С.БАЯР: "ГАРАХДАА ГЭРЛЭЭ УНТРАА"

“Эрүүл явбал эр хүний замын хүзүү урт даа”... гэсэн санаашрангуй үгээр өндөрлөж байсан бидний уулзалт цастай өвлийн сэрүүхэн өдөр өрнөж байсан санагдана. Тэр цагаас хойш олон сар өнгөрчээ. Монголын олон нийтийн зүгээс Баяр яагаа бол, Баяр одоо яах бол...гэж санаа тавьсан шалаатай асуултууд түрсээр...Тэр эргэж иржээ. Ирээд чуулганы танхим дахь гишүүнийхээ суудалд чимээгүйхэн очиж суув. Харин хэдэн сарын турш түүний зүг нисгэсэн мөнөөх асуулт бүр эрчтэйгээр ахин оволзож эхлэх нь тэр. Ингээд би товлосон уулзалт руугаа алхаж явна. Орой намрын ховорхон сайхан бороо сэтгэл татам тансгаар орж байна. Тогтсон усанд шав шар навчис хөвөөд л...тавьтаргүй машинууд ус цацлан давхиад л...хэний ч сэтгэлд хир буртаг байхгүй нэг л ер бусын болчихсон юм шиг.

С.Баяр дарга хараахан ирээгүй байна. Би түрүүлчихэж... Утас дуугарч, 15 минут хоцрохоо дуулгаж байна. Товлосон цаг болж, зочин маань гялалзсаар орж ирэв. Саарал цувныхаа захыг босгочихсон, урьдийн гал цогтой С.Баяр...


-Тантай эргэн уулзаж, товлосон ёсоороо ярил­цахаар сууж байгаадаа баяр­тай байна. Сүүлд уулзаж ярилцлага хийх үеэр таны бие үнэхээр сайнгүй хараг­даж байсан шүү. Харин өнөө­дөр яг хуучнаараа гя­лал­заж байх шив дээ. Одоо бүх юм “окей” гэж ойлгож болох уу?

-Хорвоод дөнгөж мэндэл­сэн хүүхдийн бие л бүх юм нь “окей” байдаг биз. Хорвоогийн тоос тавин жил босгож яваа мань мэтийн бие бүх юм нь яаж “окей” байхав дээ, яаж ч бодсон. Гэхдээ дажгүй ээ. Бүтэн жил шахуу бөөн л эм­чилгээ хийлгэлээ, одоо ч хийлгэж байна. Үүний дүнд бие маань албаны хэллэгээр бол “ажлын шаардлага хангах хэмжээнд” очиж байна гэх үү дээ. Юутай ч ажлаа хийгээд явж л байна.

-Гишүүний ажлаа хэлж байна уу ?

-Тийм. УИХ-ын гишүүний ч, МАХН-ын гишүүний ч ажлаа хэлж байна. УИХ-ын гишүүний хувьд хурал, чуулганд суу­хаас эхлээд хуулийн төсөл са­наачлах, хэлэлцэх зэрэг үнд­сэн асуудалдаа орж байна. МАХН-ын гишүүний хувьд одоо удахгүй хуралдах намын их хуралдаа бэлтгэх том ажилд бусдын адил оролцож, хамжилцаж явна.

-Хууль санаачилж бай­гаа юм уу. Яг ямар асууд­­лаар вэ гэдгийг тод­руулж хэлж болох уу?

-Тогтож ярьвал урт удаан сэдэв болно. Энэ талаар да­раа жич тодорхой ярилцаж болох юм. Товчхондоо гэвэл газар тариалантай холбоотой юм.

-“Атрын III аянтай” хол­боотой гэсэн үг үү ?

-Түүний үргэлжлэлтэй шууд холбоотой. Хүнс гэдэг бол хүн, нийгмийн хязгааргүй хэрэгцээ юм. Хүнсний асуу­дал бол нэг талаасаа цэвэр эдийн засаг, бизнес. Орлого зарлага, үнэ инфляцын төв­шин тодорхойлдог суурь салбар гээд зөндөө юм ярьж болно. Нөгөө талаасаа энэ бол үндэсний аюулгүй бай­дал, эдийн засгийн тусгаар тогтнолтой шууд холбоотой төрийн бодлогын асуудал. Манай газар тариалангийн салбарт сүүлийн үед тодор­хой ахиц дэвшил гарч байна. Гэхдээ шийдэгдээгүй асуудал маш их хэвээр. Тухайлбал, газар тариаланг эрчимжсэн мал аж ахуйтай хослон эрх­лэх эрх зүйн зохицуу­лалтыг сайжруулах шаардлага бай­на. Газар тариалан маань цаг уураас хамаарал ихтэй, зар­дал өндөртэй, хүн хүч, хөдөл­мөр их шаарддаг салбар. Төрөөс энэ салбарыг байнга дэмжих естой. Жишээ нь, уул уурхай, ашигт малтмалын өсөн нэмэгдэх орлогын ху­римтлалаас газар тариалан­гийн үйлдвэрлэлээ тогтвор­той дэмжих бодлого, эрх зүйн зохицуулалт хэрэгтэй байна. За, мөн тариалангийн газрын өмчлөлийн асуудал байна. Хуулиар зохицуулах учиртай энэ мэтийн асуудал олон байгаа бөгөөд эдгээрийг тойруулаад ярилцсан зүйл ч цөөнгүй. Тэр яриагаа УИХ-ын гишүүний хувьд ажил хэрэг болгох бодол байна.

-Намын их хуралдаа бэлт­­гэх том ажилд орол­­цож байна гэлээ. Та яг юу хариуцаж бай­гаа юм бэ, нууц биш бол?

-Намын Удирдах зөвлө­лөөс надад өгсөн үүргийн дагуу МАХН-ын мөрийн хөтөлбөрийн ажлын хэсгийг ахлаад ажиллаж байна. Энд нууцлаад байх юу байв гэж.

-Намд ч гэсэн та өнөө­дөр жирийн гишүүн биз дээ?

-Жирийн гишүүнээс гадна намын Бага хурлын гишүүний сонгууль бас бий.

-УИХ-ын чуулганд орол­цож байгааг тань теле­ви­зээр харсан. Нэг л сонин харагдаж байна билээ?

-Юу нь сонин гэж ?

-Байрлаж байгаа эгнээ, зэрэгцээд сууж байгаа бай­дал тань нэг л сонин хараг­даж байсан. Эсвэл эгнээгүй өндөрлөгт, тус­даа ганцаа­раа тух­лан сууж байхыг тань ха­раад сурчихсантай холбоотой юм болов уу?

-Үгүй, тэгээд хаана суух гэж. Тэрүүхэндээ намайг хөөрхөн тавлаж байгаа юм аа даа, янз нь(инээв). Их хурлын 76 гишүүний нэгийн хувьд оноож өгсөн суудалд л сууна шүү дээ, би чинь. Тэр нь ч надад түрүүчийнхээсээ арай илүү зохидог байж магад, хэн мэдлээ.

-Танд юу нь зохидог, юу нь зохидоггүй талаар аян­даа ярилцана гэж бодож бай­гаа. Ингэхэд саявтар нутгаараа явж амжив уу?

-Эмчилгээ, шинжилгээ гэсээр сая амжсангүй. Зун бол харин сайн явсан. Сар гаруй зоргоороо явсан шүү.

-Нээрээ тийм л дээ. Хөвс­гөл нутагтаа Ерөн­хийлөгч Ц.Элбэг­дорж­той цуг амарч байна гэж дуулд­сан. Тийм юм уу?

-Цуг амрах нь ч юу юм. Уулзахын хувьд бол уулзсан.

-Та хоёрыг уулзаж, тав хоног тухлан сууж хөө­рөлд­лөө гэж сонссон. Энэ хэтэр­хий нарийн, нууц мэдээлэл болчи­хож байгаа бол энэ сэд­вийг орхих уу, яах вэ?

-Сүртэй юм... Хотоос яваа, хөдөө суугаа олон хү­ний нү­дэн дээр бид хоёр уулзсан. Тиймээс энэ нэг их нууц, нарийн мэдээлэл болж чадах юм болов уу даа, чааваас.

-Ерөнхийлөгч Ц.Эл­бэг­дорж та хоёрыг тэнд уулза­хаар тохирсон гэж бас дуулдсан...

-Ерөнхийлөгч Ц.Элбэг­дор­жийг наадмын дараа ОХУ-ын Эрхүү муж, Буриа­даар айлчлаад нутаг буцах­даа Ханх-Мондын хилийн боомтоор орж ирээч ээ гэдэг саналыг би Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраар дамжуулан хүргүүлсэн. Энэ саналыг маань Ерөнхийлөгч хүлээж авсанд би талархдаг. Тэгээд түүнтэй Хөвсгөл далайн хойд цэг, Ханх суманд уулзъя гэж урьдаас тохирсон ёсоор уулзсан нь тэр .

-Ерөнхийлөгчийг заа­вал тэр хилийн боом­тоор оруулахын нарийн учир нь юу юм бэ?

-Учир нь нарийн гэхээсээ тун энгийн. Манай ард иргэ­дийн хувьд бол Хөвсгөлөөс хой­шоо гарах гол гарц нь Ханх-Мондын тэр л боомт бай­даг. Олон хүн дамжин өнгө­рүүлэх хил, гаалийн байр сав болон бусад боломж бо­лолцоог нь манай талаас хэ­рэндээ л овоо базаасан са­наатай. Харин Оросын та­лаас бол эдгээр нь нэлээн хүндрэлтэй байдаг. Дээрээс нь цаад талаасаа хүнд суртал, элдэв чирэгдэл ихтэй байна гэсэн гомдол манай ард иргэдээс тасардаггүй. За тэгээд гуравдахь орны жуул­чид тэр боомтоор нэвтрэх эрхгүй шахуу. Гэтэл бид тэр бүс нутагт олон улсын жуулч­лал хөгжүүлнэ гээд байдаг. Энэ мэт асуудал олон бий. Би ОХУ-д Элчин сайдаар ажил­лаж байсан цагаасаа л хөө­цөлдсөн санаатай. Бүр 2003 онд байна уу даа, Н.Энхбаяр даргыг Ерөнхий сайд байхад нь тэр боомт дээр Оросын талын удирдлагуудтай хий­сэн уулзалтыг санаачилж, зохион байгуулж байсан гээд яривал зөндөө л юм бий. Харамсалтай нь, тэглээ гээд байдал нэг их сайжирдаггүй л юм.

-Яагаад тэр вэ. Оросууд хүсдэггүй юм уу. Дур­гүйд хүчгүй гэдэг шиг?

-Дургүй ч юу байхав. Өөр олон асуудалдаа түүртдэг биз дээ. Хоёр улсын дээд удирд­лагын хэмжээнд үүнийг хэ­лэл­цэхэд асуудал гардаггүй л юм. Яг хэрэгжүүлэх шатандаа л гацаад байдаг. 2003 оноос хойш ажил овоо цэгцэрч байс­наа сүүлдээ тэгсгээд эрч нь суларсан. Тэгээд суларс­ныг нь чангалах гээд байгаа маань энэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хилийн тэр жижиг боомтоор зориуд орж гарвал Оросын талаас энэ зүг рүү анхаарлаа дахин хандуу­лах байх. Боомтоо тохижуу­лах барихаас авахуулаад тэ­рүүгээр зорчиж байгаа мон­гол иргэдэд маань арай л ээл­тэй, зөөлөн ханддаг болох байх гэдэг үүднээс би тэр аж­лыг хөөцөлдөөд байгаа учир­тай юм. Дашрамд хэлэ­хэд, Ерөнхий сайд С.Батболд яг тэр боомтоор хойтон жил орж гарна гэж надад амласан бай­гаа. Нэг цэг дээр байнга тон­шоод байвал эрх биш цоор­дог бул чулуу байлгүй дээ.

-Үнэхээр чухал ажил байж болох л юм. Гэх­дээ Ерөнхийлөгч Ц.Эл­бэг­дорж­той та ганц жи­жиг боомтын хил, гаа­лийн асуудал яриа­гүй байлгүй дээ. Монголын улс төрд сүүлийн хорин жил өгөө, аваатай яваа хоёр улс орныхоо га­даад болон дотоод бод­логын өөр олон асуудал огт хөн­дөөгүй гэвэл ит­гэх хүн гарах болов уу?

-Хорин жил танил яваа хоёр этгээдэд ярих сэдэв юу мундав гэж, нээрээ. Онол талаасаа бол тийм л байх. Практик талаасаа бол арай өөр л дөө. Хөдөө хээр уул­заад юу юугүй төрийн дотоод гадаад бодлого яриад унадаг хэнхэг арай л тусаагүй байна. Тэгээд ч төрийн тэргүүн хүнтэй төрийн бодлого яриад сууж байх зэрэг зиндаа нь надад одоо алга. Энэ бол бодит үнэн. Бодит үнэнтэйгээ зохицож амьдрах хэрэгтэй. Тийм биз.

-Засгийг хөдөлгөж ма­гадгүй юм байна даа. Хоёр нөхөр тэнд нарийн нарийн тохироо хийсэн юм байх аа гэсэн яриа энд түгэж бай­сан. Тий­мэрхүү уулзалтын да­раа яригддаг уламж­лалт гэмээр сэдэв байх л даа?

-Засаг огцруулах сэдвээр бид хоёр ярьсан уу гэж асууж байгаа юм уу. За даа, юу ч гэл­­тэй юм бэ дээ... Өөрөө сайн бод л доо. Засгийн асууд­лаар ярилаа гэхэд би жишээ нь засгаа огцруулах талд нь ярих хүн үү, засгаа дэмжих талд нь ярих хүн үү. Туулж ирсэн зам, тухайлж байсан зорилго, тулалдаж явсан зарчим гээд юм юм бас байдаг биз дээ, надад. Эрүүл ухааны энгийн гаргалгаа хийгээд үз л дээ.

-Дандаа л эрүүл ухаа­наар явдаг амьдрал, улс төр гэж байдагсан бол сай­хан л юм. За, тэр ч яахав. Засаг огцруу­лах гэснээс одоо ер нь байр байрандаа очъё гэсэн яриа явсаар л байгаа. Засгаас сайд нараа татах тухай ярь­саар л байх юм...

-Яриа бол яриа. Шийдвэр бол шийдвэр ш дээ. Засагт орох ёсгүй, засгаас гарах ёстой гэсэн яриа хамтарсан Засгийн газар байгуулагдсан цагаас л дуулдсаар ирсэн. Тэр яриа одоо хүртэл үргэл­жилдэг. Гэтэл Засгийн газар ам яриагаар биш, албан ёсны шийдвэрээр байгуулагддаг. Хоёр нам тус тусдаа хурал­даж, хамтарсан Засгийн газар байгуулах албан ёсны шийд­вэрээ гаргаж байсныг санаж байгаа байх. Засагт орох ч, тэндээ­сээ гарах ч алин нь ч ам яриагаар биш, албан ёсны шийдвэрээр л нэг тийш болох нь ойлгомжтой. Нөгөөтэйгүүр, хамтрагч нам маань “Хэлсэн­дээ байх” хэмээх харилцааны суурь зарчмаас эрх биш буцахгүй байх гэдэгт бас найдаж байгаа.

-Тэр хамтрагч нам чинь хэлсэн, тохирсноосоо бу­­цах­гүй, сонгууль дө­хөөд ирэхээр том, жи­жиг улс төрийн тоглолт хийгээд унах­гүй гэсэн баталгаа та­най намд байгаа юу?

-Баталгаат засварын га­зар биш, техникийн тийм ба­талгаа бол байхгүй. Гэхдээ АН бол бас ч гэж унаж босч үзсэн, хал үзэж халуун чулуу­ны амт мэдэрсэн нам. Улс төрд юу хожилтой, юу хохи­ролтойг эрхбиш гадарлана. Хэлснээсээ буцвал, тийнхүү хэлснийг нь сонссон, дэмж­сэн, түүнээс нь маш ихийг хүсэн хүлээсэн ард иргэддээ хожмын өдөр юу гэх вэ. Энд том жижиг улс төр хийж гүйгээд нэмэргүй ш дээ. Тав алхаад л баригдана. Ерөөс “Хэлсэндээ байна” гэдэг зарчим бол жирийн амьдралд ч, нарийн гэгдэх улс төрд ч тэр суурь зарчим юм. Хүн ч бай, нам ч бай ерөөс тухайн этгээдийн мөн чанарыг тодорхойлдог гол шалгуур, хэмжүүр энэ гэж ойлгодог. Хэлсэн тохирсноосоо буцаж, бултаж болдог байлаа ч түүнийг нь дагалдаад ирэх гор, хохирлоос нь бултах аргагүй хорвоо шүү дээ.

-Одоо танай намын Их хурал болно. Энэ Их хур­­лаар нэлээн том түү­хэн шийд­вэрүүд гарах юм шиг. Намын нэр, үзэл баримт­лалын талаар авч хэлэл­цэнэ, шийднэ гэж шуур­хайлж байгаа юм байна. Яагаад ингэж шуурхайлах болов. Юу хатгаад яараад эхлэв гэж асуух ч хүмүүс байх шиг... Энэ талаар таны бодлыг сонсч уншигч­да­даа хүргэмээр байна?

-Миний бодол, байр суурь бол тодорхой. Улс төрд орсон цагаасаа л баримталсаар ирсэн байр суурь. Амьдрал, цаг үе юу шаардаж байна тэр шаардлагад нийцүүлж өөрч­лөх юмаа өөрчилж, өөд нь та­тах юмаа өөд нь татаж, халах юмаа халж явах ёстой л гэж хэлнэ.

Хүн ч бай, нам ч бай. Нам бүр тэ­гэх тусмаа. Цаг үеийн нөхцөл бай­дал, шаардлага, боломж өөрчлөг­дөж байна. Сүүл рүүгээ бүр маш түргэн өөрчлөгдөж байна гэлтэй. Түүнд нь нийцүүлээд юм юмаа л өөрчлөх хэрэгтэй болж байна. Цаг үеийн олон шинэ шаардлагад захи­рагдаад өнөөгийн улс төрийн сис­темээ ч өөрчлөх, додомдох хэрэг­тэй болоод байна. Улс төрийн сис­темийн гол цөм болсон улс төрийн намууд ч өөрчлөгдөх естой. Бодлого үзэл баримтлалаа, бүтэц зохион байгуулалтаа, ажлын арга барилаа, боловсон хүчнээ шинэ цагийн шаард­лагад нийцүүлэн өөрчлөн ши­нэчлэх, өөд нь татах ажил хийгдэх л ёстой. Хийгдсээр ч ирсэн, одоо ч хийгдэж байна. Цаашдаа ч хийгдэх нь ойлгомжтой. Өөрчлөлт, шинэч­лэл гэдэг бол амьдралын маань жам, ажлын шаардлага юм даа. Тэрнээс гэнэт л яг одоо утга учиргүй яараад, шуурхайлаад унасан юм үгүй.

-Гэвч танай намын нэг хэсэг нь нэрээ солихгүй, үзэл ба­римт­лалаа өөрчлөхгүй гээд бөөн маргаан үүсгээд байгаа шүү дээ?

-Маргаанаас үнэн төрдөг гэдэг. Тиймээс маргахад буруу юу байв гэж. Гэхдээ асуудлаа мэдэж маргах, мэдэхгүй маргах, мэдэн будилж мар­гах нь хоорондоо мэдээж ялгаа­тай. Энэ гурвын үр дүн гурван өө­рөөр л гарах байх. Нөгөөтэйгүүр, нэрээ солих, нэрээ сэргээх гэдгийн хооронд бас ялгаа зааг бий. За мөн, үзэл баримтлалаа солих, түүнийгээ тодотгох гэдгийн хооронд өөр том ялгаа бий. Үүнийг заримдаа санаа­тай, санаагүй хольж хутгаад байгаа юм шиг. Юутай ч удахгүй хуралдах гэж байгаа намын Их хурлаар цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэн нам дотроо юуг өөрчлөх , юуг шинэчлэх, юуг хэвээр үлдээх вэ гэдэг асуудлаа хэлэлцэх гэж байна. Тодорхой шийд­вэр гарлаа гэхэд энэ хэлэл­цүүл­гийн эцэст ардчиллын зарчмын дагуу олонхиороо л шийдэж таарна.

-Намын нэрийг солино гэнэ үү, сэргээнэ гэнэ үү юутай ч өөрчлөгдөж магадгүй болол­той. Энэ талаар таны байр суурь ямар байдаг вэ?

-Олон юм нуршилгүйгээр ганц­хан үндэслэл хэлье. Аливаа зүй­лийн хэлбэр, агуулга хоёр нь хоо­рон­доо зөрчилтэй биш нэгдэлтэй байх ёстой. Жишээ нь, ХХ зууны эхэнд МАХН хэмээн оноож өгсөн нэр маань хэллэг хэлбэрийнхээ хувьд ХХI зуунд ажиллаж байгаа намын мөн чанар, бодлогын агуулгатай нь нийцэж байгаа эсэх талаар бид ярьсаар, энэ асуудлыг нэг тийш нь шийдэх гэж оролдсоор өнөөг хүргэ­сэн. МАХН-ын үе үеийн дарга нарын нэгэн адил би ч энэ асуудалтай нүүр тулж ирсэн.

-Тэгсэн. Гэхдээ тэр олон дарга нар намын нэрээ сольж хү­чирдэггүй байсан биз дээ. Харин одоогийн удирдлага чадах болов уу яах бол, таны мэдрэмж ямар байна вэ?

-Хүчээр шийддэг асуудал биш л дээ. Тийм учраас хүчрэх, хүчрэхгүйн тухай яриа энд байхгүй. Хувьсгалын тохироо бүрдэнэ гэдэг шиг нөхцөл болзол бүрдсэн эсэхтэй л холбоотой асуудал. Асуудлыг яг шийдье гэхээр шийдэх нөхцөл болзол нь тэр бүр бүрэн бүрдэж өгөхгүй байсаар өнөөг хүрсэн байдаг. Улс төрийн, нийг­мийн, эрх зүйн гээд олон нөхцөл бай­на шүү дээ, цаад ёзоорт нь. Ма­гадгүй, намын одоогийн удирдлагын энэ л үед энэ нөхцөлүүд бүрэн бүрдэл болж байх шиг. Гэхдээ асуудлын эцсийн шийдлийг намын дарга, удирдлагууд биш, намын Их хурлын төлөөлөгчид гаргана шүү дээ. Дүрэм маань тийм юм.

-Намын нэрийн тухайд ийм бай­даг байж. Харин үзэл ба­римтлалын тухайд ийм огцом яриа хөөрөө МАХН дотор хэр явагдаж байсан юм бол?

-1990-ээд оны эхний хагаст энэ нь нам тойрсон элдэв ярианы гол сэдэв болж байсан. Арга ч үгүй биз. Нийгмийн тогтолцоо орвонгоороо өөрчлөгдөж байхад түүний нэг гол гогцоо болсон улс төрийн намын үзэл баримтлал өөрчлөгдөлгүй яахав. Эрэл хайгуул ч их явсан. Тэгээд эцэстээ ардчилсан социа­лист үзэл дээрээ тогтсон. Тэрнийхээ дараа манай нам дэлхийн СоцИн­тер­ний гишүүн болсон нь асуудлын логик үргэлжлэл. Одоо бол сонгосон үзэл баримтлалаа солих, СоцИн­тернээс гарах гээд байгаа юм алга. Харин үзэл баримтлалаа тодотгох, зарим томъёоллоо эргэж харах, за­рим гадаад үгийг монголчлох зэрэг шаардлага бол бий. Тэр тухай намын Их хурал дээр ярилцана гэж байгаа.

-Үзэл баримтлалын хувьд бол зүүнтэн байснаа баруунтан бо­лох юм байна гээд л мань мэ­тээс өгсүүлээд хатгах гэж хат­гаж, баалах гэж баалж бай­гаа. “Зүүн төвийн нам” гэж байс­наа “Үндэсний ардчил­сан” үзэлтэй барууны нам болж будилж байгаа ч юм шиг сонин дүр төрх ажиглагдаад байна л даа...

-Зүүнтэн байснаа баруунтан болж байгаа юм огт байхгүй. Намын үзэл баримтлал, эрхэм зорилго хоё­рыг хольж хутгаад мэдэн будлиу­лаад байна л даа, цаана чинь. “Нийг­мийн ардчилсан үзэл баримт­лал бүхий зүүн төвийн нам” гэдэг нь намын суурь байршил, бодлогынх нь үндсийг тодорхойлсон зүйл. На­мын ерөнхий байр, байршлыг нь тог­тоосон өргөрөг, уртраг гэж ч болно. “Үндэсний ардчилсан үзэл” гэдэг бол бодлогодоо байнга тусгах учиртай эрхэмлэн дээдлэх зорилго, үнэт зүйл, монгол хүн бүрийн дотор оршсоор, цаашдаа ч орших учиртай нандин бодол, хүсэл тэмүүлэл юм. Тун энгийн, ойлгомжтой юман дээр будилаад, будлиулаад байх шиг.

-Намын нэр, үзэл баримт­ла­лын асуудлаар танай намын тодорхой хэсэг эсрэг байр суурьтай байгаа. Тэд хуучин буурин дээрээ үлдэнэ гэж мэ­дэгдэж байна. Хэрэв асуудал ингэж өрнөвөл сонгууль ойрт­сон үед нам хоёр хувааг­дах аюул ирэх биш үү. Тэд МАХН гэсэн нэр, зүстэйгээ үлдэнэ гэж мэдэгдээд эхэлсэн байгаа шүү дээ ?

-Энэ асуудлыг хуулиар зохи­цуул­сан байдаг. Улс төрийн намын тухай хуульд энэ талаар маш тодорхой заалт бий. Би өөртэй чинь уулзахдаа хуулийн тодорхой зүйл ишлэх хэрэг гарна гэж бодсонгүй. Тиймээс хууль сугавчилж ирсэнгүй, уучлаарай (инээв).

-МАХН гэсэн дөрвөн үсэг олон хүний сэтгэл тархинд хоногш­сон байдаг учраас их үнэд хүр­дэг бололтой. Тэр дөрвөн үсгийг нь ашиглаад Монголын ардчилсан хөгжлийн нам ч юм уу, Монгол ардын хөдөл­мө­рийн нам байгуулаад сон­гуульд оролцож болно шүү дээ?

-Оролцоно л биз. Тэгээд яах юм. Юутай ч, намын нэрэнд өөрчлөлт орлоо гэхэд “МАХН” гэсэн нэрийг хэн нэг нь буурь хадгалах нэрийд­лээр авч үлдээд, цаашаа шатлаад улс төр хийгээд явах бололцоо нь хуулиар хаагдчихсан гэж ойлгож болно.

-Нөгөө нэг уурлаад үсэрч боссон хүмүүс нь АН-аас гарч ҮШН байгуулсан шиг хувил­бараар тоглоод явчих болол­цоо тэдэнд байгаа юу л гэж асуугаад байна л даа?

-Хэн мэдлээ. Амьдрал баян. “Хэрэвзээ” гэх үүднээс аль ч асууд­лыг, түүний дотор улс төрийн өрнө­лийг тааж ярих хэцүү. Ийм, тийм бо­лолцоо бий юу гэвэл бий л байх. Гэх­дээ тэглээ гээд шатрын хүү бэрс бол­тол мөн ч хол доо гэж бодож байна.

-Яагаад ?

- Эрүүл ухаан гэж нэг юм байдаг даа. Түүнд итгэх хэрэгтэй.

-Юун итгэх вэ. Энд зарим нөх­дийн улс төрд “Амьдрах уу, эс амьдрах уу” гэсэн хувь заяа­ны шийдвэр гарах үе тулж ирээд байна. Ийм үед хоргол, зомгол ч болтугай бариад ту­лалдахаас өөр аргагүй болс­ныг нь бас ойлгох хэрэгтэй биш үү. “МАХН” хэмээх брэнд болсон дөрвөн үсгийг нь ашиглаад хождоггүй юмаа гэхэд хохироогоод өгч чадна гэж цаанаас чинь орь дуу та­виад байгааг сонсохгүй яваа юм уу, та?

-Тэглээ гээд хаа хүрэх юм бэ. Хулхи бараа шахах маягийн юм болох уу. Зах зээлд орсноос хойш манайхан юу сайн сурсан гэвэл хулхи бараа, хуурамч брэндийг таньж сурсан байлгүй. “МАХН” гэсэн дөрвөн үсгийг луйвраар олж духан­даа наагаад сонгуульд орчихоор л бүх юм болчих хэрэг үү. Тийм хулхи улс төрөөр сонгогч олныг дөнгөж чадна гэж найдаж байгаа бол оролдоод үзэг л дээ, яахав.

-Та Ерөнхий сайдын албаа өгөөд, намын даргын сэн­тийгээ шилжүүлээд явахдаа дараагийн үедээ гэрийг нь барьж өгөөд, өрхийг нь татаж өгөөд явсан л даа. Одоо тэд сэтгэлд тань хүртэл ажиллаж чадаж байна уу.

-Сайн ажиллаж байгаа. Засгаа удирдаж байгаа, намаа удирдаж байгаа нөхдийнхөө үйл ажиллагааг би бүрэн дэмждэг. Жаргал, зовлонг нь гадарлах учраас ч тэр, ерөөс үр дүнтэй, ул суурьтай юм хийх гээд сэтгэлээрээ зүтгэж байгаа нь илт учраас ч тэр. Цаашдаа ч дэмжинэ.

-Ерөнхий сайд С.Батболдын ажиллаж байгаа одоогийн орчин нөхцөлийг та өөрийнх­тэйгөө харьцуулж боддог уу. Жишээ нь, эдийн засгийн болоод улс төрийн одоогийн нөхцөл байдал нь миний ажиллаж байсан үеийнхээс илүү таатай юм байна даа гэх мэтээр?

-Өөрийн зовлон их, өрөөлийнх бага харагдах гээд байдаг хорвоо. Миний үед хямрал ид нүүрлэсэн, хүнс хомс болсон, түлшний үнэ тэнгэрт хадсан байлаа гээд туулсан зовлонгоо тоочиж болно л доо. Тэг­лээ гээд яах юм. Тоочсон тоочоогүй, Ерөнхий сайдын зовлон их. Тэр суудалд сууж үзсэн хүн л үүнийг мэднэ. Тэгэхдээ нэг Ерөнхий сайдын зовлонг түрүүчийн ба дараачийн хүн бүрэн мэднэ, мэдэрнэ гэж хэзээ ч үгүй юм шиг. Би жишээ нь, Ерөнхий сайд С.Батболдод тохиолдож бай­гаа бүх хүндрэл бэрхшээлийг мэдэх­гүй ш дээ. Гаднаас нь таах төдий л яваа. Мэдэхгүй байж дүгнээд байх нь хаашаа юм. Тиймээс таатай, таагүй нөхцөл гэдэг нь харьцангуй л ойлголт байх аа даа.

-Намын дарга С.Батболд, Ерөн­хий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүх нар бол 1960-аад оныхны төлөөлөл. С.Баяр энэ том намын хувь заяаг учир мэдэхгүй, цаг нь бо­лоогүй залуусын гарт ат­гуулчихлаа гэх шүүмжлэл таны чихэнд хүрдэг үү. 2000 онд л Н.Энхбаярыг дагаж улс төрд орж ирсэн, бизнес ха­вийн хүүхдүүд л өнөөдөр намын бодлого тодорхойлж байна шүү дээ гээд толгойн үсээ зулгаан халаглаж байгаа 50-иад оныхныг бол бид харж л байна ...

-Хэн тэгж үсээ зулгааж, халаг­лаад байгаа гэж. Би л лав мэдэхгүй юм байна. С.Батболд, У.Хүрэлсүх нарын нөхөд 50 гарсан мань мэтээс хэд гурван насаар л дүү. 50 дөхөж яваа тэднийг хэн залуу гэх юм бэ. Нөгөө “дөч гарсан эр, дөрөв дар­сан ат” энэ тэр гээд байдаггүй билүү. Тэгэх тусмаа “Учир мэдэхгүй залуус, хүүхдүүд” гэх нь арай хэтэрнэ. Энэ бол нэгд. Хоёрт, манай 50-иад оны төлөөлөл одоо цагийн дарга нараас ч залуу байхдаа, дөчин нас ч хүрээ­гүй байхдаа намын дээд өндөрлөгт хүрцгээсэн байдаг. Гуравт, 50-иад оны бидний төлөө­лөл 1996 оны сон­гуулиас хойш намын тамгыг гартаа атгаж байгаад энэ хавар л арай залуу нөхөддөө нэг юм гардууллаа. М.Энхболд даргын намын даргаар ажилласан хоёр жилийг өнгөрсөн 14 жилийн энэ урт зурвас үед оруулж эс тооцвол. Ингээд бодохоор нийт­дээ арван хоёр жил болж байна, тийм үү. Бүтэн гурван сонгуулийн бүрэн эрхийн хугацаанд чухамдаа 50-иад оны бидний төлөөлөл л МАХН-ын дээд удирдлага байж шүү дээ. Бидний үе хангалттай удсан. Тиймээс халаглаад байх хэрэггүй.

-50-иад оныхон МАХН-ын удирдлагад хангалттай удсан гэж та хэлж байна. Гэтэл энэ хугацааны ихэнхийг нь Н.Энх­баяр дарга дангаараа эзэлж, та М.Энхболд даргатай адил хоёрхон жил л болоо биз дээ. Тийм байтал “Бидний үе хангалттай удсан” гэсэн үг тань улс төрийн хатуу замнал туулсан хүний үг үү, эсвэл зүгээр нэг манж үг үү?

-Энэ бол үнэн үг. 1996 оноос хойш МАХН-ыг 50-иад оны төлөө­лөл удирдсаар ирсэн нь үнэн шүү дээ. 1996 оны сонгуульд манай нам амжилтгүй оролцсоны дараа хамаг гайг нь намын удирдлагадаа тохож зайлуулаад, гавьяаг засаг талдаа авч үлдээд л өнгөрсөн байдаг. Үнэндээ бол амжилт ч бай, ухралт ч бай хамтын л бүтээл байдаг. За юутай ч, 40-өөд оны бидний түрүү үеийнхэн МАХН-ын тамгыг 50-иад оны бидний үеийнхэнд эргэж ноцолгүй, элдэв авир гаргалгүйгээр хүлээлгэж өгөөд явсан нь бол үнэн бодит түүх. Харин үеийнхэн дотроо­соо яг хэн нь оройлж, хэн нь удаалж, хэн нь ард нь үлдэв гэдэг нь жич асуудал. Энэ нь тухайн хүний аз эз, заяа төөрөг, завшаан тавилан... за тэгээд өөр юу байдаг юм, зан төрх, зангараг даац гээд олон олон зүйлээс хамаардаг биз дээ.

-Тийм л байх. Жишээ нь, таны өмнө хаалга нэг их дураараа цэлс цэлс гээд онгойж бай­гаагүй л болов уу?

-Хаалга цэлс цэлс гэж онгойж байгаагүй. Би ч хаалга руу ухас ухас гээд байсангүй. Ухасхийсний зор­гоор ч цэлс гээд онгойгоод байдаг хаалга байхгүй.

-Байхгүй ч биш юм аа. С.Бат­болдын өмнө бол хаалга ёс­той нэг цэлсхийх шиг боллоо, тийм үү ?

-Тэр хүний заяа төөрөг нь тийм байж л дээ. Гэхдээ мань хүн ч гэлээ нэг их ухасхийгээд байгаагүй л санагддаг. Урьд насандаа манийгаа бодвол буян их үйлдсэн юм байлгүй дээ, хэн мэдлээ...(инээв).

-1996 оноос хойш МАХН-ын тамгыг танай үеийнхэн барь­саар ирж. “Бидний үе хангалт­тай удсан” гэж та хэлсэн. Ерөөс улс төрд оны ялгаа, үеийн ялгаа гэж байх ёстой юм уу?

-Ёстой, ёсгүй гэх нь хаашаа юм. Ёсгүй гэж үзлээ ч амьдралд байгаа зүйлийг яалтай билээ. Жишээ нь, оны ялгаа гэх үзэгдэл цэргийн албанд эрт дээр үеэс байсаар ирсэн. Дүрэм журмаар бол байх ёсгүй л эд. Гэтэл бодит амьдрал дээр бол дүрэм жур­маас ч илүү нөлөөтэй гэмээр байлаа. Цэрэгт байсан хүн бүр үүнийг мэддэг. Улс төр үүнээс өөр л дөө. Гэхдээ цэрэг ч тэр, улс төр ч тэр аль алин нь нийгмийн амьдралын нэг салаа мөчир. Нийгэм дотроо бид төрсөн оноороо, хамрагдах үеэрээ тэрүү­хэндээ бас ялгардаг биз дээ. Түүний л нэг өвөрмөц тусгал юм уу даа.

-Бусад улс оронд оноороо, үеээрээ ялгардаг ийм үзэгдэл байдаг болов уу. Эсвэл “Зөв­хөн Монголдоо” гэдгийн нэг илрэл юм уу?

-Байлгүй яахав. Аль ч орны улс төрд, урлагт, утга зохиолд, спортын салбарт гээд зөндөө л харагдаж байдаг шүү дээ. Ялангуяа дорнын гэгддэг улс орнуудад нийгмийн энэ үзэгдэл бүр ч тод илэрдэг юм шиг. Гэхдээ насны, үеийн гэх энэ ялгаа нь нэг их зохион байгуулалтын хэлбэрт ороод, нарийн зааг, зурвас гаргаад байдаггүй юм билээ. Тийм шаардлага, бололцоо ч байхгүй. Зүгээр л нийгмийн сэтгэлгээний л нэг илрэл маягаар оршин тогтноод байдаг юм шиг. Манайд ч үүнээс нэг их ялгаагүй л дээ.

-Танай үеийнхэн МАХН-ын удирдлагын дээд төвшинд удсан гэж байна. Тийм юм бол дараа­гийн үе чинь удирдла­гын тэр төв­шинд цаг хоцроод ороод иржээ гэж үзэж болох уу?

-Болох л юм. 50-иад оныхон 1996 оны сонгуулиас хойш зонхил­жээ гэж үзээд сонгуулийн мөчлөгөөр тооцох юм бол 2000 оноо хураагаад, удирдлагын дараагийн үе буюу 60-аад оныхон 2004 онд гарч ирэх ёстой байж гэж үзэх үндэс бий. Гэтэл тэд 2010 онд л гарч ирж байна. Ирэх цагаасаа зургаан жил хоцорсон байж магадгүй л юм.

-Хоцорсноос үүдсэн хохирол гэж байх уу?

-Улс төрийн намд шинэ үеийн дараа дараагийн төлөөлөл орж ирэх сонирхол, боломж нь тодорхой хугацаанд саарвал онцгүй. Яагаад гэхээр 60-аад оныхны араас нь 70-аад оныхон, тэдний араас 80-аад оныхон гээд эгнээд байж байгаа биз дээ. 70-аад оныхны эхний давалгаа одоо 40 нас хүрлээ. Нөгөө “Дөч гарсан эр, дөрөв дарсан ат” гэхээр мянга мянган залуу нийгмийн амьд­ралд идэвхтэй оролцох хүсэлтэй байна. Гэтэл түрүү түрүүчийн үеийн­хэн байр байрандаа шигдээд, суудлаасаа зуураад байвал шинэ шинэ үе хаана, ямар орон зайгаа эзлэх юм бэ гэсэн асуулт гарна, тийм үү. Ийм байдал үүсвэл зөвхөн нэг намд биш, нийт нийгэмдээ хохиролтой болно.

-Нам гэдэг өөрөө их сонир­хол­той олонлог. Танай үеийнх­нийг харж байхад нэлэнхүй­дээ намын зүтгэлтнүүд ха­рагд­даг. Намдаа яваад л байсан, намынхаа бүх зовлон зүдгүүрийг туулалцаад ирсэн. Намыг гэсэн голт зүрхний нэг тийм “хайр” тээсэн ийм ул­сууд харагддаг. Гэтэл өнөөд­рийн энэ нөхөд болохоор танай үеийг намаа гээд явж байх шилжилтийн тэр үед, бас нэг хэсэг нөхдийн хувьсгал хийгээд тэмцэж авчирсан үр дүн дээр өөрсдийн амьдра­лыг босгож авсан, төрд биш, намд биш зөвхөн хувийн биз­нестээ зүтгэсэн улсууд. Тэгж тэгж гэнэт нам руу толгойгоо эргүүлж “ажилангуутаа” эрх мэдэлд заларчихсан сэргэлэн “жаалууд” харагдаад байгаа юм билээ л дээ?

-Хүн хүн өөр өөрийнхөө өнцгөөс л хардаг. Надад бол байдал тэгж харагдахгүй байгаа. Нэгд, “жаалууд” гэж баалах нь нас залуу талаас нь голж байгаа ч юм шиг. “Залуу байна гэдэг дутагдал тэгсгээд амархан арил­чихдаг” гэсэн нэг ёж үг бий. Хоёрт, нийгмийн нэг хэсэг маань бизнес эрхэлж амьдралаа босгож чадсан бол сайн л байна ш дээ. Ний­гэмдээ чухамхүү тийм болол­цоог нь олгохын төлөө нөгөө нэг хэсэг нь сайн дураараа эвлэлдэн нэгдээд тэр “Зовлон зүдгүүрийг туулалцаад ирсэн” юм байгаа биз дээ. Туулж, туулж эцэст нь нийгмийн нэг ч хэсэг амьдралаа босгож чадаагүй байвал мөн харамсалтай яа. Одоо тэр “Өөрсдийнхөө амьдралыг босгож авсан улсууд” чинь бусдынхаа, нийт нийгмийнхээ амьдралыг босгохын тулд зүтгэж байна. Мань мэтээс ялгаатай нь, насаар арай залуу бай­хаас гадна бизнес гэдгийг ам яриа­гаар биш, амьдралаараа мэддэг улс. Өнөөдөр манай улсын хамгийн том бодлого, хамгийн том улс төр бол “Эдийн засаг-бизнес” болж байгаа нөхцөлд энэ бол сайн.

-Та энэ хэддээ хир хал­даах­гүй, энэ Засгийн газарт муу дүн та­вихгүй гэдэг нь угаасаа ойл­гомж­той. Өнөөдрийн энэ намыг ч, засгийг ч таны сүүдэрт хэвээ­рээ байна аа гэж ажиглагчид дүгнэ­дэг. Энэ бололцоогоо ашиг­­лаад юуг, хааш нь, яаж эргүү­лэх бодол­той байна вэ гэж асуувал эгдүүцэх үү?

-Эгдүүцэх юу байхав дээ. Эн­дүүрч байна шүү л гэж хэлнэ.

- Яагаад?

-”Яагаад гэвэл...” гэж ирээд л, урт урт санаа алдаад л, сунжир­сан тайлбар урсгаад л суумааргүй байна. Хүнд бас боддог бодол, барь­даг зарчим гэж байдаг даа. Тэгээд л тэр. “Цагийн юм цагтаа”, “Явсан бол яв”, “Байгаа бол бай­сан шиг бай” гэдэг ч юм уу. “Гарах­даа гэрлээ унтраа” ч гэж бас болно. Бид хоёр энэ сэдвээр урьд ярьж байсан санагдах юм, Ганчимэг ээ. Заавал нэг их зарчим марчим болгож тунхаглаад байх хэрэггүй ч байж магад. Зүгээр л нэг тийм энгийн, үнэн ойлголттой байх, түүнийхээ дагуу амьдрах нь амар санагддаг. Өөрт амар. Өрөөл бус­дад ч бас амар.

-Та өөрийгөө том эрх мэд­лээс явчихсан гэж хэлэх гээд байна уу?

-Тийм.

-Яагаад ийм итгэлтэй хэлж байгаа юм бэ?

-Явчихсан учраас.

-Түр үү, бүр үү ?

-“Түр” гэхлээр цаана нь юм юм ургаад, нахиалаад эхэлнэ. “Бүр” гэх нь бас ч хаашаа юм. Өвдсөн бо­лохоос үхчихсэн биш дээ, ямар...(инээв). Үхэх байтугай тэтгэвэрт гарах ч болоогүй байна. Би чинь үгүй дээ гэхэд УИХ-ын гишүүн хэвээр байгаа биз дээ...(инээв).

-Ярих дургүй сэдвээ мааз­руулаад, инээд ханиад болгоод эхэлдэг зан тань хэвээр байх шив дээ... Тэтгэвэр гэснээс, цаа­на чинь танай үеийнхэн түрүү­чээсээ тэтгэвэртээ гарах тухай ярьж эхэлж байгаа юм биш үү. Ц.Нямдорж сайд жишээ нь Н.Энхбаярыг тэтгэвэртээ гарч сур гэж хэлж байгаа ха­рагдсан?

-Би хувь хүмүүсийн тухай юм ярихгүй шүү, уучлаарай.

-Би хувь хүмүүсийн тухай биш тэтгэврийн тухай асууж байна шүү дээ?

-Насны тэтгэвэр, улс төрийн тэтгэвэр, ухааны тэтгэвэр гээд олон юм бий байх. Эмэгтэй бол 55, эрэгтэй бол 60 гэдэг нь насны тэтгэвэр гэдгийг би мэднэ. Бусдыг нь бол би мэдэхгүй. Хэн юу бодож, юу ярьсныг би яаж мэдэх вэ дээ.

-Түрүү таны яриан дунд 1996 онд хариуцлагыг ганц нэг хүнд хүлээлгээд өнгөрсөн дөө гэсэн үг унасан. Үнэхээр тэгсэн. Зарч­мын хувьд сая ч 2009 оны Ерөн­хийлөгчийн сонгуулиар хариуц­лагын тухай ярих байсан. Ха­риуц­лага ярьсангүй гэх гишүүд бас байна. Жишээ нь, С.Баяр гэдэг нөхөртэй хариуцлага ярих ёстой гэсэн. Үүн дээр цучил нэм­сэн зүйл танай намын нэр дэв­шигч олон түмэнд хэлсэн. Манай нам болоод намын удирд­лагууд нэр дэвшигч ми­ний эсрэг ажилласан гээд. Энэ асуудлын хайныг хагалах гээд та намынхаа Хяналтын хороонд хандсан байгаа. Энэ талаар тантай уулзсан ямар ч тэнэг сэтгүүлч асуух байхаа. Түүнээс биш хэрүүл маргаанд гал нэм­сэн зовлонтой сэдэв рүү орох дуртайдаа асууж байгаа юм биш шүү?

-Тэгэхээр энэ сэдвийн хувьд бол би хэлдгээ хэлчихсэн учраас дахин дахин яриад байх сонир­хол­гүй байна. Гэхдээ нэгэнт асуус­ных би маш товч хариулъя. Намын даргын хариуцлага ярьж болно, ярих ч ёстой. Сонгуулиар сайн ажиллав уу, муу ажиллав уу гээд ярьж, нягталж, дүгнээд шаардла­гатай гэвэл хариуцлага ч хүлээлгэж болно. Гэтэл намайг сайн, муу ажиллав гэсэнгүй. Шууд л, “МАХН-ын дарга С.Баяр Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар намынхаа нэр дэвшиг­чийг унагах ажлыг зориуд зохион байгуулсан” гээд олон түмэнд зар­ла­сан байдаг. Ухаанд багтамгүй улс төрийн ял тохож байгаа нь энэ. Хэрэв энэ үнэн бол би гэдэг этгээд хариуцлага хүлээх ёстой. Хэрэв энэ худлаа бол худал мэдүүлсэн этгээд хариуцлага хүлээх ёстой, тийм биз. Би хэрүүл маргаан хий­гээгүй. Цээжээ дэлдээд гүйгээгүй. Шалгуулъя л гэсэн. Намын хүрээнд үүссэн асуудал учраас шүүх, цаг­даа гэлтэй биш. Намын хяналтын бай­гууллага үүнийг шалгаж ший­дэх ёстой гэж үзээд би тийшээ албан ёсоор хандсан байгаа. Гарах дүгнэлтийг нь хүлээж байна. Ийм л байгаа.

-Саяхан танай намын генсек У.Хүрэлсүх “Ерөнхийлөгчийн сонгуульд манай нам бол ялаг­даагүй, нэр дэвшигч Н.Энхбаяр ялагдсан” гэж мэдэгдлээ. Энэ юу гэсэн үг юм бэ?

-Намынхаа удирдлагын хэл­сэн үгийн талаар урдуур нь орж тайлбар өгөөд байх нь зохимжгүй гэж бодож байна.

-Наад хариу тань хуучин дурсамж санагдуулж байх чинь. Танай намын удирдлагууд ерөн­хийдөө л сууриараа төстэй юм. 1999 онд билүү дээ, кази­ногийн хэрэг гэж мандаад?

-За, тийм. Тэр хавьд л байх.

-Тэр хэрэг явдлын эхний мэ­дээ­лэлд танай намын даргын нэр хавчуулагдсан. Тухайн үед би генсек Л.Энэбиштэй ярилц­лага хийлээ. “Танай намын дар­га энэ хэрэгт нэр нь холбогдож байна. Та уулзаж учир явдлыг лав­лав уу” гэсэн асуулт тавь­даг юм. Л.Энэбиш дарга “Би намын даргаа дуудаж асуух, өмнөөс нь яриад байх болол­цоогүй л дээ” гэж хариулж бай­сан сан. Тэр санаанд орж ирж байна?

-Манай нам дотор бичигдсэн ба бичигдээгүй дүрэм олон бий. Эдгээр нь уламжлалаа дагаад он удаан жил мөрдөгдсөөр ирсэн бай­даг. Л.Энэбиш дарга маань намын уламжит ёс баримтлах, са­хиу­лах тал дээрээ онцгой анхаар­даг байсан хүн. Юутай ч намынхаа удирдлагын талаар мэдэх, мэдэх­гүй юмаа яриад суудаг ёс манай намд байхгүй.

-Нийгэм танай намын хуучин даргыг өрөвдөж эхэлж байх шиг. Өөрийнх нь амнаас “Сү.Бат­болдыг би гаргаж ирсэн, Ц.Ням­доржийг ч би өөд нь татсан. С.Баярыг ч би Москвагаас авч ирсэн. Энэ У.Хүрэлсүхийг ч би өршөөж уучилж явсан” ... гэсэн утгатай нэг тийм задгай үг их унадаг. Энийг нь олон түмэн бүр цээжилчихлээ. Би хувь хүний талаар танаас асуух гэсэнгүй. Үзэгдэл, хандлага, зарчим та­лаас нь үүнийг яаж харах ёстой юм бол?

-Би хувь хүний талаар асуусан ч ярихгүй. Харин тэр үзэгдэл, ханд­лага гээчийн талаар цөөн үг хэлъе. Дарга хүний хийх естой нэг ажил бол томилгоо, боловсон хүчний сонголт байдаг. Энэ ажлыг дай­раа­гүй, тойрсон нэг ч дарга байх­гүй. Томилгоо хийж, боловсон хүч­нээ зөв сонгож байж улсын ч, намын ч ажил урагшилна, тухайн байгууллага толгойлсон даргын ажил ч бүтнэ. Харин улсын, намын шугамаар томилсон, сонгосон хүмүүстээ хувийн хишгээ хүртээ­чихсэн мэт тэднээсээ байнга ач ха­риу нэхээд, шалаад суух нь ичмээр, зарчмын хувьд ч тэс буруу. За яахав, үүнийгээ буруу биш зөв гэж үзэж байгаа бол ядаж өөрөө тэр ач хариулахын яруу тод жишээ байж байх учиртай ч юм шиг. Тийм жишээ ор тас байхгүй нөхцөлд энэ бүхэн нь бүр ч утгагүй, хүнд хэлэхээс ч зовмоор зүйл, тийм үү.

-Тийм л дээ. Гэхдээ жишээ нь, өнөөгийн Ерөнхий сайд таныг утасдахад нэг л өдөр огт сон­сохоо больчихсон байвал ха­рам­салтай, өрөвдөлтэй биз дээ?

-Би ач хариу нэхээд, царай алдаад явахгүй ээ. Ам бардам хэлж байна. Өөрийгөө ч, өрөөлийг ч өрөвдөлтэй тийм байдалд оруу­лахгүй байхыгаа би бас мэднэ ээ.

-Гоё хариулт байна. Одоо­гоос таван жилийн өмнө байна уу даа, би танаас нэг асуулт асууж байсан юм аа. Ерөн­хий­лөгчийн суудалд өөрийгөө очно гэж боддог уу гэж. Та их сонин хариулт өгч байсан юм. “Би өөрийгөө Ерөнхийлөгч болох одонд төрөөгүй хүн гэдгийг мэддэг” гэж. Тэр хариултаа та надаас буцааж авах уу. Өнөөдөр тэр асуултанд та юу гэж ха­риулахсан бол?

-Би тэгж хэлсэн билүү. Ёстой сайхан хариулт таван жилийн өмнө өгчихсөн л юм байна ш дээ. Түү­нийгээ буцааж авна гэж юу байхав. Хаа очиж тун дажгүй томъёолсон хариу өгсөн байна.

-Юугаараа дажгүй болсон гэж. Сонгуульд нэр дэвшинэ, дэв­шихгүй гэж тодорхой зүйл хэлээ­гүй бултсанаараа дажгүй болсон гэж үү. Хийсвэр маягийн ийм хариу хэлсэн хүн хожмын өдөр “Би тэр одонд төрөөгүй гэж бодож явтал намайг дэвшүүл­чихлээ ш дээ” гээд сууж байхад саад болох тодорхой томъёо­гүй гэдгээрээ дажгүй болсон байна уу?

-“Тэгж орчуулж болно” гэсэн они­гоо байдаг, мэдэх үү. Тэр са­нагд­чихлаа...(инээв). Ерөнхий­лөгчийн алба надад дэндүү ах­дана гэж боддог. Энэ албанд тэн­цэх тал бүрийн мэдлэг, боловсрол, ажил амьдралын асар их туршлага шаардлагатай гэдэг нь ойлгомж­той. Энэ талаасаа гарцаагүй голог­дох тухайгаа ярихаа болъё. Наад зах нь гэхэд төрийн тэргүүн хүн ганц бие байж таарахгүй ш дээ. Тэр та­лаасаа ч бас гарцаагүй голог­доно.

-Та яасан инээдтэй юм ярьж байна вэ. Гэрлэж болдоггүй юм уу тэгээд?

-Баярлалаа. Гэрлэх ирээ­дүй­тэй гэж намайг үзэж байгаад тань гүн талархаж байна... (инээв). Гэхдээ гарцаагүй нэг юм хэлэх үү би.

- Тэг л дээ?

-Сонголт нь зөв таарвал юу юм гэхээс, сонгуульд бэлтгэж гэрлэнэ гэж юу байхав. Завхарсан юм бол­но. Сонгуульд бэлтгэж нүүр нүдээ өөд нь татах мэтээс наадахь чинь арай л өөр байлгүй дээ... (инээв).

-Цаг нь болоогүй байхад би танаас дэмий юм асуучихав уу даа?

-Та асуув. Би хариулав. Цаа­шаа явъя.

-Таныг УИХ-ын даргын суу­далд санаатай байгаа. Хоёр нам дээгүүрээ бараг тохирчихсон гэж өнгөрсөн зун хэд хэдэн со­нин дамжуулан бичээд л бай­сан...

- Элдэв сонины нийтлэл түшиж ярих нь утгагүй болсон цаг. Тун баримжаагүй юм болно. Миний хувьд гэвэл ийш тийш санаархаад байгаа юм огт алга. Эмчилгээ, сувилгаа энэ тэр гээд үлдсэн энэ суудалдаа ч зарим үед бүрэн сууж чадахгүй явна. Тэгээд ч модонд нэг авирсных мөчир болгоны үзүүрт бөнжийж үзэх гэсэн бодол “Зөвхөн Монголд” л хэрэгжээд байх шиг. Тэр бол тийм ч сайн практик биш юм байна гэж харагдаад эхэлсэн. Хүн мундсан биш ямар.

-Саяхны нэг сонинд марзан гэмээр нийтлэл гарсан байна. Тэрэн дээр “Жинхэнэ эрх мэдэл болох мөнгөний бодлогыг бо­ловсруулах эрхээ, Монгол­банкаа монгол гэх энэ өрх гэ­рийн­хээ жинхэнэ эзэн Ерөнхий сайд Сү.Батболд түүний Засгийн газарт өгье” гээд. Хүмүүс их гайхсан. УИХ-ын эрхийг авах гэж байгаа хэрэг үү. Та үүнийг унш­сан уу?

-Уншаагүй юм байна. Би сонин бараг уншдаггүй болсон. Уг нь, шинэ өдрөө сонин уншиж, шинэ мэ­дээлэл олж авснаар эхэлдэг учиртай л даа. Гэтэл энэ сони­нуудын нүүрэнд захиалгат мэдээ­лэл илт давамгайлах болсон тул түүнийг нь уншиж цагаа гарздах нь дэндүү хайран санагддаг.

-Монголбанкаа Засгийн газ­рын мэдэлд шилжүүлэх тухай нийтлэл бололтой юм. Ийм юм байж болдог юм уу, тийм жишиг байдаг юм уу?

-Надад энэ чиглэлээр яригдаж байгаа талаар тодорхой мэдээлэл алга. Эрх зүйн талаасаа бол “УИХ мөнгөний бодлого хэрэгжүүлнэ” гэсэн утгатай заалт Үндсэн хуульд бий. Тиймээс Үндсэн хуульдаа гар хүрэх, эсэх тухай асуудал хөндөг­дөнө. Эдийн засаг талаасаа бол мөн­гөний бодлого тодорхойлох Засгийн газрын эрхийг зориуд нэмэгдүүлдэг практик бас бий. Энэ замаар яваад үр дүнд хүрсэн эерэг жишээ ч байдаг. Тиймээс ярьж байж, цэгнэж байж л шийдэх асуу­дал. Цэвэр бодлого зохицуу­лалтын асуудал талаас нь явбал нэг их пөөх, паах болоод байх юм биш л болов уу.

-”Монгол хэмээх энэ өрх гэрийн тэргүүн” энэ тэр гээд л… хуучны айхтар сүржин гуншин мэт хачин санагдаж байсан шүү. Та тэгж бичүүлдэггүй байсан биз дээ?

-Одоо бол прагматик бодлого зонхилж эхэлсэн цаг. Тийнхүү бичүүлсний практик үр дүн нь эерэг гэхээсээ сөрөг л гарна. Үүнийг бүрнээ ойлгох бүрэлдэхүүн өнөө­дөр засаглаж байна гэж хардаг. Тиймээс тэр марзан гуншинг зориуд захиалж бичүүлсэн гэж би хувьдаа бодохгүй байна. Бичсэн, бичүүлсэн гэх асуу­дал бол цэвэр тухай сонины редакцийн шийдэх асуудал. Өөрий­гөө үнэлэх үнэ­лэмжийн тухай л асуу­дал. За тэр удирдлага нь бичүүлээгүй гэхэд төлөөний хүмүүс нь өмнөөс нь зөв санаад, буруу идэвхийлээд байдаг явдал гардаг. Гэлээ ч “бич” гэсний зоргоор бичиж, хэвлэж байдаг бол буруу.

-Сонин эрхэлдэг улстөрч­дийн тоо олширлоо. Эрх мэдэлт­нүүд хэвлэл мэдээллийн сал­барт эрх дархаа тогтоогоод ирэ­хээр энэ салбарын ирээдүй хэцүү болоод ирж байна. Энэ та­лаар би мөн л Баабартай ярилц­лага хийхдээ асуулт тавьсан. “Зах зээл, салбар хоёроо буруу харж байна, хоц­рогдол л юм даа” гэж шоолж байна лээ. Энэ талаар таны бодлыг бас сонс­моор байна. Танай намын тол­гойд байдаг нөхдийг бүгдээрээ л хэвлэлтэй болчихсон. Тэрүү­гээрээ дамжуулж мессежээ ши­дэл­цээд сууж байдаг гэж ярих юм. Ийм нөхцөлд та нар биднийг шүүмжлэх нь хатуу сонсогдоод байна л даа?

-Зөвхөн МАХН-ынхан л сонин, хэвлэлтэй болоод байна гэх нь юу л бол. Харин ч эсрээгээ юм шиг харагддаг. Гэхдээ тийм “моод” сүрхий дэлгэрсэн нь үнэн. Хэн ч гэлээ хэвлэлтэй болж болно л доо. Эрх нь байгаа хойно. Гэхдээ улс­төрчдийн хувьд өөрийг нь магтдаг, бусдыг матдаг хэвлэлтэй байхын эерэг ач холбогдол гэж огт үгүй. Харин ч сөрөг талтай гэмээр. Олон юм нуршил­гүйгээр ганц хоёр са­наа хэлъе. Монгол жижиг учраас нууц гэж байхгүй ш дээ. Юу нь хэнийх вэ гэдэг нь тэгсгээд тодор­хой болчихдог. Цаашлаад, улс­төрч­дийн “эзэмш­лийн” гэгддэг сонин хэвлэлийг хэн уншаад бай­гаа юм бэ гэж бодмоор. Бага тойр­гийн хүрээнд л эргэлддэг хэдэн хүн бие биенийхээ сонинг авч уншаад, ач холбогдол өгөөд байгаа зураг надад харагддаг юм. Бие биендээ шууд хэлчих юмыг яасан ч их өндөр үнээр хүргэдэг юм бэ дээ. Нөгөөтэйгүүр, тийм хэвлэл нь эздийнхээ цаанаа тээдэг, нуудаг бодлыг нь наана гаргаж тогтмол илчлээд байдаг талаасаа өөрсдөд нь хохиролтой л баймаар юм. Орой болгон телевизийнх нь дэл­гэ­цээр, өглөө болгон тэр эзэмшиж байгаа сонинынх нь нүүрээр цаад эзнийхээ жинхэнэ бодлыг илтгээд байхаар тэр нь тайзнаа юу ч гэж гоё донгодсон олон түмэнд нэг л “но”-той санагдана биз дээ. Тэгээд ч сонин телевиз эзэмшсэнээрээ хүчтэй, нөлөөтэй болдог юм бол хүчтэй, нөлөөтэй хүмүүс шах­цалдаж баймаар. Ер нь тэр ардаа эзэнтэй, урдаа балагтай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нэр хүнд, үнэн цэн нь харсаар байтал унаад байна. Ийм хулхи барааг чинь мэдээллийн зах зээл голоод, шингээхгүй болж байгааг хараач дээ. Мэдээллийн зах зээлээс чанартай, хоргүй, эрүүл хөрсөн дээр ургасан үндэсний сайхан бүтээгдэхүүн авч байхсан. Энд л “Атрын аян” эхлүүл­мээр байгаа юм даа... (инээв).

-Жишээ нь, миний ажиллаж байгаа “Үндэсний шуудан” со­нин бол ардаа улс төрийн бо­лоод бизнесийн ямар нэгэн эзэнгүй. Үнэнийг хэлэхэд эдийн засгийн харилцан адилгүй, хүч тэнцвэргүй нөхцөлд өрсөл­дөөнд орж байгаа. Хэт шударга бус байна шүү дээ?

-Би нэг таавар хэлэх үү.

-Тэг л дээ?

-”Үндэсний шуудан” үнэхээр ар талдаа нэг зовлонтой нөхөр байхгүй юм бол, мэдээлэл чинь бодитой, шуурхай, уншууртай байх юм бол тун удахгүй монголд хамгийн их уншигчтай сонин болох нь гарцаагүй. Би холыг хардаг үзмэрч биш. Гэхдээ нийгэмд тийм сонин хэвлэлийн асар их хэрэгцээ байна. Зах зээл хэрэг­цээндээ нийцсэн нийлүү­лэлттэй байж хөгждөг жамтай. Гол нь нуруутай, тэнцвэртэй байх ёстой. Тийм сонин мөн үү, танайх?

-Мөн.

-Тийм болтугай.

Сэтгүүлч Б.Ганчимэг.

Зохиогчийн эрх: “Үндэсний шуудан” сонин

Д.ОЮУНХОРОЛ: "ХӨГЖИМ ӨӨРӨӨ МЭДРЭМЖИЙГ ХӨГЛӨЖ БАЙДАГ"

УИХ-ын гишүүн Д.Оюунхоролтой ярилцлаа.

-Таныг гитар дарахын зэрэгцээ шаггүй дуулдаг адтай хүүхэд байсан гэдэг. Анх гитар дарж сурсан дурсамжаа хуваалцахгүй юү?

-Намайг хүүхэд байхад гитар тоглож сурах хө­дөлгөөн ид өрнөж байсан. Анх VI ангийн сурагч бай­хад Өвөө, эмээ, бясаа гурвын барилтыг хоёр эгч маань зааж, анх гитар тоглож сурч байлаа. Удалгүй ги­тар тоглож сурах эрмэлзлийг аав ээж минь дэмжиж ту­хайн үеийн 45 төгрөгийн үнэтэй банзан гитар авч өг­сөнд маш их баярлаж, их ч гамтай эдлэдэг байсан. Бид­ний үед мэргэжлийн багшаар заалгана гэсэн ойл­голт байгаагүй. Өөрсдөө л сурч байсан. Тэр цагаас хойш миний амьдралаас гитар хөгжим холдоогүй орос, монгол бүх л дууг өөрөө тоглож, дуулж сурсан даа. (инээв)

-Одоо ч гэсэн гитараа тоглосоор байгаа юу?

-Зав гарч, боломж олдох бүр шинэ гарсан дуунуудыг тоглож, дуулах дуртай.

-Хүн бүрт ширээний ном байдаг шиг танд сайхан гитар хөгжим, сайн тоглодог дуу бий юу?

-Надад олон сайхан гитар бий. Заримыг нь миний найз нар төрсөн өдрөөр минь бэлэглэж байсан. Хөгжим өөрөө мэдрэмжийг хөглөж байдаг. Би ээжийн тухай дуунд л дуртай. Ер нь ямар ч дууг тоглож чаднаа. Гайгүй гитарчин шүү.

-Таныг хүүхэд байх үед найзууд нийлж гитардаж, дуулж байгаад хамтлаг байгуулдаг байсан гэдэг. Та ч үүний нэгэн адил найзуудаараа хамтлаг байгуулж байв уу?

-Хамтлаг байгуулж яваагүй. Тэр үед орос дууны уралдаан их болдог байлаа. Харин уралдаанд орол­цоод түрүүлдэг байсан. Тэр үеийн дууны үг нь хү­ний сэтгэлийг уярааж, догдлуулдаг байсан юм шиг са­нагддаг. Тухайн үед зарим дууг хориглодог ч үе байсан.

-Ямар дуу билээ?

-Тэр үед хайр сэтгэл, үерхэл нөхөр­лөлийн тухай зарим дууг дуулахыг хориглодог байсан. Тухайн үеийн нийг­мийн үзэл суртал нь тийм байсан байх. Гэхдээ найзуудаараа нийлж суугаад л хааяа дуулчихдаг байсан. Тэр үеийн дуунууд бидний зүрх сэтгэлд хүрдэг, сонсголонтой гоё дуунууд байсан. Хайр сэтгэл, үерхэл нөхөрлөлийн тухай дууг л томчуудын дэргэд дуулахаасаа ичдэг байсан юм болов уу л гэж боддог шүү дээ. Тухайн үед хүүхдүүд бас овоо л хүмүүжилтэй байсан байгаа биз.(инээв)

-Их ажлын хажуугаар стрессээ тай­лах гэж гитар тоглодог гэж ойлгож болох уу?

-Намайг хамгийн их таалагддаг ажлаа хий гэвэл гитар тоглоно.

-Хүүхдүүд тань ээжийнхээ урлагийн авъяасыг өвлөсөн үү?

-Манайх хүү, охин хоёртой. Хоёр хүүхэд маань гитар тоглодоггүй. Одоо цагийн хүүхдүүд чинь караокед орж л дуулдаг болж дээ. Бидний үеийнх шиг гитар сонирхохгүй юм. Гитар сургах арга хэмжээ ч зохион байгуулахгүй л юм даа. Би ч хоёр хүүдээ гитар тоглохыг зааж өгөх завгүй олдоогүй дээ.

-Та шүлэг бичиж байв уу. Түүнийгээ дуу болгон гитар дээр дарж байсан уу?

-Хааяа шүлэг оролддог байсан. Гэхдээ дууны шүлэг бичиж байгаагүй юм байна.

-Хувь тавилан гэдэгт та итгэдэг үү?

-Хувь хүн л өөрийнхөө заяа тавилан­гийн зам мөрийг гаргаж явдаг гэсэн итгэлтэй хүн би. Сонсонгуут л амьдралын философи ханхалдаг манай ардын ухаанд “Эзэн хичээвэл заяа хичээдэг” гэсэн хэлц үг байдаг даа. Монголчууд маань нийгмийн ардчилал руу хөл та­виад 20-иод жилийн нүүр үзлээ. Хувь хүн сонголт хийж заяа та­вилангаа өөрөө хариуцаж амьдрах бо­ломж өргөжсөөр байгааг Монгол хүн бол­гон мэдэрч байна гэвэл нэг их дэгс дүгнэлт болохгүй биз.Тосон ирэх мэт санагдах хувь тавиланд бус өөрөө бүтээж босгох хувь заяандаа итгэж явна даа би.

-Магадгүй хүүхэд насандаа урлагийн хүн болохыг хүсч байсан уу? Урлагийн хүн болох боломж гарсан бол багш болох замыг сонгох байсан уу. Гэнэт хувь тавилан асуусан нь ийм учиртай юм аа?

-Урлагийн хүн болох талаар ерөөсөө бодож байгаагүй. Ерөнхий боловсролын сургуульд байхдаа математикийн багш болохыг хүсдэг байсан. Бидний үеийн хүүхдүүд хичээл, урлаг спортоор зэрэгцүүлж явдаг байлаа гэвэл нэг их онгирсон болохгүй болов уу. Туулж өдий хүрсэн бидний үеийнхний амьдрал ийм байлаа. Урлаг сонирхсон болгон урлагийн хүн болох албагүй байх. Сайн сайхныг эрхэмлэн сэтгэл өөдрөг урам зоригтой амьдрахуйн ухаанд суралцах зам мөрийг урлаг, уран зохиол заагаад засаад өдөөгөөд байдаг учраас хүмүүсийн нэг хэсэг нь урлагийг сонирхдог байх аа. Хүн ер нь сайхныг хүсэмжлэгч унаган гэмээр сэтгэл санаатай амьтан байх шүү. Багшийн мэргэжилдээ би дуртай. Орчлонгийн нууцыг таньж мэдэхийг хүс­сэн шавь нартаа хичээл зааж оюун ухаанд нь шинэ мэдлэг өгч гал асааж өглөө дөө гэж өөртөө итгэж зүтгэж чар­майж явах шиг жаргал гэж багшид байхгүй болов уу.

-Яагаад заавал математикийн багш гэж?

-10 жилийн хоёрдугаар дунд сур­гуулийн VI ангиас Д.Ичинхорлоо гэж математикийн багш маань дааж байсан юм. Багшаасаа их ч айдаг байлаа. Багш маань зарчимч, чадвартай мундаг хүн байсан. Манай ангийнхан ч их сүрдэж хүндэтгэдэг байлаа. Ер нь тэр үеийн багш нараас хамгийн айж сүрддэг нь математикийн багш нар байлаа. Тэр цагаас хойш “Математик бол шинжлэх ухааны хаан” гэсэн ишлэлийг үндэс бол­гож багш шигээ мундаг хүн болохыг хүсэх болсон доо.

-Таны бахархал болсон багш одоо хаана байгаа вэ. Ойрд уулзсан уу?

-Багштайгаа үе үе уулздаг. Одоо ч багш маань цэгцтэй яриатай, сурган хүмүүжүүлэх ухаан нь уужуу, бидэндээ захиа даалгавраа өгсөн зарчимтай хэ­вээрээ л байгаа даа. Удахгүй манай сур­гуулийн ой болно. Тэр үеэр манай ангийнхан уулзаж, хүүхэд насаа дур­сан хөгжилдөж багштайгаа хамт нэгэн өдрийг өнгөрөөнө байх даа. Хүүхэд нас гэдэг хүний хамгийн жаргалтай, дур­самжтай, гэгээлэг үе юм даа.

Б.МЯГМАНСАНЖ

ЭХ СУРВАЛЖ: НИЙГМИЙН ТОЛЬ СОНИН

Г.БАЯРСАЙХАН: "ШИЙДВЭР ГАРГАСАН ЦАРАЙЛЖ 254 ЛИЦЕНЗ ЦУЦАЛСАН НЬ БУРУУ"

УИХ-ын гишүүн, Ёс зүйн дэд хорооны дарга Г.Баярсайхантай цаг үеийн сэдвээр ярилцлаа.

-Ер нь гишүүд ёс зүйгээ хэр баримталж чаддаг вэ. Хамгийн сүүлд хоёр сайдын асуудлаар хуралдсан. Энэ асуудал яаж шийдэгдсэн бэ?

-Ёс зүйн дэд хорооны зайлшгүй хэлэлцэх шаардлагатай асуудлуудыг бид өөрсдөө санаачлага гарган хэлэлцэнэ. Мөн гаднаас ирсэн өргөдөл, гомдлын дагуу асуудлыг авч хэлэлцдэг. Би Алтан соёмботой тэмдэг зүүсэн ч өөртэйгөө ижилхэн УИХ-ын гишүүдийн асуудлыг хэлэлцэх нь дотоод итгэл үнэмшилдээ нэг ангийн хүүхдүүдээ нэгнийгээ шүүх нь их эмзэг асуудал юм. Иймээс гарцаагүй зүйл дээр ёс зүйн зөрчил гаргасан эсэхийг л хэлэлцэнэ. Том шүүлтүүрээр шүүгдэж гарч ирсэн УИХ-ын гишүүд өнөөгийн энэ танхимд сууж байгаа. Мажоритор гэдэг тогтолцоо их хатуу шүүлтүүр шүү дээ.

Иргэдийн итгэлийг хүлээж, Их хуралд орсон хүмүүс ёс зүйн алдаа энэ хоёр жилийн хугацаанд харж байхад бага гаргасан байдаг. Хүмүүсийн хоорондын харилцаа, эмоцийн хувьд бие бие рүүгээ хатуу ширүүн үг чулуудах тохиолдол бий. Түүнээс ёсзүйн том алдаа гаргасан, энд суух эрхгүй болсон гишүүн байхгүй.

Хүмүүсийн хоорондын харилцаа, эмоцийн хувьд бие бие рүүгээ хатуу ширүүн үг чулуудах тохиолдол бий. Түүнээс ёсзүйн том алдаа гаргасан, энд суух эрхгүй болсон гишүүн байхгүй.

Миний харж байгаагаар гишүүд маань ноён нуруутай. Хэвлэл мэдээллийнхэн улстөрчдийг хардах эрх нь нээлттэй л дээ. Асуудлыг янз бүрийн өнцгөөс харж сайн, муу хэлж бололгүй л яах вэ. Гэхдээ тэд ард түмний дэмжлэгийг авч төрийн эрхэнд гарсан хүмүүс гэдгийг давхар бодолцох л хэрэгтэй.

-Нэр бүхий гишүүдийг хэвлэл мэдээллээр ашиг сонирхлын зөрчилтэй гээд цоллоод байдаг. Энэ нь хэр бодитой мэдээлэл байдаг вэ. Энэ талаарх мэдээлэл Ёс зүйн дэд хорооны даргын тань хувьд ирдэг байх?

-Энэ бол өөр асуудал. УИХ өөрөө маш том ашиг сонирхлын хэлбэр гэдэг. Гишүүдийн ихэнх нь хувийн бизнестэй. Бие биеийнхээ компанийн хувьцааг эзэмшдэг байх нь энүүхэнд. Тэгэхээр ашиг сонирхлын зөрчил гаргахгүй байх ямар боломж байгааг судлах нь чухал. Ёс зүйн дүрэмд тухайн гишүүний хувийн бизнесийн ашиг сонирхол хөндөгдсөн хуралд суулгахгүй байхаар тодорхой заасан байдаг. Гэхдээ тухайн хүн лоббиг ямар ч аргаар хийж болно. Тэгэхээр бид лобби, ашиг сонирхлын зөрчлийг зааглаж өгөх шаардлагатай. Үүнийг бүр хориглолоо ч өөр гишүүдээр дэмжүүлж болох талтай. Итгэл үнэмшил, үзэл бодлоороо нийлдэг гишүүд бий.

-Хамгийн сүүлд Сангийн сайд гадны зардлаар гадагшаа явсан асуудал шуугиан тарьсан. Ёс зүйн хороо энэ асуудлыг хэлэлцэх шаардлагагүй гэж үзсэн. Эндээс гадны зардлаар явсан нь үнэн юм биш үү гэсэн хардлага төрөөд байгаа. Энэ талаар тайлбар өгөхгүй юу?

-Ёс зүйн дэд хороо асуудалд нухацтай хандана. Зарим хэвлэл дээр Г.Баярсайхан Ёс зүйн дэд хороогоор шоу хийж байна гэж бичсэн байна лээ. Ирсэн өргөдөл, гомдлыг дараад байвал би өөрөө улстөржсөн болно шүү дээ. Ёс зүйн дэд хорооны амин чухал сүнс нь улстөрждөггүй, туйлширдаггүй. Ингэх ч эрх байхгүй. Сангийн сайд гадаадын байгууллагын урилгаар хувийн ашиг сонирхолд хөтлөгдөн Монгол Улсыг төлөөлж айлчлаад ирлээ гэсэн гомдол байсан. Гомдлын дагуу бүгдийг нь судалж үзсэн. Манай дэд хорооны шинжээч Л.Гэрэлмаа гэж байгаа. Тэрбээр Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны референт. Тиймээс дүрмийнхээ дагуу түүнийг дуудаж дүгнэлт гаргуулсан. Ц.Мөнх-Оргил гишүүнийг энэ асуудлыг судалж дүгнэлт гаргахыг даргын хувьд даалгасан. Дүгнэлт гаргасан хоёр хүний материалд Авлигатай тэмцэх газраас шалгасан зүйлүүд бий. Тэд хувийн зардлаар явсныг нь тогтоосон. Бүх зүйлүүдийг үндэслээд гадны зардлаар яваагүй юм байна. Өөрийн зардлаар явжээ гэдгийг тогтоосон. Засгийн газрын протоколд Нью-Иоркийн хөрөнгийн биржид алх цохих асуудал яригдсан зэргийг үндэслэж олонхиороо дээрх шийдвэрийг гаргасан. Бүр цаанаасаа албан ёсны урилгатай байсан юм билээ. Ерөнхий сайдыг урисан боловч амжихгүй тул Сангийн сайд оронд нь явсан ч тодорхой байгаа. Тэр хугацаанд Канадаас Нью-Иорк руу өөрийн зардлаар нисэж очоод ирсэн байна лээ. Ер нь гадаад байгууллагын урилга, зардлаар явж болно гэсэн заалт бий. Гэхдээ заавал УИХ-ын дарга юм уу Ерөнхий сайдаас зөвшөөрөл авах шаардлагатай.

-Цаашид хэлэлцэх шаардлагагүй гэсэн дүгнэлт чухам юуг илэрхийлж байгаа юм бэ. Зүгээр л буруугүй гээд хэлчихэж болоогүй юм уу?

- Монгол Улсыг төлөөлж очиж байгаа сайдыг улсаа сурталчилж байна гэж л харна. Саяхан Ерөнхийлөгч Япон улсад айлчилж “Япончуудаа сэрцгээ Монгол Улсад хөрөнгө оруулаач” гэж уриаллаа шүү дээ. Түүнтэй ижилхэн С.Баярцогт алх цохисныг “Монгол Улсад хөрөнгө оруулаач ээ, америкчуудаа” гэсэн утгатай хонхны дуу гарлаа гэж би хувьдаа ойлгож байгаа. Манай дэд хорооны гишүүд ч ингэж л ойлгосон. Тэгэхээр бид аль болохоор улстөржихгүй, туйлшрахгүй байх үүднээс зохих шийдвэрийг гаргасан. Цаашид хэлэлцэх шаардлагагүй гэсэн хариу ийм л учиртай.

-Сангийн сайдын энэхүү айлчлалаас бусад гишүүд ямар сургамж аваасай гэж Ёс зүйн хорооны даргын хувьд бодож байна?

-Бид ямарваа нэгэн гадаад, дотоодын айлчлалд явахдаа цаашид төрийн өндөр албан тушаалтнууд, УИХ болон Засгийн газрын гишүүд зөвхөн томилолтын дагуу маршрутаар аялж, зөвхөн төрийн томилгооны мөнгөөр явах шаардлагатай гэдэг дүгнэлтийг хэлмээр байна.

ЛИЦЕНЗИЙГ ГЭНЭТ ЦУЦАЛСАН НЬ БУРУУ

-УИХ дахь Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хороо болон “Ногоон бүлэг”-ийн гишүүний хувьд хэдэн асуулт асуумаар байна. Урт нэртэй хуулийг хэрэгжүүлэхийн тулд шороон алтны 254 лицензийг цуцлахаар боллоо. Гэтэл тэдний тавьсан сум байгаа оносонгүй. Ийм оновчгүй шийдвэр байж болох уу?

-Аливаа асуудал хоёр талтай. Энэ асуудлыг бид олон жил тунгааж ярьсан. Тэгээд ч хуулийг хэрэгжүүлэхийн өмнө бид нийгмээрээ зөв зүйтэй гэсэн байр суурьтай байсан. Зундаа малаа бэлчээх газаргүй, ундаалах усгүй болж байна. Шороон шуурга, шар түүрэнгийн дэгдэлт, өвөл нь хүйтэн, зун нь хэтэрхий халуун болж байна. Энэ цаг уурын өөрчлөлт монголчууд байгалиа хайрлаж, хамгаалахгүй байгаагийн л илрэл. Өөрөөр хэлбэл, энэ бол байгалийн гисгээл. Иймээс л өнгөрсөн жил түүхэнд байгаагүй хүнд өвөл болж, зуданд хүн малтайгаа нэрвэгдлээ. Энэ бүгдийг нийгэм хүлээж авч ойлгосон. Үүнд уул уурхайн компаниуд хувь нэмрээ оруулсан нь тодорхой. Ингээд нийтээрээ хэлэлцэж шийдвэр гаргасан. Одоо ямар алхам үлдэв. Мэдээж энэ компаниудыг хохиролгүй болгох нь нэн тэргүүний асуудал. Ард нь үлдэж байгаа олон хүнийг төр засаг ажилтай, орлоготой болгох нь ч чухал. Миний хувьд сөрөг үр дагавар гарахыг нь харж байсан. Мэдээж, уул уурхайн компаниуд олон хүнийг ажилтай болгох, хохирлыг нөхөн олгох тал дээр өөрсдийнхөө байр суурийг илэрхийлнэ гэдгийг ч урьдчилан таамаглаж байв. Түүний дагуу л явж байна гэж харж байгаа.

-Гэхдээ эрсдэлийг урьдчилан тооцоолсон атлаа ийм шийдвэр гаргасан нь учир дутагдалтай юм биш үү?

-Миний бодлоор тухай компаниудад оруулсан хөрөнгөө нөхөх тодорхой цонхны хугацаа өгөх нь зүйтэй гэсэн байр суурьтай байсан. Түүнтэй ижилхэн тухайн компаниудад цонхны хугацаа өгөх л хэрэгтэй байсан, хөрөнгө оруулалт нөхөх хугацаа хэрэгтэй.

-Судалгаагүй ийм тооцоог яагаад гаргасан гэдэг сонирхолтой санагдаж байна. Түүнчлэн холбогдох байнгын хорооноос энэ саналаа Засгийн газарт хүргүүлж болоогүй юм уу. Хэрвээ энэ мэтчилэн дэгийн дагуу явсан бол асуудал арай эерэгээр эргэх байсан юм болов уу?

-Сайд нар дорвитой шийдвэр гаргасан болж харагдах гэж гэнэт л лицензийг цуцаллаа. Уг нь эхийг нь эцээж, тугалыг нь тураалгүйгээр хуулийг хэрэгжүүлэх боломж байсан. Гол нь үүнд тодорхой хугацаа шаардлагатай байв. Хамгийн гол нь энэ хуулийг хэрэгжүүлэх нь зөв. Бидэнд иргэдийн амьдрал, энэ салбарын хувь заяа чухал. Гэхдээ тэднээс илүү үнэтэй зүйл нь монголчууд бидний үндэсний аюулгүй байдал, газар шороо байгаль эх дэлхийгээ хамгаалах асуудал гэдгийг хэлмээр байгаа юм. Түүнчлэн байгаль чухал гээд иргэдээ хохироогоод байж болохгүй. Мөн компаниудыг хохиролгүй болгох асуудлыг анхаарах л хэрэгтэй.

-Шороон ордны алтны гэж уг нь тодотгосон биз дээ. Гэтэл нүүрсний лиценз хүртэл тэр дунд явна. Үүнээс болж Дархан, Эрдэнэт өвлийг зутруухан давах дээрээ тулаад байна шүү дээ?

-Ойн болон усны сав газар уул уурхайн олборлолт, хайгуул явуулж байгаа аж ахуйн нэгж хамрагдана. Үүнд алт, нүүрс, зэс гээд бүхий л уул уурхайтай холбоотой асуудлууд багтана. Хэрэв цонхны хугацаа олгосон бол лиценз цуцлагдсан тохиолдолд яах вэ гэдэг асуудлыг л шийдвэрлэх хэрэгтэй байсан юм. Мэдээж, улсын төсөвт орох орлого ч тодорхой хэмжээгээр буурлаа. Хүмүүсийн нийгмийн асуудлыг ч цонхны хугацаанд шийдвэрлэчих боломжтой. Тэгэхээр нүүрсний лицензүүд цуцлагдаж байдал хүндэрч байгаа бол үүнийг хаанаас нөхөхөө урьдчилан тооцоолох л учиртай байсан юм.

-Д.Зоригт сайд нэмж 1700 орчим лиценз цуцална гэж мэдэгдсэн нь уул уурхайн үндэсний компаниудыг элгээр нь мөлхүүлэх гэсэн бодлого юм биш үү?

-Төр ямар нэгэн асуудал шийдэхдээ тооцоо судалгаатай хийж байх ёстой. Лицензийн асуудал гэдэг маш эмзэг. Лиценз гэхээр шууд Үндэсний аюулгүй байдал, монголчуудын тусгаар тогтнол, гадны улс орноос хамааралтай, хараат болох энэ бүх зүйл хөндөгдөх болно. Одоо ингээд хар л даа. 254 лицензийг цуцаллаа. Гэтэл Ерөнхий сайд ОХУ-д айлчлахад тус улсын 30 гаруй компанийн лиценз цуцлагдсан байх жишээтэй. Тэгэхээр бид цаашид гадны компаниудад лиценз олгох эсэхийг ярих хэрэгтэй болжээ. Манай хойд, урд хөрш цэргийн номлолоо гаргасан байгаа. БНХАУлсын гадаад улсад байгаа хөрөнгийн эрх ашигт харшилж, энэ асуудал хөндөгдвөл зэвсгийн хүчээр хамгаалах заалт оруулсан. ОХУ ч ялгаагүй. Байгалийн баялаг руу хүч, хөрөнгөө дайчилж байна. Улс орнууд геополитик баялаг руу хүч хэрэглэн дайрахад бэлэн байгаа ийм нөхцөлд бид яах ёстойг Монголын төр бодолцох цаг болсон. Тиймээс цаашид гадны компаниудад лиценз олгохыг дэмжихгүй байгаа. Лиценз, газар нутаг Монголын төрийн эзэмшлийнх байх ёстой. Харин гадныхан хөрөнгө оруулалт оруулж ашгаа хүртээд л явна биз. Баялаг нь харин биднийх хэвээрээ байг. Төрөөс лиценз олголтод хязгаарласан бодлого явуулж эхэлбэл, бид геологи хайгуулын судалгаанд хангалттай хөрөнгө тусгах хэрэгтэй гэсэн байр суурьтай байгаа.

-Нөхөн олговрын хэмжээг төсөв дийлэхгүй гэсэн яриа байсан?

-Нөхөн олговрын хувьд 200 гаруй тэрбум төгрөгийн асуудал бий. Оруулсан хөрөнгөтэй нь тухайн лицензийг цуцлаж байгаа бол хөрөнгийг нь олгох ёстой. Энэ зүгээр л шударга ёсны зарчим. Харин байгаль орчин сүйтгэсний нөхөн төлбөрийг ярих нь зайлшгүй зүйл. Тухайн орчинд нөхөн сэргээлт хийсэн эсэхийг шалгах нь зөв.

УРЬДЧИЛГАА ТӨЛБӨР ӨР БАЙСАН НЬ ҮНЭН

-Оюутолгойн талаарх хэдэн асуулт асууя. Монголын эзэмших 34 хувь уусаад 6.8 хувь боллоо гэж сүүлийн үед шуугиж байна. Энэ талаар таны бодлыг сонирхоё?

-Давуу эрхийн хувьцаа гаргасан. Энэ хэмжээ өсөхийн хэрээр энгийн логикоор Монголын эзэмших хувьцаа буурсан. Гишүүд болон нийгмээрээ эсэргүүцсний хүчинд эрх баригчид энэ нь алдаа байжээ гээд болиуллаа шүү дээ.

-Оюутолгойн урьдчилгаа мөнгө өр болж таарсан. Гэтэл Д.Зоригт сайд саяхан Монгол ямар ч өргүй байна гэж мэдэгдсэн. Тэгэхээр мэдээллийн зөрүү их байгаа юм биш үү?

-Сайд нарт итгэхийн арга байхгүй. Өнөөдөр хурал дээр орж ирээд нэг тоо хэлж ярина. Дараа өдөр нь шал өөр зүйл ярина. Урьдчилгаа нь зээл л байсан шүү дээ. Гэтэл одоо өргүй гэж яриад байгаа нь итгэхийн аргагүй болгож байна.

Л.НИНЖСЭМЖИД

ЭХ СУРВАЛЖ: НИЙГМИЙН ТОЛЬ СОНИН

Д.БАЛДАН-ОЧИР: "Монгол төрийн бодлого тодорхой болсон"

МАН-ын бүлэг өчигдрийн хуралдаанаараа Хөдөө аж ахуйн биржийн тухай хуулийн төслийг дэмжсэн аж. Түүнчлэн АН-ын бүлэг ч энэ хуулийн төсөлд нэгдсэн байр суурьтай байгаа гэнэ. Тодруулбал, биржээр зөвхөн малын гаралтай барааг борлуулаад зогсохгүй зөгий, гахай, тахиа болон жимс жимсгэнэ, төмс ногоо гээд газар тариалангийн бүхий л бүтээгдэхүүнийг борлуулахаар тусгажээ. Мөн уг төслийн хүрээнд “Монгол мал” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхээр болсон байна. Энэ талаар ажлын хэсгийн ахлагч УИХ-ын гишүүн Д.Балдан-Очироос зарим зүйлийг тодруулсан юм.

-Таны гардан боловс­руул­сан “Монгол мал” хөтөлбөр нэгэнт ажил хэрэг болох нь тодорхой болж, төсвөөс 100 тэрбум төгрөг тусгахаар болжээ. Эхний ээлжинд ямар ажлаас эхлэх вэ?

-Миний хувьд, хөдөө нутагт төрж, өссөн хүн. Тэр утгаараа борог, ширүүн амьдралтай энэ хүмүүсийг төрийн анхааралд оруу­лахыг хүсч, уг хөтөлбөрийг са­наачилсан. Ингэснээр зах зээлийн харилцаанд шилжсэн 20 жилийн дараа малчин хүн, эрдэнэт мал хоёр төрийн бодлогын төвд тавигдсан нь энэ юм. Тодруулбал, нэр бүхий гишүүдтэй хамтран хоёр том баримт бичгийг санаачлан боловсруулж, хэд хэдэн асуудлыг нарийвчлан гаргалаа. Энэхүү баримт бич­гийг УИХ баталсанаар мон­голын төр малчин хүн, хө­дөө­гийн хөгжлийн талаар ой­рын ирээдүйд ямар бодлого баримтлах вэ гэдэгт маш т­о­дорхой хариулт өгсөн юм. Эх­ний ээлжинд энэ хөтөлбөрийн хүрээнд яамд, холбогдох албан байгууллагатай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Нэгэнт улсаас хөрөнгө мөнгийг нь батлаад өгсөн болохоор ажил урагшаа чиглэх нь гарцаагүй. Түүнчлэн энэ хөтөлбөрийн хүрээнд залуус идэвхтэй суралцаж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, төрийн бодлогыг залуус сайн дэмжиж байна гэсэн үг.

-Хөтөлбөрийн талаар тодруулбал?

-Гол чиглэл нь бэлчээрийг усжуулах, малын тэжээлийн баазыг бэхжүүлэх, мал эмнэлэг, үржлийн ажлын нэгдсэн тогтолцоог бий болгох зорилготой. Мөн мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх, мал эмнэлэг, үржлийн лабораторийг олон улсын стандартын түвшинд хүргэх, эм тариа, вакцины үйлдвэрлэл хангалт зэргийг шийдвэрлэх юм. Хамгийн гол нь мал эмнэлэг үржлийн нэгдсэн тогтолцоо нь Улсын мал эмнэлэг, үржлийн агентлаг, аймгийн мал эмнэлэг үржлийн салбар, сумын үрж­лийн нэгж гэсэн шатлалтай байх юм. Энэ тогтолцоог “Мон­гол мал” хөтөлбөрийн дагуу энэ оны намраас эхлэн аймаг сумдад зохион байгуулж жигдлэсэн. Ийнхүү малын чанар сайжруулах, эрүүлжүүлэх, хамгаалах зэрэг олон асуудлыг төрийн зүгээс хариуцах нэгж, эзэнтэй болгосон. Малыг эрүүлжүүлэх, малын чанар сайжруулах асуудал нь Монгол Улсын хувьд тулгамдсан, төрийн шууд оролцоотойгоор шийдвэрлэх явдал гэж үзсэн юм. Өөрөөр хэлбэл, малын эрүүл мэнд, үржлийн ажлыг улс, аймаг, сумдын түвшинд төрийн байгууллагын шууд босоо удирдлага, зохион бай­гуулалт, хяналтын дор явуулж байж эрүүл, чанартай мал аж ахуй, түүхий эдийг бир­жээр дамжуулан гадаад, дотоо­дын зах зээлд нийлүүлэх зорилготой болно гэсэн үг.

-Эдгээр асуудлыг шийд­вэр­­л­эс­нээр манай улсад то­дор­хой ямар дэвшил гарах вэ?

-Мах экспортлох, ялангуяа хөрш орнуудад нийлүүлэх олон улсын мал эмнэлэг, хорио цээ­рийн дэглэм, хүнсний аюулгүй байдлын шаардлага хангагдах юм. Хэдэн малчид маань бороо цасанд даарч хөрч, хөдөө хөхөрч, гадаа гандаж явж л мон­голын мал өсөж үржиж бай­на. Мал бол монголын эдийн зас­гийн гол бааз. Монголын ард иргэдийн амин зуулга болсон малчдаа бид төрийн бодлогоор дэмжиж тэтгэх шаардлагатай. Малын чанар муудчихсан, ашиг шим татарсан, малын гоц халдвар, янз бүрийн өвчнүүд сэр­гэчихсэн байна. Үүнтэй тэм­цэх нь малчдын тулгамдсан асуу­дал биш. Монгол төрийн тулгамдсан асуудал. Үүнийг төрийн бодлогын түвшинд байх ёстой гэж үзэн Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт “Малыг эрүүлжүүлэх, чанарыг сайж­руулах талаар цогцолбор ар­га хэмжээ авна” гэдэгт заалт оруулж өгсөн. Түүнчлэн 1990 оны ард­чилсан хувьсгал ялснаас хойш анх удаа мон­голын төр мал, малчиддаа ханд­сан том бодлого явуулж, эр­гэлт авчирч байгаа нь энэ. УИХ-аар малчдын талаар төрөөс баримтлах бодлого “Монгол мал” хөтөлбөрийг баталснаар монгол төрийн бодлого тодор­хой боллоо.

-Тус хөтөлбөрийн хүрээнд одоогоор амжуулсан ажил бий юу?

-Байлгүй яах вэ. Тухайлбал, сумдад мал эмнэлэг, үржлийн нэгжүүд байгуулан малын чанар сайжруулах ажил эзэнтэй болж, төрийн бодлогыг газар дээр нь хариуцан зохион байгуулах боллоо. Саяхан Завхан аймгийн сумдын мал эмнэлэг, үржлийн нэгжийн ахлагч нарын семинарыг Улаанбаатарт хийж ажил үүргээ ойлголцож, бодлого чиглэлээ нэгтгэн, санал солилцлоо. Мөн шинээр байгуулагдсан нэгж нь сумын Засаг даргын Тамгын газрын бүтцэд ажиллах төрийн үйлчилгээний албан хаагчид юм. Өндөр ашигтай хээлтүүлэгч, цөм сүргийн эх малыг зөв арчлан хамгаалах, малчин бүрт хүргэж үйлчлэх, малын чанарын удмын бүртгэл хөтлөж, үр дүнг тооцоход сум, айм­­гийн удирдлага, малчдын идэвх оролцоо, санаач­лага, дэмж­лэг ихээхэн ач хол­богдолтой.

-Удахгүй ес эхлэх нь. Сүү­лийн жилүүдэд Завхан ну­тагт ган, зуд болж мал ихээр хорогдон малын тэжээл дутах, холын аймгаас өвс тэжээл татах зэрэг хүндрэл ихээхэн учрах болсон. Түүнчлэн тэжээлийн өртөг нэлээд өссөн. Энэ жилийн тухайд, өвөлжилтийн бэлтгэл хэр хангагдсан бэ?

-Үнэхээр байдал ийм л байгаа. Мал, малчин хоёр өвлийн цагт туйлдах болсон. Орон нутгийн удирдлага байгалийн боломжийг зөв ашиг­лаж малын тэжээл бэлт­гэх, үйлдвэрлэх санаачлага өр­­нөх­­гүй байна. Малын тэ­жээ­лийг зохистой шийдэх нэг гарц нь усалгаатай тариалан эрхлэн но­гоон тэжээл тариалах, багсармал тэжээл үйлдвэрлэх явдал. Ийм боломж Завханд байна. Услагаатай тариалалт эрх­лэхэд тоног төхөөрөмжийн өр­төг өндөр байдаг. Гэхдээ УИХ-аас энэ онд манай аймгийн Ургамал болон Тэлмэн сумын Хүрэн талын услалтын систем байгуулах хөрөнгө оруулалтыг шийдвэрлүүллээ. Эдгээр услал­тын систем ашиглалтад орс­ноор малын тэжээлийн хан­гам­жид эрс ахиц гарсан. Үү­нээс гадна хэд хэдэн аж ахуйн нэг­жид орон нутгийн боломжийг түшиглэн ногоон тэжээл тарьж хураан авч бэлтгэсэн. Тиймээс энэ жил өнөтэй сайхан өвөлжих байх. Түүнчлэн энд нэг зүйлийг тодруулахад, байгалийн хадлангийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, хөрш зэргэлдээ аймаг, сум болон Тува улстай хэлэлцэн тохиролцож хадлан бэлтгэх ажлыг зохион байгуулах чиглэлийг баримтална.

О.СЭЛЭНГЭ

ЭХ СУРВАЛЖ: НИЙГМИЙН ТОЛЬ СОНИН

Ш.САЙХАНСАМБУУ: "254 лицензийн асуудлыг дахин хэлэлцэнэ"

УИХ-ын гишүүн Ш.Сайхансамбуугаас чуулганы хуралдаанаас гарч ирэхэд нь зарим зүйлийг тодруулсан юм.

-Өнөөдрийн (өчигдөр) хур­лаар Биржийн тухай хуу­лийг хэлэлцэж байна. Ги­шүүд нэлээд шүүмжлэлтэй бай­гаа бололтой?

-Энэ хуулийн Засгийн газраас нэлээд сайн бодож, боловс­руулж хийхгүй бол б­о­лохгүй. Дотроо их олон салаа. Жишээ нь, махыг яаж биржээр худалдаалах уу, ноос, ноолуур, арьс ширийг яах уу гэхчлэн. Олон зуун жилийн өмнөөс малын гаралтай түүхий эдийг арилжааны хятадууд л авдаг байсан. Орос малын түүхий эд манайхаас авдаггүй. Хуучин Хятадтай муудалцсан үед баруун Европын Чех, Польш, Герман улсад бага хэмжээгээр гаргаж амиа аргацааж байсан. Ер нь хятадууд л хэлтэй амтай худалдаж авдаг ганц газар шүү дээ.

-Бараа бүтээгдэхүүний нэр төр­лийг Засгийн газраас бат­лах нь хэр оновчтой юм бэ. Эргээд чөлөөт зах зээл рүү төр халдсан хэрэг болох юм биш үү?

-Журам боловсруулна гэж ярьж байна. Хэрэв олон журам гаргавал төр гартаа атгалаа л гэсэн үг. Өнөөдрийн байдлаар бирж хувийн хэвшлийнхний дунд тогтчихсон. Яах вэ үр дүн муутай л байгаа байх. Хэдийгээр албан ёсны нэр байхгүй ч үйл ажиллагаа нь биржийн шугамаар л явж байна. Үүнийг эвдэнэ гэж зүтгэхдээ сөрөг үр дагаврыг давхар тооцоох хэрэгтэй. Асуудлыг хэлэлцүүлгийн явцад сайтар ажиглая. Өнөөдөр (өчигдөр) дөнгөж л хэлэлцэж эхэлж байна. Би хуультай сайтар танилцаж байгаад саналаа хэлнэ. Хуучин Худалдаа бэлтгэлийн яам энэ ажлыг зохион байгуулж байсан. Тэр үед хөдөө аж ахуйн банктай, Нэгдлийн холбооны дэд зөвлөлтэй хийгдэж байсан удаатай. Тэр түвшинд аваачина гэ­дэг амаргүй. ХХААХҮЯ-ны хэ­д­эн мэргэжилтэн ирээд хий­чих­дэг ажил биш шүү. Гэх­дээ хуу­лиа гаргаад авах нь зөв л дөө.

-Та нарын долоон гишүүн са­наач­лан батлуулсан урт нэр­тэй хуулийг хэрэг­жүү­лэ­хийн тулд Засгийн газраас шо­­­роон алтны 254 лиценийг цуцал­лаа. Гэтэл тогтоол тойр­гоо­соо гажиж нүүрс, хайр­га олборлогчдыг хүнд бай­далд оруулчихлаа. Энэ тал дээр та өөрийнхөө байр суу­рийг илэрхийлээч?

-БОАЖЯ, ЭБЭХЯ хамтран хилийн зурвасыг тогтоосон юм билээ. Үүнд нь багтсан 254 лицензийг цуцаллаа гэж мэдээлж байсан. Гэхдээ сөрөг зүйл байх шиг байна. Сумын Засаг дарга, ИХ өнөөх хилийг тогтоодог. Ингэхдээ хилийг ямар ч баримжаагүй, өргөн газрыг хамруулж тогтоосон бо­лол­той. Хуульд хилийн мет­рийг заагаагүй учраас зор­гоо­роо зааг тавьснаас асууд­лыг хурцатгажээ гэж дүгнээд байгаа. Тэгэхээр үнийг эргэж харах нь зүйтэй байх.

-Дээрх 254 лицензид Шарын гол гэхчлэн нүүрсний уурхайн лиценз багтсан байсан. Үүнээс болж Дархан, Сэлэнгийнхэн өвлийг өнтэй давах эсэх асуудал яригдах боллоо?

-“Шарын гол” зэрэг олон жил ажил­лачихсан уурхайнуудыг өөр нөхцөлөөр авч үэх байлгүй дээ. Үүнийг хаачихвал байдал биш­­д­э­нэ. Гол нь тэр хилийг на­рийв­чилж тогтоохгүй байна. Хуу­­лийг багцаа, баримжаагаар хэ­­рэ­г­жүүлнэ гэж юу байх вэ дээ.

-Гэнэтийн ашгийн 68 хувийн татварыг ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-нээс тэг­лэ­нэ гэдэгтэй адил дээрх ли­цен­зүүдийг цуцлахдаа ком­па­ниудад тодорхой хугацаа өгөх байсан юм биш үү?

-Урт нэртэй хуулийг батлаад жил гаруйн хугацаа өнгөрлөө. Ийм хууль гарсныг бүхий л аж ахуйн нэгжүүд мэдсэн. Засгийн газрын тогтоол зөвхөн хуулиа л дагаж гарсан зүйл. Хууль хэрэгжих нь тодорхой гэдгийг тэр аж ахуйн нэгжүүд тооцоолж л байсан. Миний таньдаг хүмүүс ч үүнд багтсан л байна лээ. Уул уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хэдэн нөхөд байдаг юм. Ер нь бизнес хийж байгаа хүмүүс мэдрэмжээрээ түүнийг мэдрэх л ёстой. Нөхөн олговрын асуудал ч 2011 оны тодотголоор яригдах нь тодорхой боллоо. Тэгэхээр хугацааны хувьд асуудал үүс­­гээд байх нь илүүц.

-Тэгвэл хүчингүй лиценз барь­цаалсан арилжааны бан­куу­дын асуудлыг хэрхэн зо­хицуулах вэ. Тэд хүчингүй ли­цен­зийн араас хаалгаа ба­риад, гудамжинд лааз өшиг­лөх болоод байна шүү дээ?

-Энэ асуудлыг Төсөв болон эдийн засгийн байнгын хороогоор дахин хэлэлцэхээр шийд­вэрлээд байгаа. Хэлэлцээд эхлэхээр асуудлыг хэрхэх нь тодорхой болох биз. Байнгын хороо­ноос энэ асуудлыг хэлэл­цээд тогтоол гаргаж Зас­гийн га­з­арт хүргүүлэх байх. Тэр тог­тоо­лын дагуу Засгийн газар УИХ-д асуудлыг дахин оруулж ирэх болов уу.

-Нэмж 1700 гаруй лицен­зийг цуцална гэж мэдэгдэх бол­лоо. Энэ нь мөн л сөрөг үр да­га­вар дагуулах болов уу гэх хард­лага нийгэмд төр­лөө?

-Энэ талаар дэлгэрэхгүй мэ­дээ­­­лэл алга. БОАЖЯ, ЭБЭХЯ хамт­­­­ран дахин боловсруулалт хийж байгаа юм шиг л байна лээ. Үүнийг тухайн үед нь л яри­­хаас. Ямар ч байсан дээрх 254 ли­цен­зийн асуудлыг дахин хэ­лэл­­­цэ­­хээр болж байх шиг байна.

Л.НИНЖСЭМЖИД

ЭХ СУРВАЛЖ: НИЙГМИЙН ТОЛЬ СОНИН