Х.Цогтбаатар: Дэлхийд гайхагдсан цорын ганц музейтэй болох боломж Монголд бий

Монголын говиос 2005 онд олдсон хэмээн яригдаж буй Тиранозаурус Батаар үлэг гүрвэлийг Нью-Йоркт 1.05 сая ам.доллараар дуудлага худалдаагаар худалдсан гэх мэдээлэл гараад байгаа. Уг үлэг гүрвэлийг монголын говиос олдсон эсэхийг нотлох хугацаа аравхан хоног.  Энэхүү асуудлыг шинжлэх ухааны талаас нь нотлохоор ажиллаж буй Шинжлэх ухааны академи Палеонтологийн төв лаборатори, музейн эрхлэгч, доктор Х.Цогтбаатартай ярилцлаа.

-Яагаад хилийн чанадад монголын говиос олдсон эртний үлэг гүрвэлийн олдвор дуудлага худалдаанд орох дээрээ тулчихав?
-Яагаад гэдгийг нь мэддэгсэн бол ийм асуудал үүсэхгүй.
-Судалгааны  ажил ямар шатандаа явна. Тухайн үзмэр маань АНУ-д байгаа тул Монголын говиос олдсон гэдгийг нотлох боломж хэр байна? 
-Маш хэцүү байна.  Ердөө аравхан хоногийн дотор нотлох хугацаатай. Гэтэл хоёр хоног нь явчихлаа. Хэрвээ амжихгүй бол тэд худалдах ажлаа шуурхайлна. Тиймээс цаг хугацаа маш чухал, алсаас энэ асуудлыг зохицуулна гэдэг  хүндхэн байна.
-Яаралтай чухал үед дэлхийн бусад улс орнууд руу виз гаргаад  очих боломж, эрх зүйн тогтолцоо байдаггүй юм уу. Өөрийн биеэр очоод шинжилж судалвал илүү баталгаатай, үр дүнтэй юм биш үү? 
-Ер нь бол тийм л дээ. Гэхдээ заавал тухайн улс оронд нь очиж, шинжлэх нь чухал биш. Миний хувийн бодол шүү. Харилцаа холбоо, техник технологи өндөр хөгжсөн энэ цаг үед эхний ээлжинд тухайн олдворын зургийг сайн авахуулж чадвал бид үзэж судалж шинжлэх боломж байна.
-Зургийг нь хараад монголоос олдсон, гадаадаас олдсон гэж ялгаж харах  боломжтой гэж үү?
-Байлгүй яахав. Нэгдүгээрт, тербозавр батаар гээд монголоос олдсон гэдгийг ШУ-ны үүднээс батлаад тогтоочихсон үзмэр. Умард Америкаас өмнө нь олдож байсан Тернозавраас огт өөр, биеэ даасан төрөл. Хоёрт, тухайн үзмэрийн тайлбар, танилцуулга дээр яг Монголоос олдсон гэж бичээгүй  ч Төв Ази, говиос олдсон гэж тэмдэглэсэн байгаа.
-Дэлхийн улс орнуудаас үлэг гүрвэлийн олдвор олддог газрууд хэр олон байдаг вэ?
-Энэ удаагийн “Тиранозаурус Батаар“ шиг үзэг гүрвэл өмнө нь олдож байгаагүй.
-Ганцхан Монголоос олддог гэж үү?
-Монголын говиос тодорхой хэсэгт нь олддог. Геологийн нас нь өөр өөр байдаг зэрэг үндэслэлээр манай орноос олдсон болохыг нотлохоор ажиллаж байна.
-Нотлох боломж хэр байна?
-Шинжлэх ухааны талаас нь бүхэл үндэслэлээ тавина. Тэд мэдээж сөрөг няцаах юм аа л хийх байх. Тэр бүхэнд нь унахгүй байх талаар нь судалж байна. Нотоллоо гэхэд үнэхээр танай улсынх юм бол яагаад хил гаалиар чинь гараад ирсэн юм бэ гэж ам таглах болов уу гэж бодож байна.  Хэн яаж гаргасан талаар хардаж сэрдэж ажил хийх нь гол биш, хууль хяналтынхан тогтоооно.  Харин бидний хувьд нэгэнт АНУ-д оччихсон, дуудлага худалдаанд орсон нь тодорхой байна.  Монголын говиос олдсон гэдгийг нотлох нь чухал.  Гэхдээ энэ ажлыг биднээс гадна ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас АНУ-д өмгөөлөгч гаргаад ажиллаж байгаа. Хуулийн талын асуудлыг би мэдэхгүй. Мэргэжлийн байгууллагын зүгээс шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, илүү баталгаатай, ямар ч  асуудалд унахааргүй нотолгоог хайж байна. Гадуур янз бүрийн яриа гарч байна. Музейнхэн үзмэрийг гадагш гаргасан, хамтарсан экспедицийн олдоворуудаас нь хил давчихлаа гэж яригдаж байна. Тийм байх ямар ч үндэслэлгүй. Хээрийн судалгааг гадны улс оронтой хамтарч хийдэг. Гэхдээ судалгааны үеэр өчүүхэн жижиг олдвор олдсон ч тэр өдрийнхөө  тэмдэглэлээр бүртгэлжүүлдэг.
-Гадаадын улс орнуудын музейн үзмэрийг их үздэг  байлгүй. Энэ яах аргагүй Монголын говиос олдсон үзмэр байна гэж хэлмээр санагдах үе байдаг уу?
-Палеонтологийн  шинжлэх ухааны нэг хатуу дүрэм бий. Монголоос олдсон олдворыг Америкаас олдсон гэж өөрчилж танилцуулах эрхгүй.  Зарим улс орны музейд зүгээр л хэвийг нь худалдаж аваад хиймэлээр орлуулсан тохиолдол ч таардаг. Тухайн олдвор олдсон газрыг нь тэмдэглэж, ямар байдалтай байсныг нь үнэн зөвөөр тогтоохгүй л бол тэр олдворын үнэ цэнэ гэж байхгүй.
-Үлэг гүрвэлийн араг яс олддог улс орон хэр олон байдаг вэ ?
- Монгол шиг баялаг орон хуруу дарам цөөн. Африк, өмнөд америкийн  хэсэгхэн газар л үлэг гүрвэлийн араг яс олддог. Гэхдээ Аляска, хойд мөсөн далайд хүртэл их бага хэмжээгээр араг ясны олдвор таардаг. Тэгэхээр үлэг гүрвэл хаана эх газар байна тэнд л амьдарч байсан гэсэн үг.
-Бүрэн бүтнээрээ үлэг гүрвэлийн араг яс хэр их олддог вэ?
-Монголд л их олддог. Ер нь монголд музейн үзмэрийг олон нийтэд хүргэж чаддаггүй.  Дэлхийн хэмжээнд музейн үзмэрийг маш өндөрт хадгалж, хамгаалж, олон нийтэд сурталчилдаг.  Өндөр хөгжилтэй орнуудад дотооодын нийт бүтээгдэхүүний тав орчим хувийг түүх соёл, музейн салбартаа зарцуулдаг гэдэг. Харин манай оронд нэг хүрэхгүй шахам хувийг зарцуулдаг. Палеонтлогийн салбарын нэг онцлог бий. Дэлхийн улс орнуудтай хамтарч хайгуул, судалгааг хйидэг. Ганцхан монголынх гээдл амиа бодож болохгүй, хүн төрөлхтөний түүх гэдэг утгаараа  илүү цар хүрээтэй салбар.
- Монголын  аль нэг газарт эртний түүх дурсгал, соёлын өв, палеонтологийн олдвор оллоо гэхэд танай байгууллагад мэдэгдэх үү?
-Хуулиараа бол мэдээлэх ёстой. Мэдээлж байгаа хүн ч бий. Гэхдээ зохион байгуулалттайгаар, ялангуяа говийн аймгуудаар бүлэг болон  хууль бусаар малталт хийдэг хүмүүс ч цөөнгүй байна. Тэдгээр хүмүүс шинжлэх ухаанд хайртайдаа тийм ажил хийгээгүй нь тодорхой. Ашиг сонирхлын үүднээс л тэгж байгаа.
-Хөрөнгийг нь төсөвлөөд шийдчихвэл монголд үнэхээр  их олдвор байгаа гэж ойлгож болох уу?
-Мэргэжлийн бус хүмүүс  эдгээр олдворыг олж, ухаж сүйтгэж, худалдах явдал гарч байна гэдэг. Ер нь 90-ээд оноос хойш энэ асуудал эрс нэмэгдэж, нинжа нарын бүлэг үүссэн. Тэдгээр хүмүүсийн хийсэн ажлын үр дүн одооноос харагдаж байна. Хойшид ч өөр ямар асуудал үүсч, ямар олдвор хилийн чанадад байгаа гэж дуулдахыг таах арагагүй. Үнэхээр их баялагтай орон тулдаа л байна. Хэрэв баялаггүй байсан бол хамаг нь дуусаад энэ талаар ярих ч зүйлгүй болох байсан.  Хамгийн гол нь монгол улс дэлхийн хаана ч байхгүй их өв соёл, түүхийн болон эртний палеонтологийн олдвортой ховорхон  үзмэрүүдтэй. Дэлхийд  гайхагдсан , давтагдашгүй музейтэй болох боломж Монголд бий. Бидэнд үзмэрүүд нь байгаа, гэвч байшин нь л байхгүй.

Монголд төдийгүй дэлхийд хамгийн томд тооцогдох энэхүү үлэг гүрвэлийн араг яс нь 1955 онд Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумаас олдсон. Тарбозавр нэртэй энэхүү махан идэшт үлэг гүрвэл нь 70 сая жилийн тэртээ манай улсын нутаг дэвсгэрт амьдарч байсан аж. Түүний биеийн урт 14-15 метр, 2-3 тонн жинтэй

Сурвалжлагч П.Наран

Гэрэл зургийг Н.Ариунаа

Ж.Сүхбаатар: Жилд нэг удаа " нэр төрийн" зодоон хийдэг байлаа

УИХ-ын гишүүн Ж.Сүхбаатартай улс төржөөгүй яриа өрнүүллээ. Бас түүний дотоод ертөнц, түүний хүүхэд насны дурсамжаар аялав.

-Та дуулдаг уу. Эр хүн наадамд гурван даваатай, найранд гурван дуутай гэдэг дээ?

-Ер нь дууддаггүй. 10 жилийн сурагч байхдаа ч соёл, урлагийн арга хэмжээнд оролцдоггҮй байсан. Солгой хоолойтой. Харин 2008 оны сонгуулиар 2-3 дууны үг цээжилж аваад амьдралдаа анх удаа дуулж үзсэн.

-Тэгээд найранд ээлжээ яаж аргалж байв даа?

-Өө тэгээд эхлүүлээд л орхидог юм. Бусдын дэмжлэгийг авна. СЕХ-нд   ажиллаж   байсныг   эс   тооцвол

хөдөө, гадаа явдаг ажил нэг их хийж байгаагүй. Тийм болохоор дуулах хэрэг гарч, санаа зовоож байсангүй.

-Сурагч байхдаа ямар арга хэмжээнд түлхүү оролцож байсан бэ?

-Нийгмийн ажилд нэлээд идэвхтэй оролцдог, ангийн дарга байлаа. Бид социализмын үеийн сурагч, улс эх орны төлөө гэсэн итгэл үнэмшлээр л хүмүүжсэн. Спортоор хичээллэдэг байсан. Аав маань спортын хүн. Иймээс ангиа ч, сургуулиа ч төлөөлж спортын тэмцээнд их оролцож байсан.

-Та хэр хэнхэг хүүхэд байв?

-"Болд хэрхэн хатаагдсан нь", Лениний бага нас, хүүхэд насандаа ямар байх ёстой вэ, Сухомлинскийн сурган хүмүүжүүлэх ном зохиол, "Школьный вальс" кино гэх мэтээс "Бусдыг манлайлах, даруу төлөв байх ёстой юм байна" гэсэн ойлголт, хүмүүжилтэй болсон. Сахилга, бие бялдрын хүмүүжил, сурлага, спорт, зан суртахуун гээд бүх талаараа үлгэр дуурайл болох ёстой гэж ойлгодог. Наад зах нь охидтой үерхээд, захиа өгч явсангүй. Сургуулийнхаа биш ч ангийнхаа хэмжээнд бол манлайлдаг хүүхэд байлаа.

-Охидод огт захиа өгч байгаагүй гэж үү?

-Ном их уншдаг байсан учир шохоорхол, хайр дурлал гэж юу вэ гэдгийг нэлээд судалсан. Шохоорхол тийм байдаг, гэнэн томоогүй ийм аддаа гардаг гээд номноос уншчихсан учир туршлагагүй ч гэсэн мэдлэгтэй болчихсон байсан. Тэгээд ч тэр үеийн үзэл суртлын нөлөөнд их автсан байсан биз. Коммунист, өв тэгш хүн болж өөрчлөгдөх ёстой гээд хүлээгээд авчихсан, асуудалд энэ үүднээсээ хавддаг. Тэр үед намайг хэнхэг биш, цөөн хүн коммунист гэж хэлдэг байсан. Даруу байх ёстой гэж бодсон учир ангиасаа давж, өөр газар сүрхий болж харагддаггүй.

Ангийнхаа хөвгүүдийг тэвэг тоглуулахгүй, тамхи татуулахгүй гэдэг хүүхэд байсан. Тэвэг бол хятадуудын зохиосон тоглоом, монгол хүний толгойгоор тэд тоглож байна гэсэн үг гэж уншсан. Бас бөөрөнд муу. Энэ хоёрыг хийсэн хүүхдүүдийг найзынхаа хүрээнд оруулдаггүй байлаа. Манай ангийн хөвгүүд намайг дагаж, өглөө бүр гүйнэ, шатар сурна. Кино үзсэн ч тасалбар авчихаад дуудна. Мэдээж хүүхэд л болсон хойно надаас нууж, зарим нь тэвэг тоглож, тамхи татна. Тэгэхээр бусад нь надад матна. Тэрийг нь хэлэхээр их эмзэглэдэг.

Бас жилд нэг удаа том биш ч гэсэн "нэр төрийн" зодоон хийчихнэ. Тэр хэрээрээр нэр хунд бас өснө шүү дээ. Хэдийгээр даруухан байсан ч гэсэн спортоор хичээллэдэг учир тавдугаар ангид байхдаа л 910 дугаар ангийнхантай барилдахад ойролцоо хүчтэй байсан. Давуу талаа нуух гэж нэлээд хичээдэг байж. Уг нь түүгээрээ онгирсон бол өөртөө илүү урам, итгэл авч, арай өөр явах байсан болов уу.

Гэхдээ даруу байх нь хүний хүчтэй зан чанар гээд бат ойлгочихсон. Сурагч насандаа өндөр сахилга бат, дээд зэргийн ёс суртахуунтай, хүнлэг байх ёстой гэсэн .бодлоор зэвсэглэгдсэн, социалист тогтолцооны нэг эрэг шураг болохоор бэлтгэж байж дээ. Үзэл сурталд ингэж хэт автаж байснаа бодохоор сонин л байдаг юм. Гэхдээ 1990 онд би 15 настай байсан, ардчилсан хувьсгалын үзэл санаанд хурдан "ууссан". Сурагч   байхдаа   бүгд  л   надад итгэл гэдэг ачаа үүрүүлсэн байлаа. "Сүхбаатар бол юм бүхэнд шиддэг, зөв хүмүүжилтэй" гэж ханддаг. Дандаа л ийм мэдрэмж авч байсан. Ээж, аав хоёр хүртэл "Миний хүүг хүмүүс мундаг гэдэг юм чинь шалгалтаа өгөөд их сургуулийнхаа хуваарийг авчих биз" гэж халддаг байлаа. Тэр итгэлийг дааж, үүрч явсан болохоор бусдад зэмлүүлж, алдаа гаргаж байсангүй. Бас өөртөө итгэлтэй, заримдаа хэт шазруун болсон.

-Хүн үзэл бодолдоо үнэнч байх ёстой гэж ярьдаг. Гэвч нөгөө талаар үзэл бодол цаг хугацаанаас хамаарч өөрчлөгддөг. Хүүхэд байхдаа Та социалист үзлээр хүмүүжиж. Харин одоо хэрхэн өөрчлөгдсөн бэ?

-Цаг үе бур хүний сэтгэлгээ, хандлагыг өөрчилж байдаг. Гэвч суурь хүмүүжил, хандлага нь өөрчлөгдөхгүй. Тухайлбал, хун хүндээ найрсаг хандах ёстой гэдэг дээр би хуучин социалист үзлээрээ ханддаг. Тэр үзэл санаа одоо ч үнэтэй хэвээр. Харин нийгмийг дагасан асуудалд өөрийгөө илэрхийлэх байдал, амьдрал, ажилд өөрчлөлт гарсан. Коммунист үзэл суртлын үед нэг намын бүтцэд харьяалагдсан хүнд хувийн өмч, эрх чөлөө , сүсэг бишрэл байхыг зөвшөөрдөггүй байлаа. Тэгвэл одоо би эрх чөлөө, сүсэг бишрэл, итгэл үнэмшлийн шинэ үнэлэмжтэй болсон. Сүсэг бишрэлтэй байх нь хүнийг хүн байлгах хучин зүйл.

-Анхны хайртайгаа хэзээ учирсан бэ?

-Хүмүүс хайрыг янз бүрээр тодорхойлдог. Түүнийг яг ямар өнцгөөс нь харж тайлбарлахаас шалтгаална. 10 жилийн хүүхэд, оюутан, насанд хүрсэн хүний хариулт өөр өөр. Эсрэг хүйснийхээ хүнийг хараад онцгой сэтгэгдэл төрж, өөрийгөө марттал бодож эхэлсэн хүчтэй мэдрэмжийг анхны хайр гэвэл сурагч байхад бараг л хүн бүрт тохиолддог. Би ч бас тэр мэдрэмжийг тойроогүй.

Би эхнэртэйгээ амьдраад 15 жил болж байна. Оюутны байранд танилцаад л амьдралаа холбосон. Хайрыг хүмүүс янз бүрээр шүлэглэж, тайлбарлаж байгаа. Энэ дундаас "Нэг зүг руу, нэг цонхоор харахыг хайр гэнэ" гэсэнтэй санал нийлдэг. Нэгдэж, уусаж, биенийхээ хүсэл сонирхолд хүндэтгэлтэй хандаж, зарим үед буулт хийх хэрэгтэй. Гэр бүлээ амжилттай зохиогоод өнөөдрийг хүртэл нэгнээ хайрлаж, ээнэгшээд явж байна. Яг яруу найрагчид шиг сайхнаар хэлж мэдэхгүй байна л даа.

-Тэгвэл эхнэртэйгээ анх танилцахад ямар мэдрэмж төрсөн бэ. Сурагч насны хүчтэй мэдрэмжээс юугаараа ялгаатай гэж?

-Арай л бусдаас онцгой, өмнөх мэдрэмжээс илүү, өөр байсан л даа. Заримыг нь үгээр илэрхийлж мэдэхгүй байна. Бусдаас ялгаж хараад, тэр нь надад дотно мэдрэмж төрүүлсэн. Одоо бодоход тэгж санагдаж байна.

-Та ер нь юманд их нухацтай халдах юм аа...

-Хайрыг би нэг үгээр, бусад шиг хэлчихэж болно. Гэхдээ хайрын тухай бурхан багшийн номлол, библид маш өөрөөр тайлбарласан байдаг. Энэ үзлийг би хуваалцаж байна. Бусад хүний хардаг тэр өнцгөөс харж чадахгүй. Энэрэх, хайрлах, хүндлэх гэдэг ойлголт нь бурхантай холбоотой.

Тэгвэл бурхан гэдэг чинь хэн бэ гэх мэтээр цаашаа явна. Би асуултад хэт нухацтай ханддагтаа ч биш, хайр гэж юу вэ гэдгийг ойлгох гэж оролдох юм бол хүн төрөлхтөн үүнийг нэг үгээр хариулж байгаагүйг ойлгоно. Эцсийн дүндээ энэ бол бурханлиг ойлголт.Тиймээс хамаагүй нэг үгээр 'илэрхийлэхээс зүрхшээж байгаа юм. Далай багшийн хэлсэн үгтэй холбоотой "Сонгомол эссэнүүд" гээд сайхан ном гарсан байна лээ. Түүнд хайрыг их сайхнаар зурагласан. Библид ч ялгаагүй.

-Та шашныг урсгал ялгалгүйгээр судалдаг юм уу?

-Би сурагч байхдаа туух, газар зүйн хичээлдээ илүү сонирхолтой байлаа. Номын сангаас салдаггүй. Аавынхаа гарын үсгийг дуурайлгаж зураад, номын санч эгчтэй ойлголцоод ном авч уншдаг хуүхэд байсан. Тэр үед өөрийн эрхгүй философи руу татагдсан. Хүний эрх, эрх зүйт төрийн тухай ойлголт, суурь үзэл баримтлал нь эцэстээ өрнийн соёл иргэншлээс үүдэлтэй юм билээ. Өөрөөр хэлбэл, библээс үүдэлтэй. Өрнийн соёл иргэншлийг ойлгохын тулд зайлшгүй библийг унших хэрэгтэй болно. Дорнын соёл, түүх, сэтгэлгээний арга барилыг ойлгоё гэвэл бурхны сургаал, үзэл баримтлалтай танилцах хэрэгтэй. Гүнзгий биш ч тодорхой ойлголттой болохын тулд унших болдог. Цаашаа ухвал бие даасан том салбарууд бий. Одоо би Мухамедын куран судрыг сонирхъё гэж бодож байгаа. Ингэж байж асуудлыг зөв ойлгох болов уу.

-Хүүхэд байхдаа алдаж байгаагүй гэсэн. Одоо тэгээд алдаа гаргадаг уу?

-Тэр үед нийгэм нь нэг хэвийн, тогтвортой байсан. Тийм хэмнэлд нэг хүлээс, үзэл бодлоор өөрийгөө хүмүүжүүлж байгаа учир алдахгүй. Тэгвэл 1990 оноос хойших нийгэм хүний амьдралыг орвонгоор нь өөрчилсөн. Би оюутан болоод хотод ирэхэд намайг хэн ч танихгүй, газар газраас ирсэн олон хүүхдүүдийн хувьд Улаанбаатар хөлгүй далай шиг л байсан. Зэх зээлийн нийгэм гээд бужигнасан үе байлаа шүү дээ. Алдаа гаргаж эхэлнэ. 100 татаж үзнэ, хичээл хийхээс илүү орчноо сонирхоно. Кино үзнэ, шөнөжин ярина. Би 12 дугаар дамжаандаа ийм байдлаар маш хариуцлагагүй суралцсан, дампуурсан. Сүүлдээ ингэж явах нь буруу гэдгийг ойлгоод шинэ нөхцөлд зохицон амьдарсан. Одоо бол мэдээж алдаа гаргаж л байгаа. Эрсдэлтэй орчинд ажиллаж, амьдарч байна.

С.Туул

2010 оны 2-р сарын 20, Бямба гариг

Өнөөдөр сонин

Ж.Сүхбаатар: Пропорциональ тогтолцоо бол нийгмийн зөвшилцөл юм

2008 оны сонгуулийн дараа намууд зөвшилцөж, УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төсөл боловсруулах ажлын хэсгийг Д.Лүндээжанцангаар ахлуулан байгуулсан. Сонгуулийн өнөөгийн тогтолцоог өөрчлөх нь тэдний гол зорилго юм. Энэ хооронд Ажлын хэсэг хэдэнтээ хуралдаж сонгуулийн тогтолцоог өөрчлөх талаар үзэл баримтлал боловсруулж, гишүүдээс санал авахад болжээ. Хувь тэнцүүлэн хувилбарыг сонгосон тохиолдолд УИХ-д суудал max намын босгыг 6-7 байлгахаар ярилцаж байгаа аж. Ажлын хэсгийн гишүүн Ж.Сүхбаатартай ярилцлаа.

-Сонгуулийн хууль боловсруулах ажлын хэсгийн үр дун ямар байна вэ?

-Хуулийн төслийн үзэл баримтлалаа гишүүдэд танилцуулахаар ажиллаж байна. Хувь тэнцүүлсэн /пропоцианаль/ хувилбар бүхий сонгуулийн тогтолцоотой байхаар тооцож, намууд нэрийн жагсаалтаа гаргахдаа бүгд нэг журам баримтлах намуудын дотоод ардчиллыг хангахуйц хуулийн зохицуулалтыг улс төрийн намын тухай хуульд оруулах сонгуулийн маргааныг шийдвэрлэх журмыг нарийвчлах, сонгуулийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд зарим өөрчлөлт оруулах баримтлалын талаар санал бодлыг сонсох юм. Хувийн бодлоо хэлэхэд, хувь тэнцүүлсэн тохиолдолд парламент 100 орчим гишүүнтэй байх нь хяналт тэнцвэртэй хариуцлагатай байхад зохимжтой байдаг юм билээ. УИХ 99 гишүүнтэй байхад болмоор санагддаг. Тооноос бас их зүйл хамаардаг. Цөөн гишүүнтэй учраас нөлөөлөлд автах явдал гардаг шүү. Ялангуяа гишүүдийг аль нэг бүлэглэлийн нөлөөнд амархан автдаг гэсэн шүүмжлэл байнга гардаг. Ийн өргөтгөсөн тохиолдолд мажоритар болон пропорциональ хосолмол хувилбараар сонгодог байж болох юм гэж үзэж байна. УИХ, Засгийн газрын харилцааг хязгаараалж өгөх юм. Одоогийн 76 гишүүний 12 нь Засгийн газрын гишүүн байгаа учраас тэдний нөлөөлөл хүчтэй байдаг. 99 гишүүнтэй боллоо гэхэд энэ харьцааг оновчтой болгож болно. Түүнчлэн УИХ бодит утгаараа хууль тогтоох төлөөлөгчдийн байгууллага болж төлөвших замдаа орно. Орон нутгийн засаг захиргаа руу ажил үүрэг шилжих, түүнийг нь дагуулаад эрх мэдэл өгөх хууль зүй болон амьдралын бодит шалтгаан бий болно шүү дээ. Энэ утгаар нь Үндсэн хуульд яагаад болохгүй гэж.

-Хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сонгох тухайд Ажлын хэсэг санал нэгдэж чадсан гэсэн үг үү?

-Ажлын хэсгийн гишүүдийн олонх санал нэгдэж байгаа. Парламентын БНУ-уудад энэ хувилбарыг түгээмэл хэрэглэдэг юм. Миний хувьд бүхэлдээ хувь тэнцүүлсэн байх албагүй гэж үздэг. Хуулийн төсөл боловсруулах явцад гишүүдээс, олон түмнээс янз бүрийн санал гарах байх. УИХ-д өргөн барьсан тохиолдолд чөлөөт, шударга сонгуулийг хэрхэн явуулах талаар нээлттэй сонсгол зохион байгуулах хэрэгтэй гэсэн саналтай байдаг. Улс төрийн нам, иргэний нийгэм, Сонгуулийн төв байгууллага, жирийн сонгогчдын төлөөллийг оролцуулж, харилцан мэдээлэл, санал солилцох нь зөв байх. Пропорциональ хувилбарыг сонгохын тулд мажоритарыг тэр чигт нь буруутгаж бас боломгүй. "Ялсан нь бүгдийг авна" гэсэн зарчим мажоритар хувилбарт үйлчилдэг.

-С.Баярын сонгуулийн төгөлдөршлийн эхний алхам нь Засгийн газрыг зөвшилцлийн замаар байгуулсан "стандарт бус шийдэл" байсан гэж үзэж болох уу?

-2008 оны сонгуулиар манай нам олонх болсон хэдий ч С.Баяр дарга "стандарт бус" санаачилга гаргаж, МАХН-ын удирдах байгууллага түүнийг нь дэмжсэн. Өөрөөр хэлбэл, мажоритар хувилбараар явуулсан сонгуулийн үр дүнг Баяр дарга "пропорциональ тогтолцоо руу шилжүүлж", хамтарсан Засгийн газар байгуулсан. Үүгээрээ пропорциональ хувилбар, элемент Монголын улс төрд хэрэгтэй гэдгийг харууллаа гэж би хувьдаа ойлгож, дэмжсэн. Онцгойрч товойх, өрсөлдөж ялсан л бол бүх эрх мэдлийг авдаг тогтолцоог зөвшилцлийн хэлбэр рүү түлхэн оруулснаараа "стандарт бус" шийдэл өвөрмөц байсан бөгөөд нийгмийн олонх ч үүнийг дэмжиж хүлээж авсан. Зөвшилцлийн загвар нь буулт хийх, харилцан ойлголцох, аль нэг тал нь онцгойрон ноёрхох боломжгүй нөхцөл буюу яриа хэлэлцээний ардчиллыг бий болгодог.

-Улс төрийн олон жилийн өрсөлдөөн сөргөлдөөнийг намжаасан "стандарт бус шийдэл"-ийг нийгэм таатай хүлээж авсан. Өөрөөр хэлбэл, хувь тэнцүүлэх сонгуулийн тогтолцоог үгүйлж байна гэж хэлж болох байх.

-Энэ байдал нь улс төрийн намын дотоод ардчилал, арга барил, зохион байгуулалт, тэр ч бүү хэл засаг, төрийн байгууллагуудын тогтолцоонд ч эрх мэдлийн шинэ хуваарилалтыг өдөөх шалтгаан, хүчин зүйл болж эхэлж байна. Тийм учраас хувь тэнцүүлэх хэлбэрийг зуун хувь биш гэхэд тодорхой хэмжээгээр сонгуулийн хуульдаа оруулж тусгах нь нийгэмд бий болсон улс төр, нийгмийн шинээр бүрэлдэж байгаа орчин, уур амьсгалыг цаашид үргэлжлүүлэн дэмжихэд тустай явдал болно. Хувь тэнцүүлэх тогтолцоо улс төрийн соёл, ёс суртахуун илүү шаарддаг, намуудын дотоод ардчиллыг нэхдэг, иргэдийн оролцоо, хяналтыг байнга үгүйлдэг онцлогтой. Иймд сонгуулийн тогтолцоогоо өөрчлөх нь зөвхөн сонгуулийн асуудал ч бас биш юм.

-Хувь тэнцүүлсэн тохиолдолд Парламентад суудал авах босго гэж байдаг. Ажлын хэсэг түүнийг хэдэн хувь байлгахаар зөвшилцөж байгаа вэ?

-Маш тодорхой хувь танилцуулахаар ярилцаж байгаа. 6-7 хувь байх болов уу. Ер нь, зургаагаас дээш хувийг өндөр босго гэж үздэг.

Го.ЭНХТӨР

2009 оны 12-р сарын 23, Лхагва гариг

 ӨНӨӨДӨР

Ж.Сүхбаатар: Сонсголд эрүүл мэндээрээ хохирсон цагдаагийнхны дуу хоолой үгүйлэгдсэн

Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүн Ж.Сүхбаатартай ярилцлаа.

-”Долдугаар сарын 1 ба Хүний эрх” сонсголыг зохион байгууллаа. Яагаад хэлэлцүүлэг биш сонсгол гэж нэрлэсэн юм бэ?

-Гадаадын улс орнууд парламентынхаа төвшинд нээлттэй сонсгол явуулж хэвшсэн байдаг. Парламент хууль тогтоохын зэрэгцээ биелэлтийг нь хянах ёстой. Эдгээртэй холбогдсон нээлттэй сонсгол хийдэг. Нээлттэй сонсголын төрөл хэлбэрээс шалтгаалан оролцогчид өөр байх нь тодорхой. Хамгийн гол нь оролцогчдоос мэдээллийг тэнцүү сонсдог. Хүний эрхийн дэд хорооноос зохион байгуулсан “Долдугаар сарын 1 ба Хүний эрх” сонсгол түүнтэй л ижил. Манай парламентад анх удаа болсон гэдгээрээ онцлогтой. Сонсголд Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүд, гэрч, цагдаагийнхан, өмгөөлөгчид, ажиглагчид, гадаадын төлөөлөгчид оролцсон. Сонсголыг шууд дамжуулсан нь сонсголд оролцож чадаагүй хийгээд бусад хүмүүст бодит байдлыг хүргэн дүгнэлт хийхэд нөлөөлсөн гэж ойлгож болно. Хэн нэгийг буруутгахдаа гол биш. Үйл явцын талаар хүмүүс мэдээлэл авсан байх. Анх удаа зохион явуулсан ч гэсэн цаашид парламент хууль тогтооход чухал хөшүүрэг болох арга хэмжээ гэж бодож байна. Нийгэмд талцал ойлголтын зөрүү бий. Онц байдлын үед үймэн самууныг таслан зогсоох хуульд заасан арга хэрэгсэл нарийвчлан заагдаагүй. Зохион байгуулалт, материаллаг талаасаа ч сайн биш. Иргэдийн эрхийг хамгаалах тухай ойлголт бэлтгэл аль аль талдаа дутмаг гэдэг нь ажиглагдлаа. Сонсголоор хамгийн гол нь мэдээлэл авах байв. Үүний эцэст эрхзүйн талаас нь үнэлэлт дүгнэлт өгөх ёстой. Ойлголцож хамтарч ээдрээтэй төвөгтэй асуудлын гарцыг хайх явдал. Сонсгол тавьсан зорилгоо хэрэгжүүлсэн гэж бодож байна.

-Сонсголын үеэр та гэрчээр ирсэн хүмүүсээс сонгуулийн сурталчилгаанд явсан хүн бий юу гэж асууж байсан?

-Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүний хувьд нөхцөл байдлыг тодруулахад ач холбогдолтой мэдээллийг олж авах зорилгоор тавьсан асуулт. Гэрчээр оролцсон гурван иргэнээс Г.Энхцэцэг сонгуулийн үеэр ухуулагчаар ажилласан гэдгээ хэлсэн шүү дээ. Сонгуулиар аль нэгэн намын штабт ажиллана гэдэг улстөрийн тодорхой зорилготой байх магадлалтай. Тухайн асуулт, хариултаас иргэд өөр өөрийнхөө дүгнэлтийг хийсэн болов уу.

-Прокуроруудыг сонсголд оруулаагүй нь зөв боллоо. Хэрэв ирүүлсэн тохиолдолд сонсгол биш шүүхийг шүүх хуралдаан болох байлаа гэсэн байр суурийг зарим гишүүн илэрхийлсэн?

-Хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаалтын асуудлыг сонсох үед прокуроруудыг оролцуулахаар Хүний эрхийн дэд хорооны дарга Э.Бат-Үүл холбогдох байгууллагуудад хандсан юм билээ. Сонсголд ирээгүй хоёр ч прокурор эмнэлэгт хэвтсэн учраас ирэх боломжгүй гэдгээ мэдэгдсэн. Ер нь сонсголд прокурорууд оролцсон бол мэтгэлцээнд шилжээд эрүүгийн байцаан шийтгэх, шүүхэд
байдаг эрх мэдэл УИХ-д өрнөхөөр нөхцөл байдал ажиглагдсан.

-Сонсголын үед 7-8 цагдаа амь насаа алдсан гэх яриа байна гэж Хүний эрхийн дэд хорооны зарим гишүүн байн байн хэлж байгаа сонсогдсон. Гомдол гаргасан иргэд ч ийм зүйл ярьсан?

-Нээлттэй сонсголд оролцоод дараа нь гэрч, өмгөөлөгч, цагдаагийнхан, Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүд, Хүний эрхийн комиссынхны хэлсэн үг, эсвэл хүний эрх зөрчигдсөн гэсэн хүмүүсийн өргөдөл гомдолд тайлбар хийгээд хувийн үнэлэлт, дүгнэлт өгч, байр сууриа илэрхийлэх зохимжгүй. Тэдгээр хүмүүст хүндэтгэлгүй хандсан хэрэг болно. Нээлттэй сонсголын гол зорилго улстөрийн үнэлэлт дүгнэлт биш юм. Тодорхой нөхцөл байдлын баримт мэдээллийг гаргаж түүний үндсэн дээр дараагийн шийдвэрүүдийг зөв гаргах ёстой. Хэрэв үнэлэлт, дүгнэлт өгөөд байвал нээлттэй сонсгол биш хэлэлцүүлэг болно. Сонсгол хүн бүрт өөрийн дүгнэлт хийх боломжийг олгодог.

-Сонсголд үймээний үед үүргээ биелүүлж яваад хохирсон цагдаагийн ажилтнууд эсвэл эд хөрөнгөө галдан шатаалгасан иргэдийн төлөөллөөс яагаад оролцуулж болоогүй юм бол. Таныг Хүний эрхийн дэд хорооны гишүүний хувьд асууж байгаа юм?

-Манай дэд хорооны дарга ажлын хэсэг байгуулж ажлын хэсгийг Х.Тэмүүжин гишүүн ахалсан. Нээлттэй сонсголын журмыг Хуульзүйн байнгын хороогоор батлуулсан. Сонсголд үймээнийг зогсоох арга хэмжээнд оролцож үүргээ биелүүлж яваад эрүүл мэндээрээ хохирсон цагдаагийн ажилтнуудын үг, байр суурь үгүйлэгдсэн нь ажиглагдсан. Гэхдээ анхны сонсгол. Гоочлоод дутагдалтай талуудыг нэрлээд байж болохгүй байх.
Сонсгол амжилтгай болсон. Хүний эрхийн дэд хороо асуудлыг хэлэлцэн үнэлэлт, дүгнэлт өгнө.

Д.Дамдин

2009 оны 12-р сарын 04, Баасан гариг

Үнэн

Ж.Сүхбаатар: Хамтарсан Засгийн газар хоёр намын тодорхой бүлгийнхний эрх ашгийг хамгаалах хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэж байна

-Та УИХ-ын гишүүн болохоосоо өмнө төрийн ордонд олон жил ажилласан. Харин гишүүн болоод эргэж ирэхэд арай өөр байгаа байх?

-Миний хувьд урьд нь УИХ-ын гишүүн агсанТөмөр багшийнхаа туслахаар 2 жил ажилласан. Дараа нь МАХН-ын бүлэгт хуулийн зөвлөх, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын тэргүүн дэд дарга, СЕХ-ны нарийн бичгийн даргын ажлуудыг хийж төрийн албанд 13 дахь жилдээ ажиллаж байна. Тэрнээс 7-8 жил нь төрийн ордонд ажилласан. Энэ утгаараа ордонд миний хувьд хуучны танил. Засварчин, мужаан, слесариасаа эхлээд намайг 12 жилийн өмнө орж ирэхэд байсан хүмүүсээс нэлээд нь одоо ч энд ажиллаж байна. Ажлын горим, уур амьсгалын тухайд надад шинэ соргог зүйл байхгүй.

Өнөөдөр УИХ-ын гишүүний хувиар энд ажиллаж байгаа болохоор өргөн цар хүрээтэй бодлогын талаас асуудалд хандаж амьдралын гүн рүү их орж байна. Олон хүмүүстэй харилцаад амьдралын зовлон жаргал, үнэнийг илүү мэдрээд ирэхээр би чинь хүн л юм болохоор өөрийнхөө тухай эргэцүүлж бодож эхэлдэг юм байна. Би ер нь зөв амьдарч чадаж байна, ойр дотныхондоо хайр халамж тавьж чадаж байна уу ч гэхчлэн. Урьд нь би тэр тухай бодохоосоо илүү ажилдаа хамаг анхаарлаа төвлөрүүлж залуу хүний хувьд галзуу юм шиг ажиллаж байснаа олж харсан. Гишүүд хааяа өөрсдийгөө "Доороо цэрэггүй дээрээ даргагүй " гэж хошигнодог. Хуучин би Засгийн газрын тэргүүн дэд дарга байхдаа 100-гаад хүнийг удирддаг байлаа. Одоо бол дээрээ байгаа УИХ-ын дарга чинь дарга гэхээсээ илүү хуралдаан зохион байгуулагч. Би гэдэг хүн чинь хэрэг дээрээ ард түмнээс үүрэг даалгавар авсан, тэдний өмнө хариуцлага хүлээсэн нэг л том даргатай. Хэрэг дээрээ дороо нэг л туслахтай хүн байна л даа.

-Тэгээд эргээд харахад та өөртөө ямар дүн тавихаар байна?

-30 хүрээд ертөнцийг үзэх үзэл амьдралд хандах хандлага тогтож ирдэг гэдэг. Тэр хүртлээ сурч боловсроход хичээл зүтгэлтэй байх ёстой. Миний хувьд амьдралын нэг том цикл өнгөрч байна. Би Жан Жак Руссогийн "Боловсрол бол баялаг, хөдөлмөр бол түүний түлхүүр юм" гэдэг үгийг амьдралдаа мөрдлөг болгодог. Жирийн айлын хүүхэд миний хувьд мөнгө зараад гадаадад боловсрол олох боломж хязгаарлагдмал учир өөрийнхөө чадлаар орсон МУИС-ын хууль зүйн сургуульдаа сайн суръя л гэж бодсон. Дараа нь хуулийн сургуульд багшлангаа төрийн байгууллагад ажилласан.

-Зарим хүмүүс бол залуу хүнийг өндөр албан тушаал өөрчилдөг гэдэг?

-Цөөн тооны тийм хүмүүс байж болно. Би ч гэсэн тийм хүмүүсийг олж харж л байдаг. Гэхдээ ийм хэмжээнд хүртлээ тухайн хүн юу хийснийг нь амьдралынх нь замнал түүхийг харж байгаасай гэж боддог юм. Би үүнийг залуучууддаа хэрэг болох болов уу гэдэг үүднээс ярьж байгаа юм. Хамгийн гол нь танил талдаа биш. Сайн сайхан хүмүүстэй уулзаж учрах хэрэгтэй.Тэр хүмүүс чамд жаахан ч гэсэн ажил даалгахад тэрийг нь чи сэтгэл зүрхээрээ маш сайн хий, эхний ажлыг чи сайн гүйцэтгэсэн байхад бурхан чиний хувь заяаг харж үзнэ гэдэгт би эргэлзэхгүй байна.

Талийгаач Төмөр багш маань надад нэг хуулийн төсөл боловсруулах даалгавар өгч байсныг би ер мартдаггүй. Одоо бодоход тэр даалгаврыг би үнэхээр сайн хийсэн. Тэрнээс хойш тэр хүн надад итгэдэг болсон. Ингээд шат шатны бүх хариуцсан ажлаа сайн хийгээд явахаар хүмүүст чи хэрэгтэй болдог. Хүмүүст хэрэгтэй байна гэдэг нь чи нийгэмд хэрэгтэй байна гэсэн үг.

Одоо бодоход сургууль төгссөний дараа би 8 жил шаргуу хөдөлмөрлөдөг байсан. Хагас бүтэн сайн гэлгүй өдөр болгон 14-16 цаг ажилладаг байсан юм билээ. Он гараад би 35 хүрнэ. Одоо бол шаргуу байхаасаа гадна амьдралд их тэнцвэртэй хандах ёстой юм байна гэж бодож байгаа. Гэр бүлдээ, хүүхдүүддээ төрөл садан найз нөхөддөө цаг гаргах хэрэгтэй юм байна. Харамсалтай нь би чадахгүй байгаа юмаа ярьж байна л даа. Баяжиж хөрөнгөжиж хүчтэй нөлөөтэй болох гэж оролдохоосоо илүүтэй ажил амьдралын зөв хэмнэлтэй болох гэж боддог. Сүүлийн үед Бурхан багшийн сургаал, Библи уншиж байгаа. Тэнд хүн амьдралд дундаж тэнцвэртэй байх ёстой гэж номлодог. Ц.Мөнх-Оргил гишүүн Коран судар ангил хэл дээр олж өгнө гэсэн. Коран судар уншина гэж бодож байгаа.

-Та хуульч хүнийхээ хувьд энэ Засгийн газрын тухай юу хэлэх вэ?

-Яг хууль зүйн шинжлэх ухаан талаас улс төр судлалын талаас нь аваад үзвэл тайлбар нь их өөр болно. Ер нь хамтарсан Засгийн газар гэж байдаг юм уу гэсэн асуулт гарч ирнэ. Онолын талаасаа ч амьдрал дээр ч дангаар болон эвслийн Засгийн газар гэж л байгаа. Харин хамтарсан Засгийн газар гэж дэлхий дээр хаана ч байхгүй. Манай үндсэн хуулиар эвслийн Засгийн газар байгуулах боломжгүй учраас Хамтарсан гэдэг үг бодож олж, Засгийн газраа нэрлэсэн атлаа хэрэг дээрээ эвслийн Засгийн газрын хэлбэртэй ажлаа явуулж байгаа.

-Хамтраад ажиллаж байгаа нь сайн ч хяналт алга. Үүнийг та чуулган дээр хатуухан шүүмжилдэг?

-Энэ Засгийн газарт хяналтын асуудал яах аргагүй гарч ирж байгаа юм. Хамтарсан гэхээр хүмүүс дугтарвал дуу нэг гэдэг шиг хамтраад байвал юм бүтээд ажил урагшлаад байх юм шиг ойлгогдож байж болох юм. Гэхдээ хуульзүйн парламент ёсны талаасаа ийм байж болохгүй гэдгийг нь хүн төрөлхтөн олон мянган жилийн турш үзээд туулаад ирсэн юм. Парламент бол олонхи цөөнх байхыг шаарддаг. Энэ нь эрх мэдлийг хяналттай байлгах,хэн нэгэндээ хязгааргүй эрх мэдэл очихоос сэргийлэх тэнцвэржүүлэх механизм юм. Олонхи цөөнх гэдэг тогтолцооноос гадуур байсан бүх тохиолдолд дур зорго, авлига, хүчирхийлэл ноёрхож байсан. Гагцхүү маш онцгой тохиолдолд дайн байлдаантай хүнд цаг үед л хамтарч болдог. Тэр хүнд цаг үеийг давахад улс үндэстнээрээ  хүч нэг болж ажиллах хэрэг гардаг, бусад үед бол энэ механизм сайн ажилладаггүй.

Би МАХН- ын дарга С.Баярын явуулж ирсэн бодлогыг тууштай дэмжиж ирсэн одоо ч дэмжиж байгаа. Гэхдээ шүүмжлэхэд учир бий гэдэг шиг дэмжихэд бас учир бий. Хяналт бол хариуцлагатай яг дагалдаж явдаг. Одоогийн хамтарсан Засгийн газар бол тодорхой тохиолдлууд дээр манай хоёр намд байгаа тодорхой бүлгийн эрх мэдлээ хамгаалах хамтын хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгээд байна. Парламентын гишүүдийн шүүмжлэлээс ангид байх эсвэл шүүмжлүүлсэн ч хариуцлага хүлээхгүй мултрах хамгаалалт болсон. Мөн хоёр намын бодлогыг тодорхойлж байгаа бүлэг "цус ойртож", хэдийгээр тавьсан зорилт нь зөв боловч тэрнийхээ далбаан дор буруугаа зөвтгөж явж байна. Би ийм байдал гаргуулахгүй, даамжруулахгүй байх үүднээс удаа дараа Засгийн газрын гишүүд,намынхаа удирдлагуудад шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Хичнээн сайхан хүмүүс байгаад, хичнээн сайхан зорилго тавиад ч зөв ажиллах гэж оролдсон ч явцуу хүрээний явцуу үйл ажиллагаагаар том зорилтуудыг биелүүлэх боломжгүй байдаг. Явцуу хүрээнд явж байгаа үйл ажиллагааг олигархижсан төр, мафижсан төр гээд олон янзаар хэлдэг. Юу гэж хэлэх нь чухаг биш. Үүнийг хориглон зогсоохын тулд парламентад шахаж шаардах ёстой.

Миний хувьд парламент эрүүл саруул байгаасай гэдэг үүднээс энэ асуудлыг байнга ярьж байгаа. Хамтарсан Засгийн газрын үед хяналт алдагдаж байгаа нь үнэн. Үүнийг дагаад хариуцлага байгаа нь үнэн. Өнөөдөр авилгатай тэмцэж байгаа байгууллага шударга ёсны төлөө та байгаа хүмүүсийг намнах ажиллагаа ил тод гаргах болсон. Манайх авилгын индексээр хэдхэн жилийн өмнө 80 хэдэд байна гэж байсан бол одоо 99 орчихсон хойшоо ухраад л байна. Бид авилгажсан төр улс гэдэг ангилалд орчихсон байна. Хяналт гэдэг үгийг би хатуу тавьж байгаагаараа зарим хүний дургүйг хүргэж байгаагаа ойлгож байгаа ч Монгол сонгогчдоос авсан. Түүнээс биш хэн нэгэнд таалагдаж дахин дахин сонгогдож, өөрийгөө сурталчлахад цаг заваа зарцуулж камерын өмнө сүүтэлзэж , фото зурагчны бай болох гэж зүтгэх нь залуу хүнд халтай. Би өөдрөгөөр бодоход дахиад 20 жил энэ нийгэмд идэвхтэй амьдарна. Хэрвээ би худлаа хэлсэн бол, хулгай хийсэн бол хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй бол намайг хүмүүс амьд дээр минь шүүмжлэх цаг хугацаа хангалттай байгаа учраас өөрөөр явах эрх байхгүй л дээ.

-Шинэ гишүүдээ хууччуул нь үг хэлийг нь хааж боож "дэглэдэг" тухай Ш.Сайхансамбуу гишүүн ярьж байсан?

-Бусдын өмнөөс би юу хэлэх вэ. Ер нь парламент дахь сахилга, мөн УИХ-ын гишүүдийн хүлээсэн үүрэг гэж нэг юм байна. Би УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн гишүүн. Тэр бүлгийн дүрэм гэж байна. Бид чинь 46- уулаа. Энэ бүх хүмүүс дор дороо дур зоргоороо явж болохгүй. Аливаа үйл ажиллагаа зохион байгуулалттай байх ёстой. Чуулганы танхимд би хэлэх үгээ хэлдэг ч зохион байгуулалттай бүлгийн гишүүн учраас бүлгийн дүрэмд захирагдана. Яагаад гэвэл бид сонгуульд орохдоо мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлж тэрнийг нь би ч гэсэн хуваалцаж орсон. Надад өөрийн мөрийн хөтөлбөр гэж байхгүй. Намын мөрийн хөтөлбөрөө барьж сонгуульд орсон Тэд нарын тавьж байгаа шаардлага бол хэвийн зүйл. Нөгөө талаас аль төрд төрийн ой санамжийг
дараагийн парламентдаа шилжүүлж байдаг, олон удаа сонгогдсон хүмүүс байдаг юмаа. Аль ч улсын парламентад ах захын ёс, бие биенээ хүндлэх ёс, насны эрэмбийн зарчим гээд бичигдээгүй хууль байдаг. Тэдний үгийг зарим нь заавар тушаал гэж ойлгож байгаа бол би зөвлөгөө л гэж ойлгоно. Р.Гончигдорж, Ц.Нямдорж, Д.Лүндээжанцан нарын олон удаа сонгогдсон гишүүдийн үгийг сонсох, монгол төрийн бичигдээгүй хуулийг тэднээс суралцах
нь зүйн хэрэг Ер нь Монгол төрийн уламжлалыг өөртөө шингээн авч дараа үедээ дамжуулж буй хүмүүс бол эд байхгүй юу. Мэдээж бид нэг танхимд мөр зэрэгцэн ажиллаж байгаагийн хувьд санаа оноогоо хэлж зарим үед шүүмжлэх ч юм гарчхыг үгүйсгэхгүй.

-Та хүүхдийн мөнгөнөөс татгалзъя гээд бөөн хэл аманд орсон байх аа?

-Улс эх орны санхүү эдийн засгийн байдал маш муу байна. Одоо Монгол улсыг хөгжүүлэх сангаас хүүхдийн улирал тутмын 25 мянган төгрөгийг өгч байгаа. 3000 төгрөгийг төсвөөс өгч байгаа. Сая том хөрөнгө оруулалтаа өөд нь татахын тулд 2011 оноос эхлээд гэнэтийн ашгийн татварыг хүчингүй болгосон. Тэгэхээр 2011 оноос эхлэн хүүхдийн мөнгийг олгох эх үүсвэргүй
болно. Түүнээс гадна энэ жилийн төсвийн алдагдал 250 сая ам.доллар буюу бидний 70 жил бүтээсэн бүтээн байгуулалтаа барагдуулсантай тэнцэх хэмжээний мөнгө байна. Ирэх жил мөн ийм хэмжээний эх үүсвэр гаргах хэрэгтэй байна. Манайх хүүхдийн мөнгө авч байсан. Өнгөрсөн жил 272 мянган төгрөг авсан байна лээ. Уг нь хүнд мөнгө хэзээ ч илүүддэггүй. Энэ мөнгө манай гэр бүлд хэрэг л болсон. Гэхдээ надаас илүү боломжгүй олон гэр бүл, олон хүүхэд байгаа гэдэг үүднээс Бямбацогт гишүүн бид хоёр санаачилж хүүхдийн мөнгөө боломжийн амьдралтай айл өрхүүд авахгүй байх санаачлага гаргасан. Би 9 сард бичиг явуулаад 10-р сарын 1-нээс эхлээд хүүхдийн мөнгө авахаа больсон. Бямбацогт гишүүн өмнө нь авдаггүй байсан юм билээ. Бид төрийн бух удирдах албан тушаалтанд хандаж уриалга гаргасан юм. Хүүхдийн мөнгө авдаг
дарга хэрвээ байгаа бол татгалзаачээ гэсэн юм. Албан ёсны тоогоор үзвэл дарга нарын орон тоо 700 мянга орчим байна лээ. Төрийн удирдах албан тушаалтан Хүүхдийн мөнгийг авахаа болино гэдэг нэг том алхам. Хэрвээ энэ хэвээрээ бүгд мөнгө аваад байвал эмзэг булгийн хүүхдийн авахмөнгө баталгаагүй болно. Тэрийг баталгаатай байлгахын тулд наад зах нь төрийн удирдах албан тушаалтанууд татгалзчихвал хэрэгтэй.

-Та хоёрын санаачлагыг хэр дэмжив?

-Бид уг нь дарга нарт хандсан юм. Гэтэл ихэнх төрийн албан хаагчид ялангуяа хөдөөнийхөн дургүйцсэн байна лээ. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр цалинжчихаад дахиад нэмэлт мөнгө аваад байхаасаа сэтгэл өвддөггүй юм байх даа. Гэтэл төрийн албанд ч, хувийн хэвшилд ч ажиллаж
чадахгүй огт орлогогүй хүмүүс олон байгаа шуу дээ. Тэдний зовлонг ойлгох ёстой ш дээ. Бид өөрсдийгөө эх оронч гээд л цээжээ дэлдээд байдаг Үнэхээр Монголчууд солонгосчууд шиг эх оронч хун мөн үү гэдэгт би их эргэлзсэн шүү.Солонгост хямралын хүнд жилд ээмэг бөгжөө тайлаад улсдаа өгч байсан. Би нийгмийн боломжтой гэдэгт харьцангуй ойлголтоор хэлж байна. Хувийнхаа бүх асуудлаа шийдчихсэн хүнийг хэлээгүй. Өнөөдөр тийм хүн хорвоо дээр бараг цөөхөн дөө. Хамгийн гол нь тогтмол орлоготой хүмүүс хүүхдийн мөнгөөр сайн дураар татгалзана тэр хэрээр ядарсан нэгний маань авдаг мөнгө баталгаажина. Яагаад бид эмзэг бүлгийхнийг заавал тэжээх ёстой юм гэж бодож болно. Гэхдээ энэ хүнд үед өөрийгөө тэжээж чадахгүй, үр хүүхдээ авч явж чадахгүй байгаа тэр хүмүүст боломжоороо илүүчлэх нь нийгмийн хөгжилд тустай. Хэдийгээр үр хүүхдээ хооллож ундлах, эрүүл саруул боловсролтой иргэн болгох нь тэр хүний хувийн асуудал мэт боловч бас бидний асуудал. Бидний эргэн тойрны хүмүүс сайн сайхан байвал бид нарт хэрэгтэй. Яахав сонин хэвлэлээр бидний энэ санаачлагыг өөрөөр тайлбарласан байна лээ. Бид хүүхдийн мөнгийг алга болгох биш харин ч ядарсан зүдэрснээ илүү харж үзэж, боломжийн хүмүүс нь татгалзаачээ л гэсэн юм. Бямбацогт гишүүн бид хоёр эх оронч хүн бүрийн дэмжвэл зохих санаачлага л гаргасан болохоос өөрс-дөө сүрхий амьдралтай болчихоод мөнгө илүүдээд байгаадаа хүүхдийн мөнгөнөөс татгалзсан юм биш шүү.

Ц.ХЭРЛЭН

2009 оны 11-р сарын 17, Мягмар гариг

Монголын нэг өдөр