаасаа сонгуулийн боловсролын төвийн тэргүүн хүн. Чамайг мэргэшсэн хүн гэж хувьдаа ойлгож байна. Тэгээд чи сонгуулийн хуулийг шинэчлэн сайжруулах ажлын хэсгийн дарга. Наадахаа дуусга. Чиний тэр сайд майд надад ядаргаа л байна гэсэн. Юун дарамтлах вэ.

-Гүтгэлэг байх нь, Р.Бурмаа гишүүн хэлэх байлгүй дээ?

-Чи Алтангадастай их шөргөөцөлдсөн. Их хурлын гишүүнээ өгөөд дан дээлтэй сайд болох юм бол чи хэн ч биш шүү гээд би түүнд хэлсэн. Мань хүн цочсон байхгүй юу. Гэтэл надад монгол улсын иргэний хувьд Сонгуулийн хууль нь чамбай хууль гарах илүү хэрэгтэй байна. Тэр үүднээсээ би Р.Бурмаад илэн далангүй л хандсан.

-“Хоромхон” клубийн Лхагвадорж гэж ямар хүн бэ?

-Хөлбөмбөгийн холбооны Ерөнхийлөгчид өрсөлдөж байгаа  гурав дахь хүн  нь Лхагвадорж. Энэ хүн сая Сингапурт Элчин сайдаар томилогдохоор болчихсон. Энэ хүн Женко Баттулгын төрсөн эгчийнх нь охины нөхөр юм билээ. Женко Баттулга “саваагүй нохой саранд хуцна” гэгчээр жүдогоосоо халиад одоо хөлбөмбөгт орчихсон л тууж явах юм. Өөрийн туслах гэнэ үү, хуулийн зөвлөх гэнэ үү Шижир гээд залууг хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилуулаад ажиллуулж байгаа шүү дээ.

-Таны эсрэг нийтлэлүүд гарч байгаа сэтгүүл, гол суваг болох медиагийн цаад хөрөнгө оруулагч нь том банкны эзэн гэх юм. Энэ талаар танд мэдээлэл байна уу?

-Наадах чинь Голомт банкны Д.Баясгалан. Манайд чинь эрүүл өрсөлдөөн гэж бараг байхгүй болж байна шүү дээ. Худалдаа, хөгжлийн банк л манай өрсөлдөгч гэж хараар  хараад байгаа юм. Монголд хэдхэн банк л байна. Нэг том банкных нь хүн ингэж асуудалд ханддаг. Д. Баясгалан бид хоёр хэзээ ч таатай харилцаатай байгаагүй. Гэхдээ миний зүгээс биш шүү.

-Нэгэнт үйл явдал өрнөж, ширүүн өрсөлдөөн явж байгаа болохоор энэ хүрээнд ярилцлаа. Тантай ярих олон зүйл байгаа. Сарын дараа ахин уулзах болзоо тавьж болох уу?

-Болно. Би нээлттэй, илэн далангүй хүн. Надад айж ичээд, үхчих гээд, хүн алж хүрээ тараачих зорилго сэдэл байхгүй. Түмэн олон нүдтэй гэдэгт би итгэдэг.

-Танд амжилт хүсье.

http://ganchimeg.niitlelch.mn/

Р.Болд: Оюутолгойн 34 хувиа зарах нь бүрмөсөн бууж өгсөнтэй адилхан

Тагнуулын ерөнхий газрын дарга, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Р.Болдтой ярилцлаа. Аюулгүй байдлын чиглэлээр манай мэргэшсэн судлаачдын нэг тэрээр одоо улсаа төлөөлөн Австрали улсад Элчин сайдаар ажиллаж байгаа юм. 
-Элчин сайдын яамныхан та бүхэн Монголынхоо талаар мэдээлэл сайтай байгаа. Таны харж буйгаар Монголын эдийн засаг өнөөдөр ямар байна вэ. Бид бол их муудлаа, хүндэрлээ л гэж яриад байгаа.
-Манай гадаад нөхцөл тайван, дотоод байдал тогтвортой. Эрх мэдэл шаардаад яваа шинэ нийгмийн анги, бүлэг ч манайд алга. Яах вэ, ганц нэг бие хүн байж магадгүй. Өлсгөлөнд тулсан ядуурал ч алга. Монголын эдийн засаг глобал эдийн засгийн бүрэлдэхүүн юм уу гэхээр үгүй. Тэр ч байтугай бүс нутагтайгаа холбогдсон уу гэвэл бас үгүй. Зэс, нүүрс, алт төдийнхнөөр Хятадын зах зээлээс хамааралтай, үүгээрээ л гадаад ертөнцтэй холбогдож байгаа. Зэсийн үнэ буурч байгаа ч, арван жилийн өмнөх шигээ шалдаа буусангүй. Тэгэхээр эдийн засаг асуудалтай болсны шалтгааны дийлэнх нь бидний өөрсдийн л бий болгосон хүндрэл. МАН-ын дарга М.Энхболд энэ хүндрэлийн шалтгааныг шинжлэн дүгнэлт хийхийг сануулсан шүү дээ. Хөндлөнгийн шинжээчдээр ч хийлгэмээр байгаа юм. Энэ нэг их төвөгтэй ажил биш.
-Эдийн засаг ингэж хүндрэхэд гадаад орчин биш юм бол өөр юу нөлөөлсөн байж болох вэ. Эсвэл мөнгө маань хэт ихдээд пологдчихов уу?
-Нэгд, мөнгө ихэднэ гэж хэзээ ч байдаггүй. Бид чинь нэг хэсэг юм үзэж нүд тайлаагүй гээд гадаадаар баахан туусан биз дээ. Танин мэдэхүйн тэр үеэ одоо дуусгамаар байна. Мөнгөтэй хүн хуримтлал л бий болгодог, эрсдэлтэй ч эргэлтэд оруулдаг, тэгээд үржүүлдэг. Бид тэгж чадсан уу, энэ бол хамгийн энгийн дүгнэлт. Хоёрт, Монголд дэлхийд нэршсэн хэд хэдэн компани орж ирсэн бол өөр хэрэг. Гэтэл ганцхан “Рио Тинто” л байна, бүгд л Оюутолгой хэрхэхийг л харзнаж байна. Гуравт, би энд хоёр талын харилцааг хэлээгүй шүү. Өнөөдөр амьтай болгон л БНХАУ-ын эрчимтэй хөгжлийг өөртөө ашигтайгаар яаж ашиглах вэ гэж өрсөлдөж байна, манай улсын энэ бодлого нь хаана байна вэ, энэ бол энгийн гуравдахь дүгнэлт. Зөвхөн эдгээрээс үзэхэд эдийн засаг муудахад гаднын нөлөө тийм ч их байгаагүйг харж болно.
-Одоо эдийн засгаа өөд татах гол гарц юу вэ, таныхаар?
-Итгэлцэл. Наад зах нь гурван төвшинд итгэлцэл төрүүлэх ёстой. Засгийн газар дотоодын хувийн хэвшлийн хооронд, Засгийн газар гадаадын хөрөнгө оруулагчдын хооронд, Засгийн газар иргэдийн хооронд. Тэгээд энэ итгэлцлээ хадгалах, нандигнах тэр орчныг тогтвортой байлгах ёстой. Харамсалтай нь, ийм итгэлцлийг нэг жилийн дотор бий болгодоггүй. Харин ганцхан жилийн дотор нурааж болдгийг бид харлаа шүү дээ. Гэхдээ л итгэлцэл тогтоох үндсийг дахин бүрдүүлэх, сэргээх, энэ дохиогоо зоригтой өгөх хэрэгтэй байна. Үүнээс гадна эдийн засгийн амьдралд төрийн оролцоог аль болох хумих, багасгах хэрэгтэй. Энэ талаар манайхан их ярьдаг л даа. Зөвхөн сүүлийн хоёр жилд төдийгүй ер нь сүүлийн жилүүдэд шинээр төрийн олон байгууллага байгуулсан нь туйлын буруу байсан. Нэг хууль батлаад л дагаж нэг шинэ бүтэц төрүүлээд л. Ингэж явсаар төрийн нүсэр бүтэц босгосон, туршлагагүй олон ажилтан нэмэгдсэн, хамгийн гол нь төрийн залгамж чанарыг алдагдуулж, төрийг сулрууллаа. Амьдрал дээр мэдээж олон чиг үүргийг шаардана. Тэр бүгдийг төрийн байгаа бүтцэд чиг үүргийг нь нэмэх байдлаар, албан хаагчдыг нь хөрвөн ажиллуулах байдлаар шийдэх хэрэгтэй юм. Ер нь ч тэгж шийддэг.
-Хүндрэлээ давахын тулд манай гол намууд засагт хамтарлаа. Энэ нь гадаад ертөнцөд сайн мэдээ болж чадаж байна уу? Зарим хүн үүнийг парламент сөрөг хүчингүй боллоо гэж байхад зарим нь үргээсэн хөрөнгө оруулагчдаа эргэж дуудах боломж гэж байна.
-Хамтарсан Засгийн газар бол түр зуурын, тухайн үеийн улс төрийн хүчний харьцааны л үр дагавар. Хаана ч тийм байдаг. Үндэсний ашиг сонирхолд нийцсэн нийтлэг зорилтоо хамтраад шийдье, хамтран ажиллая гэснээс бус, сөрөг хүчин алга боллоо гэсэн хэрэг огт биш. Хамтарсан Засгийн газарт орсон сөрөг хүчнийг магадгүй нэг ёсны сүүдрийн засаг гэж ч болно. Хамтарсан нь гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг эргэж дуудах нэг боломж ч мөн. Харамсалтай нь тэд маань ерөнхийдөө нэлээд удаан хугацааны хүлээзнэх байдалд орсон байна. Ер нь гадаад ертөнцийн хувьд тусад нь хэдэн зүйл хэлье. Монголын засаг хамтарсан уу, үгүй юу гэдэг нь гадаад ертөнцөд нэг их хамаагүй. Үнэндээ гадаад ертөнц одоо хүртэл Монголыг сайн мэдэхгүй хэвээрээ л байгаа. Одоо л зах зухаас нь жаахан гадарлаж эхэлж байгаа байх, тэгэх тусмаа Монголын улс төрийг бүр ч мэдэхгүй. Ер нь гадаадын иргэдэд тухайн улс танигддаг энгийн хэдхэн зүйлс бий. Энэ бол өдөр тутам хэрэглэдэг барааг хэн хийсэн, үе үе сонирхдог урлаг, соёл нь хаанаас үүдэлтэй, жуулчны анхаарал татдаг орон мөн үү, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн анхааралд үе үе өртдөг үү, бараг л энэ хэд. Одоо бол Монголын нүүрийг тахалж буй ганц сайн нэрийн хуудас маань манай соёл, урлагийнхан л байх шив дээ.
-Аюулгүй байдлын судлаач хүнээс асуухад, ДНБ-д эзлэх өрийн тааз хэдэн хувиас илүүгүй байвал аюулгүй вэ. АН өр нэмээд явъя гэж байгаа, нөгөө нам нь нэмэхгүй аюултай гэх юм. Бусад улсад энэ босго хэд байдаг юм бол?
-Аюулгүй байдал судлал чинь эрсдэлийг л олж харах, түүнийгээ л түрүүлж тавих гээд байдаг юм шүү дээ. Энэ бол хувилбаруудаа бод, шатахуун дуусахад буух нөөц, буудлаа төлөвлө гэсэн л хэрэг. Өр тавихдаа дараагийн эрсдэлээ урьдчилан тооцож, даван туулах арга замаа урьдчилан бодсон бол нэг хэрэг. Гарц бий гэсэн үг. Харин гарц үгүй бол өөр нэг хэрэг. Хөгжил цэцэглэлт улам л удааширна гэсэн төлөв бууна. Өрийн таазыг тогтоох нь тухайн улс орны онцлог, хөгжлийн шатнаас шалтгаална. Энэ бол байдаг л асуудал. Өрийн тааз бол аюул гэхээсээ өр дахин тавихыг л хязгаарлаж буй хэрэг шүү дээ. Хөгжингүй орнууд гол төлөв төсвийн хуулиараа зохицуулаад явдаг. Жишээ нь, Австрали өрийн таазыг мөнгөн дүнгээр илэрхийлж тогтоосон байснаа сая бүрмөсөн халсан. Арван жилийн дараа энэ нь ДНБ-ий 27 хувь болно гэж үзэх жишээтэй.
-Өр зээлээс гадаадын хөрөнгө оруулалт нь илүү чухал санагддаг. Хөрөнгө оруулалтыг татахад ямар бэрхшээл байдаг талаар гаднынхан танд юу гэж хэлдэг вэ?
-Түншээ татах, итгэл үнэмшил төрүүлэх, ер нь ямар нэгэн асуудлаар ярилцахад заавал нэг баримт харуулах, эсвэл статистик дурдах хэрэгтэй шүү дээ. Энэ маш чухал. Хоосон лоозон, дандаа магтаал ярих аргагүй, зовлон бэрхшээлээ ч илэн далангүй давхар ярина. Ер нь улс төрийн итгэлцэл, бизнесийн итгэлцэл тогтоох нь үндсэн бэрхшээл байдаг. Энэ бэрхшээлийн нүүдэл нь манай дотоод байдал. Гадаад бодлого гэдэг чинь дотоод бодлогын л үргэлжлэл байдаг.

-Та Оюутолгойн хөрөнгө оруулагчдын нутагт Монголоо төлөөлж суудаг. “Рио Тинто”-гийнхон одоо үүсээд байгаа гацаа түгжээг арилгах, төслөө урагшлуулах тал дээр тантай албан ёсоор уулзаж байна уу. Төслийг урагшлуулахад Элчин сайдын хувьд та өөрөө ямар үүрэг гүйцэтгэж байна вэ?
– “Рио Тинто” Канберрад биш, Лондонд байдаг учраас удирдлага нь Австралид ирэх үед санал солилцож л байсан. За даа, ер нь бол олон улсын хэмжээнд танигдсан ганц компанитай ажиллаж чадахгүй байж, Австралиас хөрөнгө оруулалт татна гэж юу яриад байна даа гэх байдлаар ханддаг юм даа. Мэдээж шууд ингэж хэлэхгүй, гэхдээ л мэдрэгдэнэ шүү дээ.

-“Рио Тинто”-г бид гурав дахь хөршийн, стратегийн хөрөнгө оруулагч гэж өргөмжилдөг. Тэд харин бидний энэ үнэлэмжийг хэт олзлоод байх шиг санагддаг. Сүүлийн үед Монголын талын 34 хувийг зарах тухай яриа ч гарч байгаа.
-“Рио Тинто” бол үнэхээр стратегийн хөрөнгө оруулагч мөн шүү. Харин гуравдагч хөршийн хэмжээнд өргөмжлөх шаардлагагүй байх аа. Яг Оюутолгой төслийн хувьд өөрийнхөө хувийг бусдад зарна гэдэг чинь бүрмөсөн бууж өгч байгаа л хэрэг.
-Оюутолгойгоос гадна Тавантолгой төсөл эхлэх гэж байна, ялагчаа тодруулсан. Үндэсний хөрөнгө оруулагч “Энержи ресурс”, худалдан авагч Хятадын “Шинхуа”, манай нүүрсийг гуравдагч зах зээлд хүргэх Японы “Сумитомо” орж ирлээ гэх юм. Таныхаар бидний мөрөөдлийн баг Тавантолгойд орж ирж чадсан уу?
-Хамгийн олзуурхууштай нь манай үндэсний компани шалгарсан байна. Түүнээс бус, зах зээл нь угаасаа тодорхой шүү дээ. За тэгээд, том бодлого үүгээр дуусах биз. Энд гуравдагч хөршийн бодлогын асуудлыг би нэг их олж харахгүй байгаа. Харин хүчтэйн эсрэг хүчгүйтэй нэгдэх явдал нэг зарчим байдаг, үүнийг л оновчтой хосолсон гэж үзэх байна даа.
-Тавантолгой хөдөлж эхлэхтэй холбоотойгоор Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр замын ажил эхлэх гэж байна. Уг замыг Хятадын хөрөнгө оруулалтаар бариад тодорхой хугацаанд тэдэнд эзэмшүүлнэ гэж байгаа. Үүнийг зарим хүн аюултай, бид хянаж чадахгүй гэдэг. Судлаачийн хувьд харахад хилээ сэтэлсэн төмөр замынхаа суурь бүтцийг хөршдөө эзэмшүүлэх нь аюулгүй байдал талаасаа эрсдэлтэй юу?
-Аюул талаасаа гэх асуудал нэг их бодогдохгүй байна. Аливаа асуудлыг хэд хэдэн хувилбараар дэвшүүлж, эрсдэл, хожлыг дэнслэн үзэж байж шийдвэр гаргадаг. Хамааралтай байгууллага, мэрэгжилтэн бүр өөрийн өнцгөөс саналаа хэлнэ. Яг энэ төслийн хувьд хожил нь өнөөдөр эрсдэлээсээ давуу байна гэж харж байна.
-Зарим хүн Мянганы сорилын сангийнхан төслөө Монголд үргэлжлүүлэх болсонтой холбоотойгоор америкуудаар бариулаад суурь бүтцийг нь Монголын төр өөрөө эзэмшээд явах хэрэгтэй гэж байгаа?
-Ер нь төмөр зам гэхээр Америкийн нэр гарч ирээд байдаг түүхийн улбаа угаасаа бий л дээ. Хаалган-Хүрээний төмөр замыг америкуудаар бариулах саналыг тухай үедээ Орос ч, Хятад ч 1910, 1920,1924 онуудад удаа дараа тавьсан байдаг юм. Бодлогын хувьд байж болох, бодох нэг хувилбар мөн үү гэвэл, мөн. Төмөр замын инженер О.Сүрэнтэй хийсэн чиний ярилцлагыг уншсан. Сүрэнгийн байр суурь бол бодууштай, бас ч огт буруу санал биш байна лээ. Гэхдээ цаг хугацаа биднийг хүлээхгүй. Цаг их алдсан тул заавал Тавантолгой-Гашуунсухайт гэлтгүй өөр чиглэлийг сонгож америкуудаар бариулж болох байх.

- Та АНУ-д Элчин сайд байж, Мянганы сорилын сангийнхантай ажиллаж байсан хүний хувьд хэрвээ манай талаас ийм санал тавибал америкууд орж ирэх үү. Тэд ирье гэхэд хоёр хөрш маань улстөрийн аргаар нөлөөлж саад болох боломжтой юу. Хоёр хөршид америкуудыг Тавантолгойн төмөр замд оруулахгүй байх бодитой сонирхол бий юү?
-Харамсалтай нь, өнөөдөр гуравдагч хөршийн бодлого бүдгэрсэн. Үүнд дотоодын улс төр их нөлөөлсөн. Бид гуравдагч хөршийн хөрөнгө оруулалтыг оруулж байж тэдний ашиг сонирхлыг өөртөө нутагшуулна гэж үзэж байсан. Бас гуравдагч хөрш гэдэг томъёоллыг хэтэрхий хавтгайрууллаа. Гуравдагч хөрш гэж жинхэнэ утгаараа АНУ, Европын холбоо, Энэтхэг л байх. Бусад нь гуравдагч хөршийн шалгуур, тэр хэмжээнд хүрэхгүй. Гуравдагч хөршийн бодлого гэдгийг хэн нэг нь санаанаасаа зохиосон юм биш, хөршүүд нь тийм сонголт хийхэд хүргэсэн гэдгийг тухайн үед Латтимор гуай ч хэлж байсан. Орчин үед үүнийг Баабар сануулаад байгаа шүү дээ. Тухайн үед Мянганы сорилын сангийн тусламжаар Улаанбаатарыг тойруулаад 150 км төмөр зам тавихаар бараг л ойлголцсон шүү дээ. Ултай олон үндэслэл байсан, харамсалтай нь хэнээс шалтгаалаад буцсаныг бид бүгдээрээ л мэдэж байгаа. Иймд асуудлын гол нь Америкийг заавал оруулж ирэхдээ биш, гуравдагч хөршийн бодлого хэрэгтэй юм уу, үгүй юм уу, хэрэгжүүлж чадах юм уу үгүй юм уу, тийм хүсэл эрмэлзэл байна уу үгүй юу гэдэгт л байна.

-Ер нь төмөр замын тухайд нүүрсээ зарж эдийн засгийн ашиг олох, аюулгүй байдлаа хадгалж хангаж үлдэх хоёрын аль нь чухал вэ. Манайхан үнэхээр аюулгүй юман дээр хэт эх оронч дүр эсгээд эдийн засгаа хааж боогоод байна уу?
-Нүүрсээ зарж эдийн засгийн ашиг олох чинь л аюулгүй байдлын асуудал шүү дээ. Энэ хоёрыг салгах аргагүй. Салгана гэж байгаа бол ёстой хуурамч эх орончийн дүр мөн дөө.
-Таны бичсэн, бас дээр үед өгсөн нэг ярилцлагын тухай асууя. Та энэ зуны нэг нийтлэлдээ “Халх голын дайн төмөр замаас болж эхэлсэн” гэж бичсэн байсан. Энэ хэр хүлээн зөвшөөрөгдсөн, бас бодитой судалгаа вэ?
-Японууд одоогийн БНХАУ-ын нутагт Солунь-Халуун рашааны шугамыг барихын тулд хилийн шугамыг 1934 оны зурагтаа дур мэдэн урагшлуулж зурсан байдаг. Зөвлөлтийн тал ч Халхын сүмийн хэрэг явдал мандах үеэр, бас Халхын голын байлдаан эхэлсэний дараа ч мөргөлдөөн төмөр замаас үүдэлтэй гэдэг дүгнэлт хийж байсан. Жуков ч тэгж үзсэн байдаг. Фриновский нар Монголд ирсэнийхээ дараа төмөр зам тавих талаар бид Японоос хол хоцорсон байна, иймд Улаанбаатар-Баянтүмэн хүртэл төмөр зам тавих саналыг Сталинд тавьсан байдаг. Баянцагааны тулалдааны дараахан долдугаар сард Зөвлөлтийн тал Баянтүмэн хүртэл төмөр зам тавих шийдвэр гаргасан. Байлдааныг дуусгахын тулд төмөр зам тавихад саад болж буй Монголын нутгийн хэсгийг Монголын газар нутгийн өөр хэсгээр солих саналыг Молотов өөрөө Японы талд тавьж, буулт хийж байж гал зогсоох тохиролцоонд хүрсэн байдаг. Ер нь өнөөгийн үйл явдалд үнэлэлт, дүгнэлт хийхэд өнгөрсөн түүхийн сургамж чухал тул мэдэж байх хэрэгтэй л дээ. Халхын голын хэрэг явдлын тухай “Зарлаагүй дайн” гэдэг номондоо энэ талаар дэлгэрэнгүй бичсэн л дээ.
-Өөр нэг сэдэв бол та ТЕГ-ын дарга байхдаа “бид урд нутгаа анзаарч байхгүй бол Өмнөговийн засаг захиргаа нэг л өдөр хилийн цаанаас байх эрсдэл байна шүү” гэж ярилцлага өгсөн байсныг уншсан. Энэ эрсдэл одоо ч байгаа юу?
-Тэр бол аюулаар айлгах гэсэн хэрэг ерөөсөө биш. Харин гадаад бодлого нэг цонхтой байх, хоёр хөрштэй харилцах бодлогыг загварчлалаас гаргах өөрчлөлт хэрэгтэйг л хэлсэн хэрэг юм. Гадаад бодлогын мөнхийн тэргүүлэх чиглэл маань мэдээж хоёр их хөрштэйгөө харилцах асуудал. Дэн Сяопин хөгжлийн асуудалд прагматикаар хандаж, үзэл суртлыг хойш тавьж ирсэн. Үр дүн нь өнөөдөр бэлхнээ байна. Бид хоёр хөрштэйгөө улс төр, эдийн засгийг аль болох салгаж харилцах хэрэгтэй. Энэ бол улс төрийн зөрөөтэй асуудлаа хадгалан үлдэж, байр сууриа шаардлагатай үедээ хэлдэг байх, харин энэ бүхэн нь хоёр талын худалдаа, хөрөнгө оруулалт, бизнесийн харилцаанд нөлөөлөхгүй байх тийм чиг бодлого л хэрэгтэй. Энэ бол прагматик хандлага. Ингэж чадвал улс төрийн хөндлөнгийн оролцоо хязгаарлагдаж, түүний дотор БНХАУ, ОХУ-ыг “том аюул” шиг дүрсэлдэг загварчлал хойш тавигдаж, мэрэгжлийн хүмүүс товойж гарч ирэх боломж нээгдэнэ. Б.Даш-Ёндон гуай саяхан “мөнхийн ашиг сонирхол байхаас мөнхийн нөхөр байхгүй” гэдэг баримтлалыг няцааж, хоёр хөрштэйгөө харилцахад “дундаж гадаад бодлого” баримтлах саналыг номондоо дэвшүүлсэн байна лээ. Энэ бол геополитикийн үүднээс шинэлэг санаа юм.
-Төгсгөлд нь асуухад засагт хамтарсан намууд Үндсэн хууль, УИХ-ын Сонгуулийн хуулийг өөрчилнө гэж байгаа. Та судлаач, улстөрч хүнийхээ хувьд яг ямар өөрчлөлтийг санал болгох вэ. Жишээ нь Үндсэн хуулиар парламентын засаглалаа яаж төгөлдөржүүлэх, эсвэл бүр засаглалын хэлбэрээ өөрчлөх ёстой юу гээд…?
-Улс орны эзэн, эцэг, эх нь парламент өөрөө байх ёстой. Энэ бол эргэлт буцалтгүй. Иймд парламентын засаглалаа л төгөлдөржүүлэх нь хөдлөшгүй. Гадаад орчноо бодсон ч, эрх ямба нь хэтэрсэн биш, хариуцлага нь дэндсэн парламент манайд хэрэгтэй байна. Улс төр гудамжинд биш, танхимд ойлгомжтой, ил тод байх хэрэгтэй байна. Манай улс төрийн тогтолцоо өнөөгийн улс орны хөгжлийн шаардаад байгаа хэрэгцээг хангахгүй болж, амьдралаас хоцроод байгаа юм биш үү, дотоодын улс төр маань иргэдийн хүсээд байгаа тэр хэрэгцээ, шаардлагыг хангаж чадахгүй байгаа юм биш үү, улс төрийн сэтгэлгээ маань нэгэнт бий болсон хөгжлийн үлэмж их нөөцийг эргэлтэд оруулахгүй гацаагаад байгаа юм биш үү гэдэг асуудал зүй ёсоор тавигдаж байна. Энэ нь засаглалын эрх, үүрэг нь шинээр бий болж байгаа нөхцөлд үүссэн асуудлыг шийдвэрлэж чадахгүй байна гэсэн үг. Засагалын эрх, үүргийг дахин тодотгох хэрэгтэй. Манайд дөрвөн жилдээ парламент, орон нутгийн ганц сонгууль хийдэг байх нь хангалттай. Харин гүйцэтгэх засаглалын тэргүүний эрх үүргийг тодотгож бэхжүүлж өгмөөр байна. Тухайлбал ҮАБЗ-ийг гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнд өгөх хэрэгтэй, парламентаас сонгогдсон Ерөнхийлөгч аж ахуйн асуудал хөөцөлдөхгүй, элдэв томилгоо хийдэггүй баймаар байна. УИХ-ын гишүүнээр сонгогдох насны хязгаарыг ахиулмаар байна. Шүүх засаглалын хараат бус байдал бүрэн шийдэгдээгүй, томилсон субьектээ “сонсох” байдал хэвээр байна. Иймд шүүхийн томилгоог шүүх засаглалд өөрт нь өгмөөр байна. За тэгээд энэ мэтээр яривал асуудал бий дээ.

http://otgonbayar.niitlelch.mn/

Д.Бямбасүрэн: Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдад хоёр зүйлийг яаралтай хэлмээр байна

Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Дашийн Бямбасүрэнтэй ярилцлаа. 
-Тантай өнгөрсөн аравдугаар сард ярилцаж байхад эдийн засагт хямралын шинж тэмдэгүүд аль хэдийнэ илэрлээ, энэ нь Засгийн газрын бодлогын алдаанаас үүдэлтэй гэж байсан. Одоо шинэ Засгийн газар байгуулагдлаа, байдал дээрдэв үү?
-Тухайн үед Засгийн газар солигдох зайлшгүй шаардлагатайг ганцхан би ч яриагүй л дээ. Улс төрийн хүчнүүдэд, нийгэмд хүлээлт үүссэн байсан. Шинэ засаг одоо өмнөхөөсөө л илүү сайн ажиллах хэрэгтэй. Тэгж чадахгүй бол хэцүү, улам дордоно. Харамсалтай нь, УИХ өөрөө өмнөх Засгийн газрын хэрэгжүүлж байсан эдийн засаг, улстөрийн бодлогод дүгнэлт өгсөнгүй. Өгөөгүй учраас шинэ Ерөнхий сайд нь УИХ-д үг хэлэхдээ, өмнөх засгийн бодлогоо үргэлжүүлнэ гэж байна шүү дээ. Уг нь шинэ бодлого, төлөвлөгөөгөөр ажиллах хөтөлбөрөө боловсруулсан, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд тохирч, хамтарсан Засгийн газраа байгуулсан бол Монголын нийгэм эрүүлжих гарц байлаа. Гэтэл программ, хөтөлбөргүй, албан тушаал хуваах зарчим барьсан Засгийн газар байгууллаа. Засгийн газарт М.Энхсайхан, Д.Дорлигжав, Д.Цогтбаатар, Д.Оюунхорол зэрэг туршлагатай хүн байгаа ч тэдний нөмөр дор нэр хүнд нь олон нийтийн дунд шалан дээр унасан хүмүүс орж ирсэн нь үндсэндээ энэ шийдлийнх биш шийтгэлийн Засгийн газар томилогдлоо. УИХ-д хүндрэлийг давах цогц бодлого оруулахын оронд яарч сандран хэсэгчилсэн асуудлууд оруулж ирж байна. Энэ нь энэ засаг цаашид цэгцтэй цогц бодлого явуулах итгэл төрүүлэхгүй байна.
-Уг нь бидэнд мөнгө хангалттай, гадна талдаа хямраагүй байхад манай эдийн засаг хүндэрчихлээ. Шалтгаан нь юу вэ?
-Ер нь бодит байдал дээр ямар ч хямрал тухайн төрийн бодлогын алдаанаас голчлон үүсдэг. Дэлхий хямарч байхад улс орныхоо эдийн засгийг авч гарах ухаалаг бодлого төрд байх л ёстой. Дэлхий хямраагүй байхад төр нь өөрөө эдийн засгаа хямраана гэдэг бол яалт ч үгүй төрийн бодлогын алдаа. Ард түмний гэм буруу энд байхгүй. Манайхан эдийн засаг гайгүй байхад улс төрийн хийрхлээр амласан амлалтаа биелүүлнэ гэж яваад эдийн засгаа туйлдууллаа. Үүнийгээ засч байна гэж гаднаас баахан зээл тавьж мөнгө аваад, үр ашиггүй хувааж, үрээд дууслаа. Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг УИХ-д үг хэлэхдээ дампуурал зарлаж болзошгүй боллоо гэж хэлсэн нь үнэнийн хувьтай юм шүү дээ.
-Төгрөгийн ханш 30 гаруй хувиар уналаа. Энэ нь Монгол Улсын мөнгөний бодлогыг зангидаж байгаа Төв банкны бодлогын алдаа байв уу. Жишээ нь, Төв банк үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр нэрээр гаргасан дөрвөн их наяд төгрөг нөлөөлсөн үү?
-Манайхан төгрөгийн ханш унаж байгааг маш олон янзаар тайлбарлаж байна. Төлбөрийн тэнцэл алдагдсанаас болсон гэдэг. Энэ нь нэг талдаа үнэн л дээ. Нөгөө талд сүүлийн гурван жилд мөнгөний нийлүүлэлт 60 хувиар өссөн. Дотоодын эдийн засагт эргэлдэж байгаа мөнгө арван их наяд төгрөг боллоо. ДНБ нь 19 их наяд. Өөрөөр хэлбэл, Монголын мөнгө жилдээ хоёр эргэж чадахгүй байна. Мөнгөний эргэлтийг он дараалсан байдлаар динамикаар авч үзвэл 1990 онд долоо эргэж байсан. 2000 онд 4.65 эргэж байв. Харин 2015 онд хоёр ч эргэж чадахгүй болоод байна. Өөрөөр хэлбэл, Монголын эдийн засгийн цусцарцаж байна. Энэ нь Монголын төрийн эдийн засгийн макро бүтцийн талаар явуулсан бодлогын алдаатай холбоотой. Нэг талд байгаа мөнгөө газар руу, дуусаагүй барилга руу хийж байна. Нөгөө талд үр ашгаа хэзээ өгөх нь тодорхойгүй уул уурхайн салбар руу хийснээс болж эдийн засаг энэ хэрээр савлалаа. Монголын эрдэмтэд, гаднынхан Монгол Улсыг голланд өвчинд нэрвигдсэнийг сануулж байгаа. Тэд “уул уурхайгаагаараа болгоомжтой оролдоорой” гэж сануулж байсан. Харамсалтай нь,бид үгэнд нь орсонгүй. Уул уурхайн компаниудын гарыг долоож амьдардаг хэдэн лобби бүлгийн явуулгаар төр засаг нь хөтлөгдөж явсаар ийм байдалд орлоо. Жишээ нь, Оюутолгойн гэрээг байгуулахдаа экспортын орлогыг Монголд оруулж ирэхгүй гадаадад байршуулна гэж тохирсон. Өнгөрсөн 2014 онд манай улсын гадаад худалдааны тэнцэл 537 сая ам.долларын ашигтай гарлаа гэж ярьж байна. Энэ бол гарсан бүтээгдэхүүнийг тооцоолон гаргаж байгаа тоо. Гэтэл гаргасан бүтээгдэхүүнийх нь орлого бидэнд орж ирээгүй. Нэг тэрбум гаруй ам.доллар орж ирсэнгүй. Ингээд бодоход, Монголын орлого зарлагын тоо цэвэр тэнцлийг мөнгөөр тооцвол 700 сая ам.доллар болж байгаа. Гадаад худалдааны тэнцэлд төлбөрийн баланс хүндрэлтэй хэвээр байна гэсэн үг. Ийм байхад гадаад худалдааны алдагдал буурч, сайхан боллоо, сайн болж байна гэж сэтгэл амарч яавч болохгүй.
-Хэрвээ Монгол Улсын Төв банк валютын нөөцгүй болбол жинхэнэ дампуурах уу?
-Төв банк 1.6 тэрбум ам.долларын нөөцтэй байна гэж яриад байгаа. Гэхдээ бид нэг тооцоо хийх шаардлагатай болоод байгаа. 2012 онд Засаг солигдоход Монгол Улс 2.7 тэрбум төгрөгийн нөөцтэй байна гэж ярьж байсан. Түүнд Хөгжлийн банкны 580 сая багтаж байсан. Түүнээс хойш 1.5 тэрбумын зээл авч, 300 саяын Самурай бонд, Хятадаас 3-4 тэрбумын арилжааны юанийн зээл авлаа. Гэтэл 2012 онд 800 сая ам.долларын худалдаа хийсэн. 2013 онд хоёр тэрбумын алдагдалтай. Харин 2014 онд 580 саяын ашигтай гэж ярьж байна. Ингээд бодохоор 6.2 тэрбумаас алдагдлаа хасахаар цаана гурван тэрбум ам.долларын асуудал байгаа. Монгол Улсын валютын нөөц гурван тэрбум ам.доллараар нэмэгдсэн байх ёстой байгаа биз дээ. Энэ хооронд гадагшаа валютын шилжүүлэг, алдагдал маш их гарсан. Төгрөгийн ханш унасан нь ч нөлөөлсөн. Энэ бүгдийг тооцсон ч цаана нь хоёр тэрбум ам.долларын асуудал байгаа. Энэ нь офшор данс руу оров уу, валютын ченж нар гадагшаа зөөж гаргав уу. Үүн дээр маш нарийн судалгаа хэрэгтэй. Тэгж байж дүгнэлт хэрэгтэй. Одоо байгаа 1.6 тэрбум ам.доллар байгаа нь үнэн бол тийм муу нөөц биш. 1.5 тэрбумын бонд аваад ямар үрэлгэн хийсгэсэн билээ дээ. Түүн шиг үрвэл 1.6 тэрбумын нөөцөө салхинд хийсгээд л алга болно. Зөв зарцуулбал боломж л доо.
-Та шинэ Ерөнхий сайдтай уулзсан уу?
-Үгүй ээ.
-Хэрвээ Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайд тантай уулзъя гэж дуудвал, та ямар саналууд хэлэх вэ?
-Хамгийн түрүүнд хоёр зүйл хэлнэ. Нэгд, толгойлж байгаа команд нь бодит байдлаа бүрэн харж чадахгүй байгаагхэлнэ.Хоёрт, хямралаас гарах цогц бодлого хэрэгжүүл гэж л зөвлөнө.
-Өнөөгийн хямралын шинж тэмдгүүд таны Ерөнхий сайд байх үеийн эдийн засгийн байдалтай ойролцоо байна гэж зарим хүн ярьж байсан?
-Огт тийм биш л дээ. Намайг Ерөнхий сайд байх үед эдийн засгийн хямралд гурван зүйл нөлөөлж байсан. Нэгд, Монголын эдийн засаг экспортынхоо орлогоос 135 хувь давсан импорттой, зээл тусламжаар амилдаг эдийн засагтай байсан. Хоёрт, тогтолцооны хямрал нүүрлэсэн байсан. Гуравт, Монгол Улс хараат дагуул орон байсан. Өнөөгийн хямрал огт өөр. Мөнгө халигаж, цалгиж байхад эрх баригчид нь дэндүү хариуцлагагүй ажилласнаас үүссэн хямрал.
-Тийм л дээ. Гэхдээ ижил төстэй шинжүүд байгаа учраас танд зөвлөх гарц байна уу гэж асууж байгаа юм?
-Бүх хямралд төстэй тал байдаг л даа. Тэр нь юу гэхээр хямралаас гарахад эдийн засгийн төрхөө өөрчлөх хэрэгтэй болдог. Өнөөдөр Монголын эдийн засаг ганцхан уул уурхай дээр суурилсан. Ийм нөхцөлд эдийн засгаа аль болох олон салбартай болгох шаардлагатай. Хоёрт, аливаа хямралаас гарах нийтлэг арга зам бол төр засаг нь эдийн засгаа авч явах арга механизмын архитектурыг өөрчлөх хэрэгтэй. Шавар байшинд суудаг байсан бол одоо бетонон байшингийн суурь хэрэглэж эхлэх хэрэгтэй болно. Энэ нь татварын бодлогоо өөрчил гэсэн үг. Зөвхөн татвар нэмэх тухай асуудал биш шүү. Аливаа хямралын гол сургамж нь хариуцлага байдаг. Бид яагаад ийм хямралд орсон бэ гэдгээ эргэж ойлгож, учир шалгааныг олж, шалтгааныг арилгах хэрэгтэй. Монголын өнөөгийн хямрал бол хариуцлагагүйгээс л болсон. Монголчууд сүүлийн 15 жил худал хуурмагийн орчинд амьдарч байна. Сонгуулиар улс төрийн намууд худлаа амалж, түүнийг үл бүтэх зүйл амалчихаад түүнийгээ биелүүлэх гэж улсын эдийн засгийг золиос болголоо. Энэ бол хамгийн том сургамж болж үлдэх ёстой, давтах эрх байхгүй. Гуравт, төрд ажиллаж буй хүмүүс төрийн албанд оронгуутаа л вант улсын эзэн болсон юм шиг авирлаж, төрийн мөнгөөр тоглох явдал хэтэрлээ. Газрын дарга, дэд сайд нь найм саяын цалинтай байна гэж байна. Гэтэл улсын ерөнхийлөгч нь хүртэл найман сая төгрөгийн цалин авдаггүй шүү дээ. Энэ юу болж байна вэ. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр дэндүү туйлж байна шүү дээ. Нийслэлийн ИТХ-ын тэргүүлэгчид улирал тутам 10 сая төгрөгийн бэлнээр шагнал гэж авдаг болж. Ажил хийнэ гэж сонсогдсон биш шагнал авах гэж сонгогдсон болж таарч байна. Үүнийг шинэчлэл гэж ойгодог болсон хэрэг үү. Харин урьдын хариуцлагатай хатуу дэглэмийн үед бол үүнийг хулгай гэж нэрлэдэг байсан юм. Шууд гэмт хэрэгтэн болно. Татварын мөнгийг, төсвийн мөнгийг халаасалсан, тэр мөнгийг нь төсөвлөж өгсөн хүмүүс бүгд гэмт хэрэгтнүүд. Ардчилал гэдэг хариуцлагыг нэмдэг болохоос хасдаг тогтолцоо биш. Эрх мэдэлтнүүд улам л хатуу дэглэмтэй болох ёстой. Гадаад орнуудыг харахад, эхнэртэйгээ албаны утсаар ярьсныхаа төлөө сайд огцорч байхад манайд төсвийн мөнгөөр хөлбөмөг үзэх гээд явахад нь өөгшүүлж, толгойг нь илээд сууж байна. Энэ нь хямралын нэг шалтгаан. Монголын эдийн засаг авлигад идэгдэж цусыг нь сорж байна. Аль ч эдийн засагт хямралтай, хямралгүй ч гол тулгуур нь банкны систем байдаг. Монголын банкны систем цус сорогч паразет болоод байна. Банкны зээлийн жилийн хүү 20 хувь. Хамгийн сайн бизнесмен жилийн 10 хувь, дээд тал нь 20 хувийн ашигтай үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ бол дэлхий нийтийн жишиг. Тэгэхээр Монголын арилжааны банк жилийн 20 хувийн зээлийн хүү авснаар жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжих, амилах замыг хааж, зүгээр л цус сорох ажил хийж байна. Банкны системийг өөрчлөх төрийн бодлого одоо хүртэл байхгүй байгаа нь үнэхээрэмэгнэлтэй.

-Төр нь банкууддаа идэгдчихсэн юм биш үү?
-Яг үнэн. Төр нь банкиндаа идэгдсэн, банкныхан нь төрдөө ороод суучихсан болохоор л ийм байдал үүсч байгаа юм.
-Хамтарсан Засгийн газар байгуулсан нь эдийн засгийн хямралаас гарах нэг гарц биш үү?
-Гарц биш, улс төрийн бантан. МАН-ынхан бол АН-ыг доройтуулж, дангаараа засаг барих чадваргүйг харуулахыг л зорьсон.
-Хамтарч өрийн таазаа нэмнэ гэх юм. Өрийн таазаа нэмж зээл авахаас өөр сонголт үлдээгүй юү?
-Өртэй хүн өөдлөхгүй гэж монголчуудын сайхан үг бий. Түүх, амьдралаас батлагдсан зүйл. Нөгөө талд сохор үхэрт худаг бүү үзүүл гэсэн мэргэн үг бий. Тэгэхээр зээл аваад түүнийгээ зөв зарцуулж чаддаггүй хүмүүст зээл авахыг зөвшөөрнө гэдэг бол худагт унахтай утга адил. Монголын зээлийн өр ДНБ-ээс хол давчихсан. 2012 оны эцэст манай улсын өр 12 тэрбум 980 сая ам.доллар байсан. Тэр илтгэлд миний бие өөрийн биеэр дүгнэлт бичиж өгч байсан. Түүнээс хойш зээл аваад, аваад л байсан. Өнгөрсөн оны сүүлээр Moody’s-ийн үнэлгээрээр Монгол Улсын өр 19.8 тэрбум ам.доллар болсон. Үүнийг төгрөгт шилжүүлбэл 30 гаруй их наяд төгрөг буюу ДНБ-ээс аль хэдийнэ давчихсан. Үүнд хувийн хэвшлийн авсан зээл багтахгүй байгаа. Гэтэл хувийн хэвшлийнхэн зээл авч ашиглачихаад эргээд валютаар л төлнө.Төр засаг хувийн хэвшил хоёр нэг тогооны хоёр талаас халбагдаж суугаа. Гадаад өр хэчнээнийг төлөх вэ гэхээр төрийн авсан зээл, хувийн хэвшлийн авсан зээлийг нэгтгэж ярих ёстой асуудал. Үүнээс гадна маш ноцтой асуудал бол Хятадын банкнаас манайх өмнө нь 10 тэрбум юанийг төгрөгөөр худалдаж аваад үрчихсэн. Өнгөрсөн жил 15 тэрбум юанийг нэмж авахаар болж одоо авч эхлээд байна. Төгрөгөөр юань худалдаж авч байна. Юань хөрвөх чадвартай валют. Төгрөг хөрвөх чадваргүй. Ханш нь унаж байгаа төгрөгийг Хятадын банк хадгалаад суух ямар ч учир шалтгаан байхгүй. 25 тэрбум юанийг ам.долларт шилжүүлбэл дөрвөн их наяд ам.доллар болно. Энэ их өрийг юугаар хаах вэ. Бидэнд төгрөг бариад ирэхэд нь өгөх бараа байхгүй. Хөрөнгө оруулалт хийх гэтэл бидэнд шингээх, бараа бүтээгдэхүүн алга. Тэгэхээр цаашид Тажикстан шиг газар нутгаа хувааж өрөө төлөх байдал руу орж магадгүй. Үүнийг УИХ харахгүй,ярихгүй байгаа. Ер нь төр засгийн жолоо барьж байгаа хүмүүсийн олонхид суурь боловсрол үнэхээр дутагдаж байна. Нэгдүгээр курсын оюутны боловсролгүйгээр төрийн сайд хийж байгаа хүмүүс ч байна. Эдийн засгийн нэр томьёог өөрийн болгоогүй, утгыг нь ойлгоогүй байж улс орны эдийн засгийг бодлогыг жолоодно гэж юу байх вэ.
-Ер нь зээл авахгүйгээр дотоод нөөц боломжоо ашиглаж, эдийн засгийн хямралаас гаргах боломж байхгүй юу. Ганц найдвар Оюутолгой эргээд манай улсыг гацаанд оруулчихав уу даа?

-Монгол Улсыг өөрийг нь зээлийн барьцаанд тавьчихаад сууж байна шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улс Оюутолгойд багалзуураараа боомилуулчихаад байна даа.
-Эдийн засаг хямралд орохоор Засгийн газар Олон улсын валютын сангаас тусламж хүсч “Стэнд бай” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг. Энэ удаа ч бас авахаар сонирхож байгаа дуулдсан. Гэтэл өрийн таазаа ДНБ-ий 70 хувьд хүргэж чадсангүй.
-“Стэнд бай” авах хэмжээнд хүрнэ гэдэг бол арчаагүйн ёроолд уналаа л гэсэн үг. 1990 оны эхэн үед маш хүнд байдалд байхдаа энэ хөтөлбөрийг авч байсан. Гэтэл өнөөгийн эдийн засгийн нөхцөлд тогтворжих хөтөлбөр нэхэж эхэлнэ гэдэг бол Засгийн газар жолоогоо алдаж, аргаа ядсны шинж. Онгоц нисч явахад онгоц жолоодож чадахгүй хүн суулгачихаад сайхан, амжилттай газардана гэж тооцож болохгүй ш дээ. Онхолдож л таарна. Бид улсаараа ийм л байдалд явж байна.
-Тавантолгойн орд дээр стратегийн хөрөнгө оруулагч шалгарч, гэрээ хэлэлцээ байгуулах ажил өрнөж байна. Тавантолгойн хөрөнгө оруулагчаар мөрөөдлийн багаа сонгож чадсан болов уу?
-Тавантолгой бол экспортод бүтээгдэхүүнээ гаргах үйлдвэр. Гэтэл үүнийг толгойлох Хятадын төрийн өмчит Шиньхуа нь манай бүтээгдэхүүний хэрэглэгчийн компани. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчийн компаниараа толгойлуулсан бүлэг байгуулчихаад үүнийг мөрөөдлийн баг гэж хэлж болохгүй. Хэрэглэгч нь нэг өдөр манайх нүүрс ихтэй боллоо, үнээ хямдруулна гэвэл шууд л хямдруулна шүү дээ. Мөн Монголын талаас оролцож байгаа “Энержи ресурс” нь хуучин Тавантолгойн хувьцааг авч маргаан үүсгэж байсан хүмүүсийн эзэмшилтэй компани.Одоо эргээд Тавантолгойгоо бүтнээр нь залгилаа л даа. Гэхдээ Тавантолгойг тав хувааж дампууруулаад хаясан нөхцөлд эргээд хумьж авна гэдэг нь зөв алхам. М.Энхсайханыг зөв хийж байна гэж харж байгаа. Магадгүй үүнээс ч өөр арга зам байхгүй байх. Уг нь Тавантолгойг бүх л чиглэлээр нь ипмортлогч, хэрэглэгчтэйгээ биш гуравдагч хөндлөнгийн оронтой хамтарч ашиглах гэрээ хийсэн бол ахицтай байж болох байсан. Тийм хувилбарууд ч байсан. Хамгийн сүүлд “Пибоди энержи”-г алдлаа. Пибодигоос өөрч хувилбар байж болох байсан. Зах зээл, нөхцөл сайн байхад Орос, Япоптой хамтарч болох байлаа.
-Тавантолгойгоос Гашуунсухайт чиглэлийн хилээ сэтэлсэн төмөр замаа Хятадуудаар бариулж, мөн эзэмшүүлнэ гэж ярьж байгаа. Энэ хэр зөв юм бол?
-Тавантолгойгоос Хятад руу явах төмөр зам нь мухар зам байх болов уу. Тэр нь Хятадын замаар явахаас өөр аргагүй болно. Хятадын хил дээр өргөн царигтай төмөр замаар тээвэрлэчихээд “та нар цааш нь нарийн царигтай төмөр замаараа шилжүүлж ач” гэвэл зардал нь өснө. Гагцхүү асуудал нь нарийн төмөр зам нь Монголын нутаг дээр Монголын төмөр замчдын мэдэлд байх ёстой. Монголын төрийн мэдэлд. Үүнийгээ л авч үлдэх ёстой. Хэрэв Монголын нутаг руу орж ирсэн нарийн төмөр зам Хятадын талд үйлчилнэ гэвэл маш том асуудалтай тулгарч байгаа нь тэр.
-Гэхдээ хэлэлцээр хийж байгаа багийг харвал мэргэжлийн хүн цөөхөн, голдуу улстөрчдөөс бүрдсэн ажлын хэсэг гарчээ. Энэ нь Тавантолгой Оюутолгой шиг явахгүй гэсэн баталгаа бас алга гэж харахад хүргэж байна?
-Үнэн, баталгаа алга. Би М.Энхсайханд л найдаж байна. Өөр найдах юм алга.Нэгд, мэргэжлийн дээд төвшинд сэтгэж чадах байх гэж найдаж байна. Хоёрт, үндэсний эрх ашгийг хамгаалахын төлөө Шударга ёс эвсэл түүний дотор М.Энхсайханы нам өөрөө нэлээд дуу хоолойгоо өргөж яваа улстөрийн хүчин. Тиймээс эрх биш үлгэрлэл үзүүлэх байлгүй дээ.
-Эдийн засгийн ил тод байдлыг дэмжих тухай хуулийн төслийг баталбал, далд эдийн засгийн хэдэн хувь нь ил болох бол. Ер нь далд мөнгө байна уу?
-Гадагш нь гаргасан мөнгө бий л дээ. Одоо ч гадагшаа мөнгө зугтах боломж бий. Тэгэхээр офшор дансны асуудлыг УИХ хэлэлцээд жилийн өмнө ямаршуу байдалд орсныг хүн бүр мэдэж байгаа ш дээ. Ийм хүмүүс эргээд офшор дансны мөнгийг татах асуудлыг шийдэж чадна гэж үү. Энэ хууль чинь гэмт хэрэгтнүүд өөрсдийгөө гэмт хэргээс чөлөөлөх асуудал шүү дээ. Миний бодлоор ийм хууль гаргахын оронд гадаадад байгаа хөрөнгө оруулалтыг эргэж татах ажил хийвэл илүү чухал. Татвараас чөлөөлөх, өршөөх асуудлыг хэд хэдэн удаа хийлээ. Гэхдээ аль нь ч үр дүнд хүрээгүй. Тэгэхээр гадагшаа гаргаж хувьцаа, банкинд хадгалсан мөнгөө нэг хууль батлагдвал шууд халааслаад ороод ирнэ гэж байхгүй. Тэр мөнгийг Монголд оруулахад маш хэцүү. Ер нь гадаад улсын эдийн засгийн орчин Монголыг бодвол хэд дахин эрүүл, шударга орчин. Монголд мөнгө авчирна гэдэг нь нөгөө авлигачдын ширээн дээр тавина л гэсэн үг шүү дээ. Ингэтлээ төр доройтно гэж үү.
-Өнөөгийн нөхцөл байдлыг харахад сонгуулиас өмнө дахиад төр засаг бужигнах магадал байх шиг байна?
-Манай УИХ улам л хазайгаад байна. 2016 оны сонгуульд маш хүнд байдалтай орно. Учир нь, улстөрийн намуудын алинд нь ч Монгол Улсаа хөгжүүлэх, эдийн засаг, нийгмийн амьдралыг тогтворжуулах ул суурьтай бодлого байхгүй. Бодлого байхгүй улс төрийн хүчнүүд юугаар өрсөлдөх вэ гэхээр зөвхөн амлалтаар өрсөлдөнө. Ард түмнээ хуурч мэхэлнэ, Монголын нийгэм дахиад шударга ёсноос улам холдох тийшээ явна. Энэ нөхцөлд эрх сонгууль улам хүнд болно гээд байгаа юм.
-Эдийн засгийн хүндрэлээс гарахын тулд дахиад л уул уурхай, баялгаа ашиглах гэж байх шиг байна. Учир нь стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахаар УИХ хэлэлцэж эхэллээ. Одоо Гацууртын орд дээр маргалдсаар л байна?
-Стратегийн орд гэж ярьж эхэлсэн үндсэн сэдэл нь Ноён уулыг л ухах тухай асуудал юм шүү дээ. Ухах, эс ухахыг бид мэдэхгүй. Үүнийг геологийнхон, эрдэмтэд түүхийнхэн дүгнэлтээ гаргаж, түүнийг УИХ эрүүл саруулаар хэлэлцэх хэрэгтэй. Ер нь сүүлийн таван жил УИХ харахад их сонин зүйл ажиглагдаж байгаа. Өмнө нь дарга болоод төсвийн мөнгөнөөс илүү иддэг гэж хардаг байсан. Одоо тэр гол биш болж. Цүнхээ сугавчилж гүйж байгаад УИХ-д орсон гишүүн хэдэн жилийн дараа Lexus-570,нэг тэрбум төгрөгийн байртай болоод яваад өгч байна. Оюутолгойн гэрээг батлахад УИХ-ын гишүүд гэрээгээ гартаа бариагүй, ТЭЗҮ батлагдаагүй, нөөц нь эцэслэн тогтоогоогүй байхад гэрээг баталсан. Энэ юу вэ. Энэ бол системийн чанартай болоод шууд лобби бүлгийн санхүүжилтийг авдаг болж, УИХ-ын гишүүний саналыг худалдаг болсон нь харагдаж эхэлсэн. Өнгөрсөн жил УИХ-ын дарга ч хэлсэн. Захиалгын хууль батлагдаж байна гэж. Захиалгын хуулийн төлөө саналаа өгч УИХ-ын гишүүд захиалагчаасаа сайн санхүүжилт авч байгаа юм биш байгаа. Үүнийг би Ноён уул дээр сэжиглэж байгаа. Энэ асуудал тасархай ганцаараа орж ирээд 50 тонн алт гээд хүмүүсийн шүлсийг гойжуулаад л яриад байна. Оюутолгойд 1800 тонн алтаа тавиад туучихсан. Оюутолгой энэ жил хэдэн тонн алт гаргах ёстой байсан хэдийг гаргасан хэд гэж мэдээлж байна. Тодруулах асуудал их бий тэнд. 50 тонн алтнаас 2.5 хувийн нөөцийн төлбөр авлаа гэхэд 2.5 тонн алт нөөцийн төлбөрт авна. Бусдыг худалдаж авна шүү дээ.Ноён уулын алтыг худалдаж авах, дэлхийн зах зээл дээрээс алт худалдаж авах хоёрын ялгаа нь юу байна вэ. Ингээд бодоход асуудал байгаа биз. Стратегийн орд гэдэг нэрийн дор эхлээд Урт нэртэй хуулийг оролдоод болохгүй болохоор нь стратегийн орд гэж оролдож эхэлж байгаа. Улс орны эдийн засгийн хувь заяа эрх ашгийн асуудал гэхээс илүү нөгөө л сонирхлын асуудал яваад байна гэж харагдаж байгаа юм.
-Ер нь УИХ-ын гишүүд хууль санаачлах эрхээрээ авлигыг улам цэцэглүүлдэг юм биш үү?
– УИХ-ын гишүүд эрх зөрчилтэй хууль дээрээ кноп дарахад 500 сая төгрөгийн авлига авдаг, 100 сая төгрөг бол жишиг болсон үнэ гэсэн мэдээлэл бий. Энэ бүгдийг шалгаж, нягтлах хэрэгтэй. Яагаад УИХ-ын гишүүд хууль санаачилж байна гэхээр лобби, авлигагүйгээр явахгүй. Ноён уулын асуудлыг оруулж ирж бүтэн нэг сарын турш УИХ дээр хэлэлцэж гацааж байна шүү дээ. Тэгэхээр энэ хуулийг батлах, хэлэлцэх сонирхол УИХ-ын гишүүдэд байгааг харуулж байна

http://www.itoim.mn/