Э.Мөнх-Очир: "Л.Гансүх сайдад “Чемоданаа бэлтгээрэй” гээд хэлчихсэн"

УИХ-ын гишүүн Э.Мөнх-Очирыг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

-Тусгай хяналтын дэд хо­рооны хуралдаанаар УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнийн гар­­­­­гасан өргөдлийн талаар өнөө­дөр /өчигдөр/ хэ­­­лэл­цэх байсан. Хуралдаан яагаад хойш­лов?

-С.Эрдэнэ гишүүн УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэлд Тэр­­­­­гүүн шадар сайд Н.Ал­тан­­­хуяг өөрийг нь таг­на­сан гэх үндэслэл бү­хий өр­гө­­дөл хүргүүлсэн. Ха­рин Д.Дэм­бэрэл дарга энэ асууд­лыг Тус­гай хяналтын дэд хороо­гоор хэлэлцэхийг хүс­сэн учир манай хороонд түү­ний өргөдөл ирсэн юм. Энэ асууд­лыг өчигдөр хэлэлцэх бай­сан ч Аюулгүй байдал, га­даад бодлогын байнгын хо­рооны хуралдаан нэлээд сун­жир­сан учир “Тэргүүн шадар сайд Х.Ал­танхуягийн ажил давхц­сан” хэмээн ху­ралдааныг хойш­луу­лах хү­­сэлт ирүүлсэн. Тий­мээс ху­­­рал­даа­ны цагийг дахин тов­­лож, өнөө­дөр хаалттайгаар хийх болов уу гэж бодож бай­на.

-Асуудлыг судалж үз­­сэний үндсэн дээр ху­ралдаан хийх тов гаргасан байх. Хурал­дааныг ямар журмаар явуулах вэ?

-Хуралдаанаар ямар нэгэн шийд гаргах нь гол биш. С.Эр­дэнэ ги­шүүн өргөдөл гар­гасан. Тиймээс түүний бичсэн шиг асуудал болсон уу, үгүй юү гэдгийг л тодруулах юм. Тухайлбал, С.Эрдэнэ ги­шүү­нийг тагнасан эсэхийг Н.Алтанхуяг дар­гаас асууна. Мэдээж хүн юм чинь алдаа гаргаж болно. Ту­­хайн үед уурандаа хэл­­чихсэн байж болно шүү дээ. Хэрэв тийм байх аваас асууд­лыг үүгээр дуусгана. Ха­­рин өргөдөлд бичсэний да­гуу асуудал гаргасан гэвэл цаашид хэрхэх эсэхийг хуралдаанаар шийдэх байх.

-“АТГ-ын дарга Ч.Сан­гараг­чаагийн бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх эсэхийг Тусгай хяналтын дэд хороогоор хэ­лэл­цэж, АТГ-ын да­раа­гийн дар­гыг томилох болом­жийг бүрдүүлэх ёстой” гэсэн хү­лээлт бий болоод байгаа. Энэ асуудлыг хэзээ хэлэлцэх вэ?

-Ч.Сангарагчаагийн асууд­лыг тухайн үед нь Хууль зүйн байнгын хорооноос ирүүл­сэн саналын дагуу Тусгай хянал­тын дэд хороогоор хэ­лэлцэж, шийдвэр гаргасан. Ха­рин түүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх эсэх нь Тус­гай хяналтын дэд хороонд ха­маа­гүй. Чуулганаар шийдэх асуу­дал.

-Ч.Сангарагчааг улс төрийн шийдвэрээр хорьсон гэдгийг сал­барынх нь сайд хүлээн зөвшөөрсөн тухай Н.Энхбаяр “МАН-АН”-ийн төөрөгдлөөс гарахуй” нийтлэлдээ бичсэн байсан. Харин та үүнийг аль талаас нь харж байна вэ?

-Шүүхээс шийдвэр гаргачихсан тохиолдолд тайлбар хийх шаард­лагагүй гэж үзэж байна. Хуулийн хүрээнд л асуудлыг шийдсэн байх. Харин Ч.Сангарагчаагийн бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх асуудлыг нэн даруй хэлэлцэх ёстой л доо. Дараагийн даргыг томилох асуудлыг Ерөнхийлөгч УИХ-д өргөн барьсны дараа чуулганаар хэлэлцэх ёстой. Энэ асуудал удаж байгааг гайхаж л байна. Анхан шатны шүүхээс буруутай гэсэн шийдвэр гарсан үед л дээрх асуудлыг хэлэлцэх ёстой байсан. Харин манайхан сүүлийн үед их сонин зүйл яриад байдаг болж. “Давж заалдсан шүү дээ” гэдэг болсон. Давж заалдана гэдэг чинь нотлуулах гэсэн л нэг оролдлого. Ч.Сангарагчаа дарга өөрийгөө хэлмэгдсэн гэж үзэж байгаа бол дараагийн шатанд энэ асуудлаа тавих ёстой. Харин арынх нь ажил бол ажил. Тиймээс асуудлыг нэг тийш шийдээд явах ёстой. АТГ-ын дараагийн удирдлагын асуудал ингэж удаашраад байвал хэлэлцэх санал тавина. Харин энэ асуудлаас сургамж аваад цаашид иймэрхүү асуудал дээр хууль хяналтын байгууллагууд ингэх байсан, тэгэх байсан гэж маргаан гаргах ёсгүй. Ийм маргаан гарах үндэслэлийг таслан зогсоох хэрэгтэй. Үүний тулд улс төрийн албан тушаалтны томилгоог хийж, бодлогод нь нөлөөлөх гэж оролддогоо болих нь зөв. Үүнийг л хамгийн түрүүнд хийх хэрэгтэй.

-Ардын намын залуу гишүүд ахмад гишүүдтэйгээ сүүлийн үед нэлээд маргалдах болсон. Үүнээс болоод сонгуульд нэр дэвших залуучуудыг тодорхой квоттой болгох тухай яриа гараад байгаа. Та энэ талаар ямар бодолтой байна вэ?

-Ямар ч хүн би төрийн түвшний ажил хийж чадна гэдгээ нотолж, намын шалгуурыг хангасан то­хиолдолд намаас сонгуульд нэр дэв­­шүүлдэг. Тиймээс тэр хүний за­луу, хөгшин нь үүнд хамаагүй. Харин “Бидэнд төдөн ширхэг залуу хүн, эмэгтэй хүн хэрэгтэй байна” гээд ширхэглээд эхэлбэл хамгийн болохгүй асуудал юм л даа. Гэхдээ Ардын намын залуу гишүүд ахмад гишүүдтэйгээ сөргөөцөлдөөд бай­на гэж боддоггүй. Харин хууль хэлэлцэж байгаа түвшинд хуульч хүмүүс хоорондоо их маргалддаг юм уу даа гэсэн бодол төрөх болсон шүү. Маргаан бол байх ёстой зүйл шүү дээ. Маргалдахгүйгээр үнэнийг тогтоох их хэцүү байдаг. Маргалдахгүйгээр бүх асуудлыг шийдчихдэг бол уучлаарай гэж хэлмээр байна. Ямар инкубаторын амьдрал биш дээ. Би л хувьдаа тэжээвэр амьтан шиг амьдарч болохгүй гэж үздэг. Хүн үнэнийг эрэлхийлж ч юм уу, ойлгохгүй байгаа зүйлээ асууж байх ёстой. Харин асуусных нь төлөө илүү оймс элээсэн гэдэг утгаараа зааж, зөвлөж байхын оронд сүр үзүүлэн далайлгаж болохгүй л гэж боддог.

-Тэгэхээр Хууль зүй, дотоод хэр­гийн сайд Ц.Нямдорж, Н.Энх­баяр хоёрын хооронд үүссэн болон төр, иргэний нийгмийн бай­гууллагуудын дундах маргаан байх ёстой зүйлийн л нэг байх нь ээ?

-Ний нуугүй хэлэхэд, 1994-1995 оноос хойш улс төрд байсан бидний ах нар гэж дууддаг хүмүүс бүгд л цугтаа байсан шүү дээ. Тэд ийнхүү хоорондоо маргаж байгаа нь бидэнд сургамж болох байх. Ямар байсныг нь бид харж байсан. Одоо ямар байгааг нь ч харж л байна шүү дээ. Гэхдээ ийм маргааны эцсийн зогсоол нь хаана хүрэх вэ гэдэг нь дээр ярьсан маргаанаас өөр асуудал. Дээрх хоёр хүн хэн нь шударга болохоо үзэж байгаа юм уу. Тэгвэл тэднийг тухайн үед зөв зүйл хийсэн гэж хэлнэ гэж түүхэнд байхгүй. Хэнийх нь буруу байсныг үзэх гэж үхэн хатан зүтгэнэ гэдэг их л сонин байдаг юм. Эцсийг нь хүртэл үзнэ гэдэг аль аль талдаа сайн зүйл авчирч байгаагүй. Маргааныг төгсгөх нь бүү хэл олон хүнийг татан оролцуулж байна гэдэг нэр нь холбогдож буй хүн болгонд муугаар нөлөөлнө. Уг нь эр хүний жудаг гэж байдаг даа. “За, үүнээс хойш хуучнаа дурсахаа больё” гээд гар барих гэх мэт. Харин тэгж чадахгүй бол аль аль нь л муугаа үзэх байх даа.

-Таныг Н.Энхбаярын талд зогс­дог гэлцдэг. Таны үзэл бодол хэвээрээ юү?

-Би ер нь ядарч, зүдэрч байгаа хүмүүсийг л дэмждэг. Тухайн үед түүнийг их харааж зүхээд, муулаад байхаар нь “Зүгээр байсан хүнийг яах нь вэ дээ” гэж хэлж байсан. Н.Энхбаяр гэдэг хүнийг бүх хүн мэднэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, МАХН-ын хариуцлагатай бүх албан тушаалыг хашиж, төрийн болон намын бүх шатлалыг гүйцээсэн хүн шүү дээ. Энэ хүн тийм муу байсан гэвэл хүмүүс итгэх үү. Би лав итгэхгүй. Тэр бүх шалгуурыг туулж байхдаа хэчнээн хүмүүстэй харьцаж байсан бол. Тэр хүмүүс нь долигонож байсан юм уу. Үгүй байх гэж боддог. Тиймээс би өнөөдөр Н.Энхбаяр гэдэг хүнийг шүүх эрх байхгүй. Би хорин хэдэн настайгаасаа л Н.Энхбаярыг таньдаг, мэддэг байсан. Тиймээс ч би хүнийх нь хувьд тэр хүнтэй хэзээд харьцана. Харин улс төрийн хүрээний хувьд би түрүүнд хэлсэн. Төгсгөлгүй зүйл рүү орох нь дэмий юм шиг санагддаг.

-Та нэгэнтээ “МАХН гэдэг товчлолыг МАХН-ын түр шта­бынханд өг­чихвөл яасан юм бэ” гэдэг саналыг гаргаж бай­сан. Харин өнөөдөр МАХН нэрийг хэрхэх эсэхийг Үндсэн хуулийн Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаар хэлэлцэнэ. Ямар шийд гараасай гэж хүлээж байна вэ?

-Үндсэн хуульд зааснаар иргэд эвлэлдэн нэгдэж, нам байгуулах эрхтэй. Тэгэхэд бид өнөөдөр МАХН гэдэг нэрийг авна, өгөхгүй гээд хоёр талцчихсан байгаа нь инээдтэй зүйл. Салбар хууль нь болохгүй байгаа тохиолдолд Үндсэн хуулиа баримталдаг зарчим бий. Тиймээс МАХН гэдэг нэрийг өгөх ёстой болов уу гэж боддог. Ардын намынхан үүнээс айх асуудал байхгүй шүү дээ.

-Гэтэл бодит байдал дээр айгаад л ийм асуудал үүсгээд байгаа юм биш үү?

-Харин тийм. Тиймээс айж байгаа хүмүүс байвал айхаа болиоч ээ л гэж хэлмээр байна. Юунаасаа айгаад байгаа юм бэ. Ардын нам өнөөдөр Монгол Улсын төлөө хийж байгаа зүйл байна уу. Байна. Монгол Ардын нам гэдэг нам түүхтэйгээ үлдсэн үү. Тийм. Харин түүхээ цаашид хэрхэн үргэлжлүүлэн бичих вэ гэдэг асуулт л биднийг хүлээж байна. Энэ алхмыг л зөв хийх хэрэгтэй.

-Ардын намын удирдлагууд намаа шүүмжилсэн гишүүддээ са­нуулга өгдөг гэсэн. Шүүмжлэлтэй хандсан гишүүд нь “Эсэргүү” гэх мэтээр нэрлүүлээд амжсан. Танд ямар нэгэн сануулга ирэх юм уу?

-Би зусланд гарчихсан байгаа болохоор зурагт үзэхгүй байгаа. Мөн Төрийн ордноос гарсан тохиолдолд утсаа салгаад сурчихсан. Сонин захиалахаа больчихсон. Тэгэхээр гишүүдийг яадаг, ямар нэр хочтой болсныг бараг мэдэхгүй. Надад бол ямар нэгэн сануулга ирж байгаагүй. Нөгөө талаар ингэж байх нь ямар нэгэн нөлөөнд автахгүйгээр ажлаа хийх өвөрмөц арга барил болж байна.

-“Хамтарсан Засгийн газраас Ардчилсан нам гарах цаг болсон” гэж та хэлж байсан. Харин одоо юу гэж бодож байна вэ?

-Тухайн үед би тэгэх л ёстой юм шиг байна гэж бодож, хэлж байсан. Харин одоо бол энэ байр сууриндаа бат итгэлтэй болсон. Ингэх болсон шалтгааны нэн тэргүүнийх нь гэвэл Ардчилсан намаас томилсон Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Л.Гансүхээс болсон. Би Л.Гансүх сайдад “Та чемоданаа бэлтгэх цаг болсон шүү. Таны асуудлыг хэлэлцэнэ” гэдгийг хэлчихсэн байгаа.

-Ямар шалтгаанаар тэр вэ?

-Булган аймгийн нутаг дэвсгэрт “Орхон говь” гэж төсөл хэрэгжих ёстой байсан. Энэ нь Орхон голыг боомт барьж хаагаад усан сан бий болгож, Оюутолгой, Тавантолгойн орд болон говийн бүсийн ордуудын үйлдвэрийн усан хангамжийг хийх төсөл байсан. Тиймээс би тухайн үед энэ төслийг дэмжсэн. Гэтэл нэг ч алхам урагшлалгүйгээр хоёр жил болчихлоо. Тиймээс би Туркийн Элчин сайдаас уг төсөл ямар ша­тандаа явж байна вэ гэдгийг лавлаж, албан тоот илгээсэн. Харин миний авсан албан бус мэдээгээр энэ төсөл хэрэгжих боломжгүй болж байх шиг байна. Л.Гансүх сайд Оюутолгойн гэрээг батлахаар хэлэлцэж байх үед “Орхон говь” төслийг хэрэгжүүлж усны хангамжийн асуудлыг нь шийднэ” гэж тайлбарлаж байсан. Харин өнөөдөр болж бүтсэн зүйл юу ч алга. Тэгэхээр Оюутолгойн гэрээ ноцтой асуудалд орж байна гэсэн үг. Тиймээс Ерөнхий сайдад эхлээд асуулга тавина. Дараа нь Л.Гансүх сайдын асуудлыг хөндөнө.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Р.САРАНГОО

З.Энхболд: "Бүр болохгүй бол санал асуулга явуулж ард түмнээсээ асууя"

УИХ-ын гишүүн З.Энхболдтой ярилцлаа.

-МАН, АН-тай хамтарч засгаа байгуулахдаа гэрээ байгуулсан санагдана. Тэр гэрээнд Сонгуулийн тухай хуулиа шинэчилнэ гэж тусгаж баталгаажуулж байсан. АН-ыг төлөөлөн гарын үсэг зурсан гишүүний нэг нь та байх аа?

-Тиймээ. Хоёр нам хамтран ажиллахаар байгуулсан гэрээ болон ажлын хэсгийн уулзалтын протокол, зөвшилцлийн баримт бичгийг үзүүлье л дээ. 2008 оны дөрөвдүгээр сарын 4-ний өдөр хоёр намын ажлын хэсэг хуралдаад есөн асуудлыг шийдвэрлэнэ гэж тохиролцон МАХН-ын ажлын хэсгийг төлөөлж одоогийн УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, АН-ын ажлын хэсгийг төлөөлж би гарын үсэг зурсан юм. Энэ протоколд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дэргэд Сонгууль, нэгдсэн бүртгэлийн дэд хороо байгуулж, Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулна гэж тусгасан байгаа. Тэгээд 14 хоногийн дараа буюу наймдугаар сарын 18-ны өдөр зөвшилцлөө байгуулсан юм. Энэ зөвшилцлийн гуравдугаарт Сонгуулийн шинэчлэл хийнэ гэж дурайтал бичсэн байгаа. МАХН-ыг төлөөлж одоогийн Ерөнхий сайд С.Батболд хүртэл гарын үсэг зурж байлаа. Ийнхүү зөвшилцөж байж есдүгээр сарын 12-ны өдөр хоёр нам хамтран ажиллах гэрээ байгуулж хамтарсан Засгийн газрыг байгуулсан шүүдээ.

-Ийм гэрээ, зөвшилцөл байгуулахдаа МАН-ынхан ямар тайлбар хийж байсан юм бэ?

-Гэрээ байгуулах явцад 2008 оны сонгуулиар болсон будлианыг арилгая, мөнгө төгрөгөөс хамааралтай сонгууль болсон байна. Тиймээс хуулиа өөрчилж, шинэчлэл хийе гэцгээж байлаа. Зөвхөн УИХ-ын ч биш орон нутгийн гээд бүх л шатны сонгуулийн тухай хуулийг өөрчилж сайжруулъя гэсэн. Сайжруулна гэхээр одоогийн 26 тойргийг 52 болгож жижигрүүлэхийг хэлэхгүй биз дээ.Энэ нь харин ч улам дордуулах гэж байгаа хэрэг. Өмнө нь манай улс жижигрүүлсэн 76 тойргоор сонгууль явуулж үзсэн. Энэ нь дэмий мөнгөөр зодоод гараад ирж байна гээд тойргийг томсгож 26 болгосон. 2008 онд 26 тойргоор мажоритар тогтолцоогоор сонгууль явуулсан. Гэвч энэ нь ямархуу байсныг олон түмэн мэдэж байгаа. Тэгээд л Сонгуулийн тухай хуулийг өөрчлөх асуудал яригдаж, пропорциональ тогтолцоотой больё гээд хоёр ч хуулийн төслийг гишүүд өргөн барьсан. Гэтэл МАН-ынхан шууд пропорциональ тогтолцоо руу шилжих боломжгүй, пропорционалийн элемент давамгайлсан холимог хувилбарыг санал болгосон дог. Хоёр нам холимог гэж тохиролцоод, сонгуулийн хуулийн техникийн шинжтэй ,асуудлуудаа шийдэж, зарчмын зөрүүтэй саналаа нэг мөр болгоод хэд нь пропорциональ, хэд мажоритар байхаа шийдэхээр болтол МАН-ынхан зангаа хувиргаж байна. Нөгөө шинэчлэл хийх нь байтугай 26 тойргийг улам бүр жижигрүүлж 52 болгоно гэж зүтгэн байр сууриасаа, байгуулсан гэрээнээс ухарч эхэллээ. Энэ гарын үсэг зурж байгуулсан гэрээ чинь хогийн цаас болж хувираад байна.

-МАН пропорциональ болгоё гэсэн санаачилга хамгийн түрүүлж гаргаж байсан. С.Баяр намын дарга байхдаа таван төгөлдөршлийн нэг нь сонгуулийн хуулийн шинэчлэл гэж тунхаглаад 100 хувь пропорционалийг санал болгож байсан бол МАН-ын бүлгийн дарга Д.Лүндээжанцан пропорциональ тогтолцоон дээр үндэслэсэн хуулийн төслийг өргөн барьж байлаа. Яагаад энэ намынхан хэлж ярьж байснаасаа буцаад байгаа юм бол оо?

-Тойргийг жижигрүүлэх гээд байгаа нь одоо УИХ-д сууж байгаа гишүүн болгоноо л тойрогтоо болгох гэсэн санаархал юм байлгүй дээ. Өөр хэн ч нэр дэвшиж болохгүй, тойрог хувьчилж өгөх гээд ингэж зүтгээд байгаа байх. Тиймээс АН эрс эсэргүүцэж, завсарлагаа авсан. АН-аас тохирсондоо байж сур, эргэж буцаад байх юм бол хамтарсан засаг цаашид оршин тогтнох эрх зүйн үндэсгүй болно шүү гэсэн асуудал тавьж байна.

-МАН буулт хийхгүй бол АН завсарлагаа авсан хэвээрээ л байгаад байх уу. УИХ гацаж, хаврын чуулган ч завсарлаж чадахгүй болох нь байна?

-Ерөөсөө сонгуулийн хуульдаа шинэчлэл хийж, сонгуулиа ард түмний хүсэн хүлээж байгаа шиг шударга, мөнгө хөрөнгөөс хамааралгүй болгохгүй гэвэл энэ УИХ байх хэрэг байна уу. Юу ч шийддэггүй УИХ байснаас тарсан нь дээр. Сонгуулийн тухай хуулиа ч гаргаж чадахгүй. Тийм биз дээ. АН-ын хувьд ийм л байр суурь барьж байгаа. МАН-ынхныг ямар хариу өгөхийг л хүлээж байна.

-МАН 24:52, АН 50:26 гэж гэдийцгээж байна. Байр сууриа хамгаалаад зүтгэвэл сонгуулийн тухай хуулиа шинэчилж чадахгүйд хүрэх нь дээ?

-Манай нам л ийм байр суурьтай байна гээд асуудлыг шийдэхийн төлөө ажиллахгүй суугаад байж болохгүй. Бид 50:26 гээд улайран хамгаалаад таг гэдийчихгүй ээ, зарим нэг өөрчлөлт оруулж болох юм гэсэн саналаа ч МАН-ынханд хэлсэн. Ингэж буулт хийгээд байхад ч МАН-ынхан хүлээж авахгүй байгаа учир хуулийн хүрээнд завсарлага л авч байна. Бүр болохгүй бол санал асуулга явуулж ард түмнээсээ асууя. Яагаад заавал хоёр нам бүх асуудлыг шийдэх ёстой гэж.

-Дундын хувилбар гээд 38:38 гэж тогтож магадгүй л юм. Та энэ талаар ямар байр суурьтай байгаа вэ?

-Бүр арга ядвал 38:38 байж болох л юм. Жижигрүүлсэн 52 тойрог байснаас арай л дээр юм даа.

-Тоон дээр тохиролцохоор хоёр намаас томилсон ажлын хэсэг анхны хуралдаанаа Д.Лүндээжанцан даргын өрөөнд хийсэн. МАН-аас ажлын хэсэгт орсон гишүүд пропорциональ давамгайлахыг дэмжсэн юм биш үү?

-Ажлын хэсэг сайн ажиллаж байгаа. Бид дундын хувилбар олох гэж нэлээд ярилцсан. Гэвч тэр гишүүд намын бүлэг дээрээ очоод танилцуулахаар бидний ярьсан бүх зүйлийг нь тас цохиод “Та нарт ийм эрх өгөөгүй” гээд загнаад байгаа байхгүй юу. Бид бүхэн аль болох тохиролцохын төлөө л явж байна.

-Тэгээд л МАН-ын бүлгийн дарга Д.Лүндээжанцан ажлаа өгөхөө мэдэгдээд байгаа юм байна л даа?

-Тэрийг би мэдэхгүй ээ. Ер нь тойргийн тоог жижигрүүлэх тусам мөнгөтэй хүмүүс л орж ирэх магадлал нэмэгдэнэ. 1990 онд 340 тойрогтой байсныг дараагаар нь өөрчлөөд 76 болгосон бол өнгөрсөн сонгуулиар 26 болгож системтэйгээр бууруулаад байгаагийн учир нь мөнгөөр биш үзэл баримтлал, мөрийн хөтөлбөрөөрөө уралддаг, мөнгөний хамаарлыг багасгахыг л зорьж байгаа хэрэг.

-МАН нэрээ солиод рейтинг нь буурч, дээрээс нь Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр МАХН гэсэн товчлол бүхий нам байгуулж сонгуульд орох гээд байгаа учир пропорционалиас жийрхээд байгаа юм болов уу?

-МАН-ын дотоод асуудал Монголын ард түмэнд ёстой падгүй. Монголын ард түмэнд хэрэгтэй хууль батлах гэж байгаа болохоос МАН-ыг сонгуульд ялуулж байх гэж хууль гаргах хэрэг үү.

-МАН-ын шинээр барьж байгаа ордонд уул уурхайн компаниудын босс нар их хэмжээний хандив өгснийхөө хариуд тойргоо авч байна гэсэн мэдээлэл гараад байгаа?

-Баян захирлуудыг тойрогт нь томилчихсон байна гэж сонин хэвлэлээр бичигдэж байгаа. Баян хүмүүс жижиг тойрогт мөнгөөр зодоод гарна гэж тооцоолж байхыг ч үгүйсгэх аргагүй. Монголын Улсын их хурал уул уурхайн компаниудын тэрбумтнуудын цуглуулга болох уу, үгүй юу гэсэн сонголтын өмнө ирчихээд байх шиг байна даа.

-Өндөр босго тогтоолгүй, пропорциональ хэлбэр давамгайлбал жижиг намууд парламентад орж ирэх бололцоо нэмэгдэх үү?

-Парламентад суудалтай намын тоо нэмэгдэнэ. АН намынхаа эрх ашгийг хойш тавиад зөвхөн тойргийнхоо төлөө биш улс орныхоо төлөө зүтгэдэг гишүүдийн тоог нэмэгдүүлэхийг л зорьж пропорциональ давамгайлах ёстой гэж үзэж байгаа. Тэгээд ч намуудын төлөөлөл парламентад орж чадахгүй гудамжинд хашгирч байснаас энд орж ирээд асуудлаа шийдэхэд оролцдог л доо.

-Тоон дээр тохирсон ч бас санал нийлэхгүй нэг асуудал бий. АН нам дугуйлна, МАН хүний нэрийг нь дугуйлна гээд байгаа. Үүнийг хэрхэх бол оо. Нэг нь л буулт хийж таарах байх даа?

-Уг нь пропорционалиар сонгууль явуулбал намыг дугуйлдаг. Гэвч АН зөвхөн нам дугуйлна гэдгээсээ бууж өгөөд нам, хүн хоёрыг зэрэг дугуйлж болох юм гэсэн байр сууриа илэрхийлж байгаа. Хүний нэр дугуйлах нь намын гаргасан жагсаалтыг шинээр эрэмбэлэхэд хэрэгтэй. Сонгуулийн дараа сонгогчдоос авсан саналаар нь дахин эрэмбэлнэ. Намын гаргасан 50 хүний жагсаалтын хамгийн сүүлд бичигдсэн ч байлаа сонгогчдын саналаар нэгдүгээрт орж болох бололцоотой. Ингэснээр намын даргыг тойрон хүрээлдэг хүмүүс парламентад сууна гэсэн хардлага гарахгүй. Намуудын авсан саналын тоогоор суудал хуваарилна. Тэгээд л хамгийн өндөр санал авсан нь УИХ-ын гишүүн болно гэсэн үг.

-Өнөөгийн парламентын гишүүдийн 45 нь МАН-ынх. АН-ынхан завсарлага авсан ч ирц бүрдэж байна гээд асуудлаа хэлэлцээд явах эрх зүйн үндэс бий юу?

-Тэд болно оо гээд хуралдаад шийдвэрээ гаргаад явлаа ч гаргасан хууль, тогтоомж нь хүчин төгөлдөр бус. Хий хоосон хашгичсан хэрэг болох байлгүй.

-Хэдийгээр МАН олонхи гэж түрий бариад 52:24 гэсэн хувилбарыг зүтгүүлээд Сонгуулийн тухай хуулийг баталлаа ч Ерөнхийлөгч хориг тавих байх. Жижигрүүлсэн мажоритарийг төрийн тэргүүн дэмжихгүй гэдгээ илэрхийлсэн байгаа?

-Ерөнхийлөгчийн хоригийг 26 гишүүн дэмжвэл хүлээж авдаг. Гэхдээ Ерөнхийлөгч хориг тавьсан, тавиагүй ийм хууль гаргуулахгүй байх бололцоо бидэнд бий.

-ИЗ-НН-ын гурван гишүүн, Ц.Шинэбаяр гишүүн та нарын талд орох байх л даа?

-ИЗ-НН 50:26 -г дэмжинэ гэдгээ илэрхийлсэн байна лээ.

-Танаас бас нэг зүйлийг асууя гэж бодлоо. Саяхан таны тэргүүлдэг Ардчилсан хүчний холбооноос сайд Л.Гансүхэд хандан шаардлага гаргасан байсан. Яасан юм бэ?

-Дархан-Уул аймгийн Ардчилсан хүчний холбооны Гантулгыг таван хоног баривчилсан байна. БОАЖ-ын сайд Л.Гансүхийг гүтгэсэн гэж. Энэ залуу 2008 оны сонгуульд Д.Хаянхярваа, Л.Гансүх хоёр нийлж хуйвалдаад сонгогдсон, нэг штаб байгуулсан энэ тэр л гэж ярьсан юм билээ. Иймэрхүү яриа сонгуулийн дараа байнга л гардаг. Тийм зүйлээр л хүн шийтгүүлэх гэж Л.Гансүх оролдоод байгаа юм. Ер нь Л.Гансүх урт нэртэй хуулийг хэрэгжүүлэхийн оронд хүн шүүхдээд хамаг цагаа бардаг боллоо. Тиймээс л Ардчилсан хүчний холбооноос мэдэгдэл гаргасан.

-Энэ асуудлыг АН-ын бүлгээр ярилцсан гэлүү?

-Бүлэг дээр энэ асуудлыг ярьсан. Л.Гансүхэд хүн шүүхдэхээ боль оо, ялих шалихгүй зүйлээр өөнтөглөж нэг намынхаа хүнийг барьж хориулаад явдгаа зогсоо, гомдлоо татаж ав гэсэн.

-Хүн гүтгэсэн гээд байгаа энэ асуудлыг шийдэх шүүх хурал болсон ч хэрэг бүртгэл дутуу байна гээд буцаасан гэсэн байх аа?

-Буцаасан гэсэн. Мөрдөн байцаалтын явцад эвлэрэх байлгүй гэж харж байгаа. Нөгөө хүмүүс нь Хаянхярваа, Гансүх хуйвалдаагүй юм байна гэж уучлал гуйсан гэсэн. Тэгээд байхад л намынхныгаа барьж шоронд хийлгүүлж байгаа нь зохисгүй хэрэг гэж намын дарга Н.Алтанхуягт ч шаардлага хүргүүлсэн байгаа.

-МоАХ-ноос бас Л.Гансүх сайдад шаардлага хүргүүлсэн байсан?

-Нөгөө нэг хоригдсон хүн нь МоАХ-ны гишүүн юм билээ. Тэгээд л бас бичиг хүргүүлсэн байх.

-Л.Гансүх сайдыг огцруулах тухай ч бүлэг дээр яригдсан гэлүү?

-Өмнөх ажлаа хийхгүй зарга хийгээд хамаг цагаа бараад байвал ажлаа өгвөл таарна. Хүн шүүхдэх нь үндсэн ажил нь юм бол түүнийгээ хийг л дээ.

Д.ДОРЖПАГМА

Я.Содбаатар: "Ард түмнээсээ хол байхыг АН хүсээд байна"

Сонгуулийн тогтолцоог холимог хэлбэртэй болгохоор УИХ дахь хоёр гол нам тохирч пропорциональ, мажоритар хоёрын харьцаа ямар байх тухайд санал зөрөөд байгаа. МАН-ын нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатартай уулзаж энэ талаарх байр суурийг нь сонирхлоо.

-Танай намын санаачилгаар “Таван төгөлд өршил” анх гарч байсныг санаж байна. Гэтэл тэдгээрийн нэг болох сонгуулийн шинэчлэл хийхдээ нам чинь хойрго хандаад байх шиг санагдах юм?

-МАН сонгуулийн шинэчлэлийн асуудалд одоо ч онцгой анхаарч, сонгуулийн тогтолцоог боловсронгуй болгох, шинэчлэхийн төлөө тууштай ажиллаж байгаа. Манай нам энэ байр сууриасаа ухраагүй, харин АН эргээд 2008 оных руу орох гээд байх шиг. Аль ч тогтолцоогоор явуулсан сонгууль шударга болдог, хариуцлага, эрх үүрэг нь тодорхой, мөнгөний нөл өөллийг багасгах эрх зүйн зохицуулалтуудыг сайн суулгаж өгөх хэрэгтэй.

-МАН мажоритар давамгайлсан холимог хувилбарыг сонгож буй. Уг нь мажоритар тогтолцоогоор бид ихэнх сонгуулиа явуулж ирсэн ч ахицтай болох нь харагдсанг үй. Тэгсэн хэрнээ улс төрийн хамгийн тулхтай хүчин гэгддэг танай нам яагаад ийм хувилбарыг сонгож байгаа юм бэ?

-Явж үзээгүй зам бүхэн сонин байдагтай л адил. Монголчууд бид пропорциональ тогтолцоо ямар болохыг мэдэхгүй. Дардан шулуун гэж байгаа ч ямар өргөс байгааг хэн ч хэлж мэдэхгүй. Пропорциональ тогтолцоо нь нам түшиглэсэн сонголт шүү дээ. Намын нэрийн ард намын нэрээр халхавч хийн төр барилцах нэрээр хэн гэгч, ямар ёс суртахуунтай хүн, ямар ашиг сонирхол өвөрлөн төрд шургалахыг таашгүй.

Манай нам “ Ард түмнээ сонсъё” нэртэй аяныг орон даяар зохион байгуулж, иргэдийн санал бодлыг сонсож байхад өөрсдийг нь төлөөлж байгаа төрийн түшээдтэйгээ уулзаж, жаргал, зовлонгоо ярьж, төр засагт дуу хоолойгоо хүргэж байдгаа илэрхийлж байна. Нүүдлийн соёл иргэншилтэй монголчууд бид ямар нэгэн зүйлийг хийсвэрээр бус бодитоор барьж, харж, мэдэрч байж л итгэдэг, үнэмшдэг.

Энэ бол бидний нэг онцлог. Тэгвэл бид пропорциональ давамгайлсан хувилбарыг сонгоод хэдхэн намын нэр бичсэн саналын хуудас сонгогчдод өгч, бөглөхийг тулгах эрх байхгүй. Бид хүм үүсийн сонгох, сонгогдох эрхийг хангаж, монгол төрийг монголчууд бүгдээрээ хамтдаа байгуулах хувилбарыг л дэвшүүлж байгаа.

Түүнээс гадна Үндсэн хуульд иргэд төрд өөрсдийг нь төлөөлөх УИХ-ын гишүүнээ чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй гэж заасан. Намын нэрээр сонгоно гэсэн заалт энэ хуульд байхг үй. Манай хоёр нам хамтарсан Засгийн газар байгуулж олон асуудлыг шийдэж байгаа ч Үндсэн хуулийг зөрчиж элэг бөөрөөрөө нийлж болохг үй. МАН ард түмнийхээ шууд оролцоотойгоор иргэнд ойрхон төр байгуулахыг хүсэж байна.

Харин АН-ынхан пропорциональ хувилбарыг сонгож, ард түмнээсээ хол байхыг хүсээд байна шүү дээ. Намуудын төлөвшил, улс төрийн соёл, санхүүжилт, боловсон хүчний механизм нам давамгайлсан сонгуулийн тогтолцоогоор явахад бэлэн байна уу гэдгийг бид бодолцох ёстой.

Барууны нам атлаа илт хэт зүүний хандлага гаргаад, үзэл баримтлал, үйл ажиллагаа нь зөрчилддөг, эдийн засгийн тодорхой бүлэглэлийн эрх ашгийг хамгаалан фракцад хуваагдсан намууд олон байгаа нөхцөлд пропорциональ давамгайлах нь сөрөг үр дагавартай.

Сонгуулийн энэ хоёр тогтолцоонд хоёуланд нь сайн, муу тал бий. Тиймээс хоёр хувилбарын сайн талуудыг нь нэгтгэн холимог тогтолцоог сонгож байгаа юм.

-Манай улстөрчид гадаадын улс орны дамжаа төгсөж ирээд түүнийгээ дэлхийн хэмжээний сургууль төгссөн мэтээр ярьж, хагас хугас сурсан гаднын үг хэллэг хэрэглэж, их мэдэгчийн дүрд тоглох юм. Монголын төрд монгол ухаан хамгаас их үгүйлэгдэж байгаа биш үү?

-Гаднынхныг тахин шүтэх хандлага их байна. Даяаршиж буй нөхцөлд бид удам судраа, монгол ёс заншлаа дээдлэн үндэсний ухамсраа дээшлүүлж байж дангааршиж, монголоороо үлдэнэ. Хэт мэдээлэлжсэн, механикжсан, техник шүтэж ирсэн улс орнууд байгаль эхийн өмнө хүчин мөхөсдөж, өнөөдөр эргээд эх дэлхий, байгалиа хамгаалах асуудалд анхаарч, ногоон эдийн засаг, гэр бүлийн эрхэм үнэт зүйлсийн талаар ярих болжээ.

Бид энэ бүгдийг харсаар, мэдсээр байж өөрсдийн онцлог, давуу талаа үл хайхарч, бусдыг хэт даган дуурайж, буруу замаар будаа тээгээд байна уу даа хэмээн бодогдоод байгаа.

-Цөөн хэдэн хүн эх орны баялгийг хувааж иддэг, эрх мэдэл хэдхэн хүний гарт байхыг ардчилал гэж хэлж болохгүй байх. Гэтэл манай улсын эрх мэдлийг цөөн хүн гартаа авч, намын эрх ашгийг улс орны эрх ашгаас дээгүүр тавих болжээ.

-Тийм байж таарахгүй л дээ. Сонгуулийн хуулиа боловсронгуй болгох явцад ч ийм зүйл ажиглагдаж байна. Намыг бус хүнээ сонгох хэрэгтэйг бид өнгөрсөн хугацаанд ойлгосон атлаа намаа сонгох хувилбар руу гүйх ямар шаардлага байна вэ. Улс төрд цус сэлбэх, шинэ уур амьсгал хэрэгтэй байгааг бид ярьдаг хэрнээ тэр боломжийг нь хязгаарласан хаасан сонгуулийн тогтолцоог яагаад дэмжээд байгаа юм бэ гээд олон асуулт хөвөрч байна.

Х.Оюунсүрэн

Ц.Хулан: "Мөнгө үнэртсэн сонгууль болно"

Монгол Улсын хүүхэлдэйн театрын дарга, яруу найрагч Ц.Хулантай улс төрийн үйл явдлын эргэн тойронд дахь асуудлаар уулзаж ярилцлаа. МАН-ын Бага хурлын гишүүн тэрбээр төдийлөн улстөржөөд байдаггүй ч эгзэгтэй үед часхийсэн үнэн үг хэлж олны анхаарлыг татдаг. Тийм учраас бид энэ удаа яруу найрагчтай улстөрийн сэдвээр түлхүү ярилцлаа.

-Сүүлийн үед намуудын хооронд үүсээд байгаа мар­­­гааны бол сэдэв нь Сон­гуу­лийн хууль болчихоод бай­на. Пропорциональ нь давамгайлах уу, эсвэл мажо­ритари уу гэдэг асуудал Ард­чилсан нам болон Мон­гол ардын намын хооронд нэлээд ширүүхэн тулаан үүс­­гээд байгаа. Таны хувьд аль нь давамгайлах ёстой гэж бодож байна. Аль хувил­ба­раар сонгууль явуулах нь Монголын хөгжилд эерэг нө­лөө­лөл үзүүлж чадах вэ?

-Нэг хэсэгтээ улс төрийн аливаа асуудлаас хол хөндий байлаа. Сонгуулийн системийн тогтолцооны талаар судлаач, улстөрч шиг сайн ярьж чадахгүй байж магадгүй. Гэхдээ мэдээж, олон жил улс төрийн эргэн тойронд юу болж байгааг ажиглаж байгаа сэтгүүлч хүний хувьд эсвэл идэвхтэй сонгогчийнхоо хувиар нөгөө талаас нэр дэвшигчийг гаргаж ирэх ажилд гар бие оролцдог хүний хувьд санал бодлоо хэлж болох юм. Монгол ардын нам болон Ардчилсан намын хоорондоо маргалдаж, талцаад байгаа асуудал бол эцсийн дүндээ ирэх 2012 оны сонгуульд аль нь олон суудал авч, Засгийн эрх барих вэ гэсэн эрх мэдлийн төлөөх тулалдаан. Монголд парламентын засаглал тогтсон 20 жилийн хугацаанд, ардчилсан нийгмийн тогтолцоо үүссэнээс хойш парламент чухам юу хийв ээ гэдгийг ард түмэндээ тайлагнасан баяр ч гэх юм уу, үйл явдал болоод өнгөрсөн. Миний хувьд харж байгаагаар парламент ямар байх вэ, улс төрийн намууд парламентыг бүрдүүлэхдээ ямар босго давж, ямар шалгуураар тэнцэж орж ирэх вэ гэдгээс илүү ерөөс Монгол Улсад парламент хэр нэр хүндтэй байгаа вэ гэдгээс яриагаа эхэлмээр санагдаж байна. Өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд парламентын гишүүд өөрөө өөрсдийгөө хамгаалсан хууль их олон гаргасан. УИХ-ын гишүүн чуулганы танхимд хэлсэн үгнийхээ төлөө хариуцлага хүлээдэггүй байх, УИХ-ын гишүүний эрхийг түдгэлзүүлэхгүйгээр асуудлыг шийдэж болохгүй гэх ч юм уу. УИХ-ын гишүүдээс авлига хээл хахуулийн хэрэгт олон хүн холбогдож яригддаг зэргээс парламент ард түмний дунд нэр хүнд сайтай байгууллага болж төлөвшиж чадсангүй. Энэ бол сонгуулийн тогтолцооноосоо, пропорциональ, мажоритари хувил­бараасаа болоод байгаа юм биш.

-Сонгуулийн системийн гаж тогтолцооноос болоод төрийн ажил гажихад хүрээд байгаа юм шиг ойлголтыг намууд иргэдэд төрүүлээд бай­гаа. Олон нийт мажоритар гэдэг нэг гайтай хувилбараас болоод улс төр бохирдоод байна гэсэн ойлголттой болчи­хоод байгаа шүү дээ?

-Цөөхөн хүн амтай, олон намт улс төрийн төлөвшилд хөл нийлүүлээд дөнгөж 20 жил болж байгаа энэ үед алаг цоог янз бүрийн хүмүүс төрд гарч ирсэнтэй холбоотой. Тэгэхээр төрийн хүн, төрийн албан хаагч ямар байх ёстой вэ гэдэг тодорхой шалгуур хэрэгтэйг сонгуулийн ху­вил­­баруудтай зэрэгцээд ярьж байх хэрэгтэй байжээ. Төрийн таван төгөл­дөршил гэж бий. С.Баярын гаргаж ирсэн”Таван төгөлдөршил” хэдийгээр жаахан хээнцэрдүү гоё ганган сонсогддог ч гэлээ тухайн үеийн МАХН-ын 26 дугаар их хур­лаар дэвшүүлж тавьсан шинэлэг зүйл болсон. Ардчилсан нам тухайн үед таван төгөлдөршлийнн талаар ярьсан бол ард түмэн сор­гог хүлээж авахгүй байсан. Парламентад хамгийн олон жил эрх барьсан Монгол ардын нам төрийн төлөвшлийн тухай анх хөндсөн нь шинэлэг зүйл болсон ч гэлээ намууд нэр дэвшигчдийнхээ талаар ярих хэрэгтэй болсон байна. Сонгуулийн систем нь гаалиар хориотой бараа орохыгмэдрэгч аппарат биш гэлээ ч, төрд тэнцэх нэр дэвшигчийн шалгуур болохынхоо хувьд манай одоогийн нийгмийн шаардлагад тэнцэх систем болж чадах ёстой. Өнгөцхөн харахад Ардчилсан нам, Монгол ардын нам сонгуулийн тогтолцоог сонгодог болгохын төлөө талцаж байгаа юм шиг боловч цаад өнгөндөө намуудын хувь хүмүүсийн эрх ашиг үйлчлээд байгаа нь харагдаад байна. Мөнгө үнэртсэн сонгууль болох дээр эргэлзэх ч хэрэггүй.

-Монгол ардын нам мажоритари, Ардчилсан нам пропорциональ нь давам­гайлах ёстой гэсэн шийдвэр гаргасан. Пропорциональ нь давамгайлах ёстой гэсэн хувил­барыг сонговол Монгол ардын нам болон Ардчилсан намд сонгуульд ялах лидер тун бага гэх хүмүүс байна. Харин та юу гэж бодож байна. Энэ үнэн үү?

-Пропорциональ хувилбар нь олон нийтэд танигдсан улс төрийн лидерүүдэд ашигтай байж болох ч цаг үе, нийгэм маань улстөрчдөөсөө илүү хурдацтай хөгжиж байгаа мэт санагддаг. Шинэ хүмүүсээс айх сонгууль болчихож мэдэх л юм.Тийм ч болохоор Ардын нам олон лидертэй ч “банжиж”, харин Ард­чилсан нам сүрдэж, анаж зэхэж байгаа тул харилцан буулт хийгээд л хуучнаараа тойргуудаа хувааж аваад давхилдах байх. Ирэх 2012 оны сонгууль пропорцианаль, мажо­ритари, холимог гээд аль ч системээр боллоо гэсэн, намуудаас, улстөрөөс хараат байдаг байдлаа нийгэм улам бүр тээршаасаар байгаа шүү дээ.Энэ нь зүй ёсны юм.

-2008 оны сонгуулиар хоёр намын хамтарсан Засгийн газрыг байгуулсан. Олон хүн Ардчилсан нам хамтарсан Засгийн газраас гарах хэрэгтэй гэсэн байр суурьтай байдаг. Монгол ардын нам дангаараа Засгийн газар байгуулсан бол өнөөдөр илүү амжилтад хүрэх байсан болов уу?

-Миний хувьд өнөөгийн улс төрийн нэг ололт бол алгуурхан ч гэсэн монголчууд үндэсний эвлэрэлд хүрсэн явдал. Энэ удаагийн хамтарсан Засгийн газар олны хэл амны бай, хардлага сэрдлэгэд өртөж байгаа ч хүмүүсийн оюун санааны хувьд хамгийн тайван гэж хэлж болохоор засаглалын үе өнөөдөр л тохиож байна. Засгийн газрыг бүр­дүүлэхдээ олонх болсон хоёр нам хамтарсан явдал нь бие биедээ хяналт тавих, хариуцлагыг хамтарч үүрэх, нэг зүйлийн өмнө ичих нэг нүүртэй болж чадсан нь хамгийн зөв шийдэл байсан. Хүмүүс хэлдэг л дээ. Монгол ардын нам дангаараа Засгийн газрыг бүрдүүлж, дангаараа хариуцлагаа үүрэх ёстой гэдэг. Үгүй ээ, энэ нь дангаараа идэх боломж олгож байгаа хэрэг.

-Хоёр хүн идсэнээс нэг хүн идсэн нь дээр биш үү. Хоёр хүн идэх хоолын хэмжээ мэдээж ихэснэ?

-Миний хувьд бол өөрөөр хардаг. Олон ургальч үзлийг хөгжүүлэхээр 20 жилийн өмнө монголчууд анхны шангаа татсан. Энэ олон ургальч үзэл бодлыг сонгуулийн хэдхэн өдөр хоорондоо уралцуулаад өнгөрөх үү, эсвэл дөрвөн жилийн турш үйл ажиллагаагаараа, бодитоор хэрэгжүүлэх төсөв мөнгөтэйгөө, эрх мэдэлтэйгээ байж тэр олон ургальч үзлийг хөгжүүлэх үү гэдгийг анх удаагаа энэ Засгийн газар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Тэгэхээр энэ Засгийн газрын гэрэл гэгээтэй, ололттой тал нь юу юм гэхээр дор хаяад, уул уурхайн салбарт хийсэн шинэчлэлүүдийг хоёр нам хоёулаа гардан хийх бололцоотой болсон явдал. Өөрөөр хэлбэл, дараа нь хэн нэгэн рүүгээ ховын үг чулуудахгүй, дараа нь хэн нэгнээ хардах сэрдэх явдалгүй. Нэг хөллөгөөний морьд болж чадсан учраас ард нь тэр морьдыг ташуурдаж байгаа ард түмэнд энэ морь биднийг ангал руу авааччихлаа. Тэр морь намайг урагшаа ирээдүй рүү авч очих байсан юм гэх явдал гарахгүй. Ард түмэнд нэг жолоо цулбуур атгуулна гэдэг ололт байсан. Нөгөөтэйгүүр төр тогтвортой байхад оюуны шинэчлэлүүд их явагддаг. Эрдэм шинжилгээний томоохон бүтээлүүд төрдөг, төрийн албан хаагчид ажлаа сэтгэл дүүрэн хийдэг, уран бүтээлчдийн айдас арилдаг. Энэ тайван намдуу, С.Батболдын Зас­гийн газрын үед хийгдэж байгаа либерал эдийн засгийн шинэчлэлийн үед сонгуулийн тогтоолцоог өөрч­лөх асуудал яригдаж байгаа нь хамгийн зөв шийдэл. Өөрчлөе гэж байгаа нь хуучинтайгаа үл эвлэрсэн, алдаа гажуудлаа олж харсных. Магадгүй Н.Энхбаярыг намын дар­га байхад энэ асуудал яригдсан бол нэлээд хурцадмал байдал үүсэх байсан биз. Сонгуулийн системийг өөрчлөх гол зорилго нь ирээдүйн улстөрийг хувийн эрх аш­гаас ангид байхад л оршиж байгаа гэж би бодож байна. Монгол ардын нам маань өөр хувилбарыг сонгож байгаа юм билээ. Манайд бол пропорциональ давамгайлсан холимог систем уг нь илүү тохирох, улс төрийн лидерүүдийг гаргаж ирэх хувилбар болов уу гэж би хувьдаа үзэж байгаа. Гэхдээ улс төрийг явж явж системээр юм уу, сонгогчийн таашаалаар хийдэггүй.

-Монголын улс төр өнөө­дөр хамгийн том мухар­дал орчи­хоод байгаа юм шиг са­наг­ддаг. Зөвхөн улс төр гэлт­гүй эдийн засаг нь мухар­далд орчих гээд байна шүү дээ?

-Та нар санаж байгаа байх. Өмнө нь мухардлуудыг дандаа хэн нэгэндээ тохдог байсан. Өнөөдөр энэ байдал намжсаныг та нар харж байгаа байх. Хэвлэл мэдээллийнхэн аль нэг намд, улс төрийн хүчнүүдэд бурууг өгөхөөсөө илүү байгалийн хүчин зүйлс, эдийн засгийн хүчин зүйлстэй нь холбодог болсон байна. Энэ зөв хандлага руу явж ирсэн нь хамтарсан Засгийн газрын том ололт. Ажил гардаад хийж байгаа үед мухардал харагддаггүй юм.Харин хуурай улстөржөөд, эдийн засгийг дашзэвэгдээд байвал өөр хэрэг.

-Хамтарсан Засгийн газ­рыг байгуулсан нь ололт гэвэл гавьяаг нь Ерөнхий сайд асан С.Баяр хүртэх учиртай гэж үү?

-Нэг намын үйл ажиллагаанд төдийгүй нийгэм д юу саад болоод байсан тэр чөдөр тушааг, ялзралыг олж илрүүлсэн, тэр вирусыг устгахыг хичээсэн нь түүний ололт байсан нь үнэн. Гэхдээ энэ нь хувь хүнтэй тэмцэж байгаа тэмцэл биш. С.Баяр, Н.Энхбаяр хоёрыг хооронд нь тэмцэлдүүлэх нь хэнд ч ашиггүй. Яагаад гэвэл нэг үед нэгэн зүйл алдааны ард хоёулаа байсан, амжилтын ард бас л хоёулаа байсан. Алдаагаа түрүүлж ухаарсан нь С.Баярын ололт байсан юм. Энэ бол зөвхөн С.Баярын ололт, ялалт биш нэг намын ялангуяа, ард түмний амьдралын жолоог атгаж яваа намын хувьд том ухаарал байсан. Энэ ухаарал дээр ялигүй жаахан фанатизм, туйлшрал харамсалтай нь, яваад байна. Энхбаяртай Энхбаярын аргаар тэмцээд яах юм? Хувь хүмүүсээс өшөө авах, улс төрийн өшөө авах тоглолтуудыг хэлээд байна. Улстөр юмдаа гэж цагаатгаж болох ч, өр нимгэн над шиг амьтанд хэнбугай ч хүн л байх юм аа.

-С.Баяр хамтарсан Зас­гийн газарт одоо ч нөлөөтэй байгаа. Гүйцэтгэх засаглалыг гаднаас удирдаж байгаа гэ­дэг шүү дээ. Улс төрд болж байгаа бүх шийдвэрт С.Баяр нөлөөлөл сайтай гэдгийг Ард­чил­сан намынхан ч, Монгол ардын намынхан ч хүлээн зөвшөөрдөг?

-С.Баяр даргыг би улс төрд их удаан байгаасай гэж боддог. Цэвэр, цэнгэг сэтгэлгээ гэдэг бол хүний шуналгүй байхаас ургаж гардаг ойлголт, ганц хэмжүүр нь юм. Хувийн эрх ашгаа дээгүүрт тавьдаггүй тэр зан нь С.Баяр даргыг өнөөгийн нийгэмд хүндлэгдсэн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер болгож чадсан болов уу. Түүнд улс төрийн эр зориг, цэвэр амбиц бий. Өөрөөр хэлбэл, цэвэр амбицтай хүн улс төрд цэвэр явдаг. Ер нь л цэвэр хувцастай, цэвэр хумстай хүн хүний өөдөөс бүтэн харж тайван сууж чаднаа даа? С.Баяр даргад байдаг академик сэтгэлгээ Монголын улс төрд олон жил түшиг болно. Юугаараа түшиг болох юм бэ гэхээр аливаа асуудлыг хөндлөнгөөс, дээрээс харж чаддагт байгаа юм. Дотор нь орж хутгалдахаас илүү хөндлөнгөөс харж шийдвэр гаргах нь илүү оновчтой. Манай Хүрлээ шиг / МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүх/ хурц омголон, гардан зодоон хийгээд явбал энэ намыг олон нийт нэг л өнгөөр харна. Монгол ардын намд харьцангүй том, хүчтэй лидерүүд байгаа болохоор намын өнгө төрхийг тодорхойлцоход С.Баяр дарга ч, У.Хүрэлсүх ч хэрэгтэй.

-Долдугаар сарын 1-ний хэрэгт С.Баярыг буруутгах хү­мүүс олон. Н.Энхбаяр ч уг хэрэгт С.Баярыг буруутай гэж ярьдаг шүү дээ?

-Долдугаар сарын 1-ний хэрэг­тэй холбоотойгоор С.Баяр даргын нэр хүндийг унагаах оролдлого, ажиллагаа их явагдсан байх аа. Ингэж нэгнээрээ туг тахидаг, нэг­ний­гээ өвдөж зовж явахад нь алгаа ташдаг зан монголчуудад маань бай­даг. Түүнийг нь хөөрөгдөж би­чиж байгаа нь хамгийн хүн чанаргүй, арчаагүй сонинууд байдаг. Бид нар хүнлэг, энэрэнгүй, ёс зүйтэй ардчилсан нийгэм байгуулах гэж байгаа, тэр нийгмийг бүтээх гэж байгаа юм бол нэгнийхээ сайн талыг нь олж хардаг баймаар байна. С.Баяр даргыг би сайн мэднэ. Н.Энхбаяр даргатай ажиллаж байхдаа хамар нь ялигүй жаахан шантайгаад, эрдсэн байдалтай байх үед нь ч мэднэ. Жаахан гунигтай, бодол болсон үед нь ч мэднэ. Энэ байдалдаа үнэлэлт дүгнэлт хийж, эрсдэж байх үед нь ч мэднэ. Одоо ч Монголынхоо төлөө зовниж байгаа, улс төрд хийгдэж байгаа шинэчлэлүүдийн төлөө сэтгэл зовж байгааг нь гадар­лахтайгаа байгаа. Улстөрөөс яв гээд хэн нэг нь тоглоомоор ч юмуу, хэлчихвэл Баяр бол заяа нь эргэж ирэхгүй, бардам хүн. Гэтэл зарим нь улс төрөөс шахагдсан шарандаа хүн чанараа алдаж, өөрт байгаа өчүүхөн үнэт зүйлсээ ч үгүй хийж байгааг харах харамсалтай л юм.

-Монголын улс төр залуу­жих болсон. Гэхдээ залуус улс төрд орохын тулд хэн нэгэнд дө­­рөөлөх, мөнгөөр зодох үзэг­­­­­дэл бараг хэвийн шахуу бол­чихжээ?

-Залуучуудыг би өөрөөр харахыг хүсдэг. Том дарга нарын хүнд цүнх үүрээд хайрлаж дурлаж явах 20 насандаа контоорын үүд сахиад, ямарч юм хийхгүй хэрнээ албан тушаал горьддог тийм залуучууд биш байгаасай гэж боддог. Залуу насандаа хийж бүтээж алдаж оноогүй хүн робот болдог. Улс төрийн бяцхан роботууд битгий гарч ирээсэй гэж хүсдэг. Биологийнх нь нас залуу боловч сэтгэлгээ нь бүр өвгөрчихсөн, өмхөрчихсөн залуучууд байдаг шүү дээ. Би ийм залуучуудын эсрэг байдаг. Тиймдээ ч тухайн үеийн МАХН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллагад удаагүй. Хэдийгээр оны онцлох залуу болж шагнал авч мандсан ч гэлээ удахгүй зайлуулагдсан шүү дээ./инээв/

Эртээд нэг ток шоу дээр Б.Баатар гэж найруулагч хэлж байна лээ. Тэр хүн яруу найраг уншиж үзсэн ч юм уу үгүй ч юм уу, мэдэхгүй. Гэхдээ тэр хүн “Чи баячуудыг үзэн яддаг “Болор цом”-доо орооч” гэж нэг залууд хэлж байсан. Яалаа гэж дээ, яруу найрагчид яахаараа баячуудыг үзэн ядах гэж. Хүн төрөлхтөний хамгийн дээд язгууртнууд, оюуны эрхэмүүд, хутагт хувилгаад нь яруу найрагчид байдаг. Тэд хэзээ ч баячуудыг үзэн ядаж байгаагүй. Хүнийг сайн сайхнаар хардаг, хүний сэтгэлийг сүмтэй зүйрлэдэг, хамгийн эр зоригтой хүмүүс бол яруу найрагчид байдаг. Улс төр бол тийм биш. Нийгмийн сэтгэлгээг дагуулж байгаа оюуны баячууд бус, мөнгөний акулууд гарч ирдэг болохоор улс төрд сүүдэр их бий. Их мөнгөтэй хүн бол их амбицтай байдаг. Их амбицтай хүн их хүсэл мөрөөдөлтэй байдаг. Их хүсэл мөрөөдөлтэй хүн нийгмийг бодитоор өөрчлөхийг хүсдэг. Гэхдээ мөнгөтэй хүн бүр нийгмийг өөрчлөе гэж тэр бүр боддоггүй. Боддог нь цөөхөн. Түүхэнд Шанзав лам Бадамдоржоос бусад нь тэр үеийн фёодал хэмээн дуудагдаж байсан язгууртнууд маань бүгд л үндэсний эрх ашиг, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байсан. Одоогийн жишээ бол, жишээ нь “Женко” Х.Баттулга байна. Өөрсдийнхөө толгойгоор, хоёр гараараа бизнес хийж ирсэн хүмүүс өөрөөр сэтгэдэг, юм үзсэн гэдэг чинь энд л гардаг. Манай Монгол ардын намын С.Сайхансамбуу ах байна. Лу.Гантөмөр гишүүн байна. Лу.Гантөмөрийг би баян гэж мэдэхгүй. Гэвч түүний залуу хүнийхээ хувьд бүтээж байгаа капитал нь бусад улстөрчдөд үлгэр дуурайл болохуйц байж чаддаг гэж боддог. Аль аль намд хүчтэй, залуу лидерүүд байгаа. Энэ хоёр нам аль аль нь миний уур хайрыг зэрэг хүргэж, нэг л нутаг усны төлөө, эх орны төлөө явдаг учраас энэ нь манайх, тэр нь танайх гэж алагчлах дургүй.

-Монгол ардын нам Н.Энхбаяртай МАХН гэсэн нэрийг булаацалдах ямар хэрэгтэй юм бэ. Ингэхэд, Н.Энхбаярын тухай та ямар бодолтой явдаг вэ. Монгол Улсын төрийн бүх өндөр албан тушаалыг хашиж байсан хүн гэнэт л гудамжны тэмцэгч болчихсон?

-Шархан дээр нь шарх цацмааргүй байна. Тухайн үедээ тэр хүний өмнөөс хэнч дуугарч чаддаггүй байсан шүү дээ. Хүн бүхэн өнөөдөр чичлээд чулуу шидээд байх албагүй. Өмнө нь түүний хормойноос зүүгдээд, гар барингуутаа баярлаад гүйдэг байсан хүмүүс олон шүү дээ. Долдой нар байгаа тулдаа улс төр явдаг юм байлгүй. Сонгуулийн хуулиар тэрхүү долдой нар гарч ирэхгүй байх нөхцөлүүдийг л бүрдүүлчих хэрэгтэй. Тиймэрхүү улстөрчдөд хаалт тавих хэрэгтэй. Хэдийгээр ард түмэн мэдрэмжгүй юм шиг хэрнээ цагаа бодороор улс төрд ямар мэдрэмжтэй ханддаг гээч. 1998 оны сонгуулиар О.Дашбалбар найрагчийг сонгосон. Хоёр намын шийдвэрт түүний нөлөөлөл маш чухал байсан шүү дээ.

-Монгол ардын нам хувьсгалт нэрээ авсан нь зөв үү?

-Хувьсгалт гэдэг нэр хуучирсан гэж би тэр үед сонинд ярилцлага өгч байсан. Монгол ардын нам гэдэг өөрийгөө ухамсарласан сэхээтнүүдийн нам, өөрийнхөө зорилгыг мэдэрсэн залуучуудын нам, өнгөрсөн бүтээсэн амьдралаа сэтгэл хангалуун харах ахмадуудын нам болгох зорилго байсан болов уу гэж бодож байна. Монгол ардын нам болоод түүхэн хариуцлагаас зугатаах гэж байна хэмээн нэг хэсэг нь бодсон байх. Энэ тийм биш ээ.

-Монголын нийгэмд эмэгтэйчүүдийн оролцоо давамгайлах болсон. Харин улс төрд эмэгтэйчүүдийн оролцоо дутаж байна, даашинзтай улс төрд нийгэмд хэрэгтэй байна гэсэн яриа хүчтэй өрнөж байгаа?

-Эрчүүд учраа ололцоогүй байхад эмэгтэйчүүд учраа олтлоо удах байх. (инээв). Өөрсдөө ажил амьдралын ачааг үүрсэн, оюунлаг, завгүй эмэгтэйчүүд улс төрөөс их хол байдаг даа.Эмэгтэй хүн бол нийгмийн хүмүнлэгийн элч байдаг. Гэтэл хүмүүнлэгийн элч биш хэрнээ аливаа измын манлай болсон эмэгтэйчүүд хэтэрхий олширчээ. Сүржин лоозонтой улс төржсөн эмэгтэйчүүдийг биш бодит ажил хийчихсэн, нийгмийг гэрэл­түүл­дэг эмэгтэйчүүдийн төлөө харин бид сүржин лоо­зон барих хэрэгтэй юм шиг санагддаг шүү /инээв/. Тэр эмэгтэйчүүд чинь улстөрд гарья гэж тэр бүр боддоггүй юм.

-Таны бодлоор Монголын нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эмэгтэй улстөрчөөр та хэнийг нэрлэх вэ?

-Би ер нь их зовлонтой хүн. Нэг зохиол уншаад сэтгэл сэртхийсэн ганц өгүүлбэр таарбал сайн юм аа гээд бодчихдог. Нэг зохиол уншаад утга найруулгын алдаатай сулбагар өгүүлбэр таарбал дэмий юм гээд шидчихдэг. Одоогоор улс төрийн эмэгтэй нүүр царай хэн бэ гэдгийг судалж үзээгүй болохоор одоохондоо надад зуун хувь идеал, зуун хувийн боломжит эмэгтэй улстөрч энэ байна гэж хэлж чадахгүй.

-Хүүхэлдэйн театрыг аваад та нэлээд хугацааг өнгөрөөлөө. Энэ театрт ирэх хүүхдийн тоо өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, нэр хүндтэй театр болсон байна. Энэ таны ажлын үр дүн мөн үү?

-Энэ байгууллагын тамга тэмдэг авсан хойно нь надад тэгж бодогдсон. Түүнээс бус би ийм болгоё гэсэн бодолтойгоор энд ирээгүй. Улстөрчидтэй сониноор хэрүүл хийж, цаг үедээ бухимдаж, гайхшаа барж явснаас Монголын хүүхдүүдийг утга зохиол, урлагаар төлөвшүүлэх нь зөв юм байна гэж мэдэрсэн. Эд мөнгөний хувьд, оюун санааны хувьд юм үзсэн хүн бусдын боол болдоггүй. Миний “юм үзсэн” гэдэг санаа ахиад л давтагдаж байгаа биз? Монголын хүүхдүүд бүгдээрээ биш гэхэд, миний муу бяцхан үзэгчид муухайгийн өмнөөс үг хэлж чаддаг, бусдыг хайрладаг сэтгэл, хүн чанар эр зориг, сайхан сэтгэлтэй өв тэгш иргэн болгохын төлөө бага ч гэсэн хувь нэмрээ оруулахсан. Яваандаа Монгол Улс маань “хүүхэлдэй”-н хаант улс болчихгүй байгаасай … Өнөөдөр Орос, Хятадын дунд Монгол Улс маань “Хоёр чонын дунд таарсан талын гөрөөс мэт, Хохилзох шуурганд бөхөлзөх өргөсөн зул мэт” байна. Нэг нь галаа харамлавал улсаараа гал алдахад хүрч. Гэтэл Ардчилсан нам, Монгол ардын нам аль аль нь энэ хугацаанд төр барьж байсан. Тэд өнөөдөр ямар ичгүүртэй байдалд ороод байна. Хүний ичих ичгүүр гэдэг юм урлаг соёлоос олддог юм.

Ж.НЯМСҮРЭН