Ч.Хашчулуун: МАНАЙХ СЭРГЭЭГДЭХ ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ҮЗҮҮЛЭЛТЭЭРЭЭ ЕВРОПЫН ИХЭНХ ОРНООС ИЛҮҮ ЯВАА

Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хорооны дарга Ч.Хашчулуунтай байгаль орчны асуудлаар ярилцлаа.

-Өнгөрсөн долоо хоногт байгаль орчны салбарын бүхий л төлөөлөл чуулж, салбарынхаа талаар ялангуяа тогтвортой хөгжлийн асуудлыг авч хэлэлцлээ. Ер нь Монгол Улсын үндэсний хөгжлийн бодлогод байгаль орчны, тогтвортой хөгжлийн асуудлыг хэрхэн тусгасан бэ?

-2008 онд Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогыг УИХ баталсан. Уг бодлогод байгаль орчинд ээлтэй, тогтвортой хөгжлийн зарчмуудыг баримтална гэж заасан байдаг. Үүнд нэгдүгээрт, Монгол Улс “Ногоон хөгжил-ногоон эдийн засаг” гэсэн зарчмыг баримтал гэж байгаа. Дэлхийн дулаарлыг нэмэгдүүлж буй химийн хортой хог хаягдлын хэмжээг багасгах үүргийг улс орнууд хүлээдэг. Манай улс ч ийм үүрэгтэй.

Хоёрдугаарт, цахилгааныг нүүрс бус, аль болох сэргээгдэх эрчим хүчнээс гарган авах, байгальд ээлтэй технологи нэвтрүүлэх гэсэн байр суурь тодорхойлогдсон.

Гуравдугаарт, одоогийн эрчим хүчний ашиглалтыг хэмнэж, хорт хаягдлыг багасгах юм. Эдгээр бодлого нь БОАЖЯнаас гаргасан “Уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр”, “Цөлжилттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр” зэрэг хэд хэдэн хөтөлбөрт тусгагдсан байгаа. Цаашид ч энэ бодлого үргэлжилнэ. “2016 он хүртэлх Монгол Улсын дунд хугацааны тэргүүлэх чиглэл” гэсэн баримтыг манай хорооноос боловсруулж, Засгийн газарт өргөн барьсан. Үүнийг олон нийтэд танилцуулах үүднээс товчилсон хувилбарыг удахгүй хэвлэлээр гаргана. Уг баримтад 2012-2016 оны Монгол Улсын хөгжлийн бодлогын гол зарчмуудыг оруулсан бөгөөд байгаль орчинд ээлтэй хөгжлийг суурь зарчим хэмээн тусгасан.

-Энэ чиглэлээр тухайлбал ямар бодлого гарч байгаа юм бол?

-Хэд хэдэн бодлого гарч ирсэн. Тухайлбал, БОАЖЯ манай хороотой хамтраад ногоон эдийн засгийн төсөл хөтөлбөр гаргасан байгаа. Энэ нь зөвхөн хог хаягдал багасгах биш, сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах, эрчим хүчийг тодорхой хэмжээгээр хэмнэх тухай юм. Цаашдаа хэлэлцэх байх. Хувийн хэвшлийнхэн мөн тодорхой хөтөлбөр боловсруулж байна. МҮХАҮТ-аас “Таван 20-ийн бодлого”-ыг боловсруулж, 2020 он гэхэд эрчим хүчний 20 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээр үйлдвэрлэдэг болох, эрчим хүчний хэрэглээг 20 хувь хэмнэх зэрэг тодорхой саналууд гаргасан. Энэ бүхнийг харахад төр засаг, хувийн хэвшлийнхний санаа ижил байгаа тул нэгтгээд хөтөлбөр болгон Засгийн газраар батлуулах гэж байгаа.

-Өнөөдөр дэлхий нийтээрээ сэргээгдэх эрчим хүч ашиглахыг эн тэргүүнд тавьж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт өвлийн хотуудын дарга нар манай нийслэлд чуулсан. Тэр үеэр Истоны Вимши хотын дарга Монгол ийм нарлаг байхад яагаад нар, салхины эрчим хүч ашиглахгүй байгаа юм бол гэж гайхсанаа ярьж байсан. Сэргээгдэх эрчим хүчний бодлого манай улсад ямар түвшинд байна вэ?

-Манай улс нар, салхины хувьд хамгийн их нөөцтэй оронд тооцогдож байгаа. Ер нь нар, салхи, ус, газрын дулааны боломжоороо дэлхийд тэргүүлэхэд гайхахааргүй арвин нөөцтэй гэдэг нь тодорхой болсон. Яг энэ чиглэлээр Засгийн газар өнгөрсөн жил 100.000 айлыг нар, салхины эх үүсвэрээр хангах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлснээр олон айл өрх, сумын төв сэргээгдэх эрчим хүч ашиглаж байна. Манай улсын нийт эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн 3-5 хувийг сэргээгдэх эрчим хүч эзэлж байгаа гэсэн тооцоо бий. Зарим үзүүлэлтээрээ манайх Данийн түвшинд хүрэхг үй ч Европын хөгжиж байгаа ихэнх орноос өнд өр үзүүлэлттэй гарсан. Саяхан хоёр усан цахилгаан станц (УЦС) ашиглалтад орууллаа. Гурав дахь УЦСыг барих төсөл яригдаж байна. “Ньюком” компани 70 мВт-ын хүчин чадалтай салхин цахилгаан станцыг энэ жил ашиглалтад оруулна. “Женерал электрик” компани тоног төхөөрөмжийг нь нийл үүлж буй. Уг станц Ази тив төдийгүй дэлхийд томд тооцогдох сэргээгдэх эрчим хүчний станц болно. Энэ бол манай улс сэргээгдэх эрчим хүчийг идэвхтэй ашиглаж байгаагийн илрэл болов уу.

-Сэргээгдэх эрчим хүч харьцангуй өргөжиж байгаа юм байна. Тэгвэл үнийн хувьд ямар байдаг юм бол?

-Сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ өртөг нүүрснийхээс ялимгүй өндөр. Гэхдээ нүүрсний үнэ өсөж байгаа тул цаашид салхины эрчим хүч илүү хямд тусах хандлагатай болчихлоо. Тиймээс энэ чиглэлээр эрчимтэй ажиллаж, төр, засгаас хувийн хэвшлийг бодитойгоор дэмжин, салхины эрчим хүчийг худалдан авч хүмүүст нийлүүлэх боломж байна. Монгол л гэхэд Африкийн Сахарын цөлтэй зэрэгцэх хэмжээний нарны эрчим хүчний нөөцтэй. Тэгэхээр нарны эрчим хүчийг хөгжүүлэх боломж их гэсэн үг. Гэхдээ хоёр зүйлийг анхаарах хэрэгтэй. Нэгдүгээрт, нарны том оврын цахилгаан станц барих хэрэгтэй. Саяхан манай хороо энэ чиглэлээр ажилладаг Японы хөрөнгө оруулагч консорциумынхантай уулзсан.

Нарны цахилгаан станц хэд хэдэн төрлөөр байх боломжтой байна. Тухайлбал, нарны эрчим хүч хураах олон зуун тольтой, компьютерийн нэгдсэн удирдлага бүхий системийг Монголд хэрэгжүүлэх бүрэн бололцоотой гэсэн. Үнэ өртөг нь салхи болон нүүрснийхээс өндөр ч манайх энэ чиглэл рүү явах ёстой. Одоогоор хамтарсан судалгаа хийж, мэдээлэл солилцох түвшинд байна. Хоёрдугаарт, бага оврын нарны эх үүсвэр. Засгийн газар энэ чиглэлээр сүүлийн жилүүдэд идэвхтэй ажилласан. Хөдөөний айл, сум бүр нарны жижиг зай, салхины эх үүсвэр ашиглан зураг, DVD үзэж, гар утас ашиглаж байна. Гэвч одоо байгаа нарны зайн хүчин чадал нь харьцангуй сул.

Өөрөөр хэлбэл, хөргөгч, хөлдөөгч гэсэн том оврын цахилгаан төхөөрөмж ажиллуулах боломжгүй. Тэгэхээр бид эхний ээлжинд нар, салхины эрчим хүчний ашигт үйлийн коэффицентийг нэмэгд үүлэх хэрэгтэй. Хэрэв тэгж чадвал Монголын эдийн засагт томоохон өөрчлөлт авчирна. Өнөөдрийг хүртэл малчид сүүгээ зах зээлд нийлүүлж чадахгүй байгаа. Бүх аймгийг засмал замаар холбосон ч замаас 100-200 км зайтай айлууд тэр хүртэл сүүгээ хүргэж чадахгүй. Харин айл бүр хөлдөөгч ажиллуулдаг болчихвол манай улс сүүний хэрэгцээгээ бүрэн хангах боломжтой болно. Мах ч мөн ялгаагүй.

-Тэгвэл нарны эрчим хүчний чадлыг хэрхэн сайжруулах вэ?

-Шинэ технологи бүхий орчин үеийн нарны зай оруулж ирэх ажлыг төрөөс зохион байгуулах хэрэгтэй. Тэгвэл хот суурин гэлтгүй иргэн бүр түүнийг ашиглах боломжтой болно. Яг энэ талаар манай хорооны Шинэтгэлийн газрын дарга Ганбат Японд очиж “Мицүбүши”-гийн нарны зайн үйлдвэрлэлтэй танилцаад ирсэн. Технологи нь эрчимтэй хөгжсөн гэж байна. Үүлэрхэг байхад ч цахилгаан үйлдвэрлэх чадалтай зай бий болжээ. Японд болсон цунами, газар хөдлөлтийн дараа цахилгааны хэрэглээг бууруулахын тулд айлуудын цахилгааныг хязгаарлах болсон. Энэ хүрээнд айл болгон байшингийнхаа дээвэр дээр нарны зай угсардаг болсон.

Японы хамгийн сүүлийн үеийн нарны зай үр өгөөж өндөртэй тул айлууд үйлдвэрлэсэн цахилгаанаа ашиглаад, илүү гарсныг нь улсдаа зарж байна. Ингэснээр зарим айл сард 300 ам.долларын борлуулалт хийж байгаа гэсэн. Тэр нарны зайг суурилуулах нь өртөг өндөртэй л дээ. Тийм ч учраас ийнхүү мөнгө олох эрчим хүчний менежмент, удирдлага зохицуулалтын шинэ тогтолцоог бий болгосон байгаа юм. Түүгээр барахгүй ухаалаг гар утас гэдэг шиг ухаалаг эрчим хүчний сүлжээ буюу “smart grid”, “smart home” гэсэн ойлголт гарч ирсэн байна.

“Smart home” гэдэг нь энгийн байшинг компьютерийн системтэй болгож, цахилгааныг автоматаар удирдан, эрчим хүчийг хэмнэдэг байшин юм. Хүнгүй үед гэрэл, залгуур гээд бүгдийг нь цахилгаанаас салгадаг. Смарт грид гэдэг нь хот, улсын хэмжээнд эрчим хүчийг зөв зүйтэй ашиглаж хэмнэдэг систем. Манай өмнөд хөрш смарт сити буюу ухаалаг хотыг хүртэл шинээр байгуулж байна. Гудамжны гэрэлтүүлгээс эхлээд хотын бүх төлөвлөлт нь эрчим хүч хэмнэхэд чиглэсэн. Санаа авах зүйл их байгаа. Манайд заримдаа өдрийн цагаар гэрлийн шонгууд асаалттай байдаг. Үүнийг нэгдсэн удирдлагатай болгох хэрэгтэй. Бага мэт боловч энэ нь их хэмжээний эрчим хүч хэмнэнэ.

-Дэлхий нийтээрээ АЦСаас татгалзаж байна. Харин манай үндэсний хөгжлийн цогц бодлогод Монголд атомын цахилгаан станц (АТЦ) байгуулах тухай тусгасан гэж байсан. Энэ нь байгальд ээлтэй, ногоон хөгжлийн талаарх дээр асуудлуудтай нийцэхгүй юм биш үү?

-АЦС, уран ашиглах талаар яриа их өрнөж байгаа. Гол нь өнгөрсөн онд Японд болсон аймшигтай газар хөдлөлтийн үр дүнд учирсан цөмийн энергийн бохирдолтой холбоотой. Уг нь манай үндэсний хөгжлийн цогц бодлогын хүрээнд 2020 он гэхэд АЦС барина гэж заасан байдаг. Энэ чиглэлээр манай цөмийн энергийнхэн холбогдох компаниудтай судалгаа хийгээд, урьдчилсан таамаг дэвш үүлсэн байгаа. Гэхдээ шууд хэлэхэд одоохондоо манайх боловсон хүчний тал дээр ч, технологийн хувьд ч энэ салбарыг хөгжүүлэхэд бэрхшээл ихтэй байна.

АЦС-ын асуудалд болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Энэ чиглэлээр сүүлийн үед Япон, БНСУ, Франц болон бусад оронтой хамтын ажиллагаа их өрнөж байгаа. Гэхдээ голдуу уран олборлох, боловсруулах тал руугаа чиглэсэн. Ер нь уран олборлох, боловсруулахад манай улс бүрэн бололцоотой гэж болно. Үүгээр нэмүү өртөг бий болгох боломж бий. АЦС барих асуудал одооноос л яригдаж эхлэх ёстой. Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогод өөрчлөлт ороогүй учраас одоохондоо цахилгаан станцыг барих үзэл бодол хэвээрээ ч эргэж харах бололцоо бас бий.

Д.Баттөмөр: Би тоонд муу, бүтээлээ тоолох дургүй

“Баттөмөрийн дууг нэг үгээр тодорхойл” гэвэл “Тансаг” гэхээс өөр үг таарахгүй. Хоёр үгээр гэвэл “Яруу тансаг”, гурав бол “Уянга яруу тансаг”, дөрвөн үгээр хэл гэвэл “Сэрэхүйн уянга яруу тансаг” гээд “тансаг”-ийн өмнө хэдэн ч үг нэмж болно. Сүүлийн хагас зуун жилийн монгол дууны тухай хэн нэгэн ярьж, бичихдээ Баттөмөрийн нэрийг орхивол дутуудуулжээ гэж дүгнэхээс аргагүй. Монголын сүүлийн хагас зууны дууны уран бүтээл түүний дууг үйгээр бүрэн биш болчихно. Баттөмөрийн дуунууд тоо бөглөх төдий бус, тэрбээр сүүлийн хагас зууны урлагийн өнгийг тодорхойлогчдын нэгэн байж чадсан”. Төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров түүнийг ийн тодорхойлсон.

Үнэхээр ч 1960-аад оны “Намуун үдэш”, “Туулын урсгал шөнөдөө сайхан”, “Миний нутгийн бараа”, 1970-аад оны “Дуу минь, дуу минь”, “Сайн нөхрийн ерөөл”, “Нутгийн хөөрхөн бүсгүй”, “Цэцэгт цэнхэр алчуур”, 1980-аад оны “Сансрын нисгэгчийн ээжийн дуу”, “Чамайг тойрон эргэлдэнэ”, “Есөн эрдэнийн орон”, “Дорнын цагаан саран”, 1990-ээд оны “Би хаана төрөө вэ”, “Мандухай”, “Бодлын цагаан хун” зэрэг дуугүйгээр Монголын дууны урлагийн түүх яаж бүтэн байх билээ. Эдгээр сайхан уран бүтээлийн эзэн, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Баттөмөрийг “Хүмүүс” буландаа урихад “Би яриа хөөрөө муутай хүн шүү дээ. Тийм болохоор сонин хэвлэлд ярилцлага өгөх дургүй” хэмээн хэдэнтээ хойшлуулсны эцэст бид уулзлаа.

-Сайхан өвөлжиж байна уу. Танаар сонин сайхан юу байна вэ?

-Сайхан өвөлжиж байна. Хөгжимгүйгээр байж чадахгүй хүн чинь төгөлдөр хуурынхаа ард л сууж өнжих юм даа.

-Уран бүтээлийн олз омог их үү?

-Уран бүтээлч хүн байнга шинэ зүйл хийж байх ёстой. Би “Морин хуур” наадамд жил өнжилгүй оролцдог. Гэхдээ шагнал авах гэж бус, өөрийгөө ирлэж, хурцлах гэж бүтээлээ сойдог юм. 25 дахь удаагийн “Морин хуур” наадамд сойсон дуу маань хоёрдугаар шатанд үлдсэн байна билээ. Сайхан дуу хийхэд аялгуунаас гадна сайн шүлэг чухал үүрэгтэй. Сүүлийн үед дууны шүлэг их ховор болжээ. Би ямар азаар Монголын яруу найргийн ноён оргил Б.Явуухулан, Ш.Сүрэнжав, Д.Цоодол, П.Бадарч нарын шүлэгт ая хийж, хэдэн сайхан дуу зохиочихсон юм бэ гэж боддог шүү. Томчуудын нэр барьж буй хэрэг биш шүү. Азаар тэдний сайхан шүлгүүдийг би олж уншаад, ая хийчихсэн юм билээ.

-Танай нутгийг “Дуу хуурын өлгий” гэж өргөмжилдөг. Ийм сайхан аялгуу танаас урсдаг нь нутаг устай чинь холбоотой байх?

-Манай нутгийг ард түмэн тэгж өргөмжилсөн нь санаандгүй хэрэг биш байж таарна. Хөдөлмөрийн баатар Н.Норовбанзад агснаас эхлээд олон мундаг хүн манай говиос төрж гарчээ. Би тэдний хажууд өчүүхэн амьтан. Хүмүүс намайг дуу хуурын өлгий нутгийн нэгэн эд эс хэмээн харж байгаа бол надад маш том шагнал, өргөмжлөл. Би Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын уугуул. Аав минь уртын дуу сайхан дуулдаг, шагай харвадаг, даалуу тоглох дуртай, Доржхорол гэдэг хүн байлаа. Ээжийг минь Дашдаваа гэдэг. Ээж, аав хоёрын нэрийн эхний үсэг адилхан болохоор хүмүүс анзаардаггүй болохоос би ээжээрээ овоглодог хүн шүү дээ. Намайг нэгдүгээр ангид ороход ээж сургуульд хүргэж өгсөн юм. Тэгээд овог нь хэн бэ гэхэд санамсаргүй өөрийнхөө нэрийг хэлчихсэн гэдэг. Ингээд миний бүх бичиг баримтад ээжийн нэр бичигдэж, ээжээрээ овоглох болсон. Одоо бодоход аав минь их хүлээцтэй, тулхтай хүн байж дээ.

-Таныг сумын Улаан буланд бүжгийн хөгжим тоглодог байсан гэж сонссон?

-Намайг багад айл бүр гэртээ морин хууртай, түүнийгээ хүн бүхэн тоглодог байсан. Миний анх барьсан хөгжмийн зэмсэг бол морин хуур. Манай сумын Улаанбулангийн эрхлэгч Намхайжанцан гэж хөгжимд дуртай, гайхалтай авьяаслаг хүн байсан юм. Тэр хүн намайг хөгжимд дуртай болоход их нөлөөлсөн гэж боддог. Би Намхайжанцан ахыг дагаж, хойно урд нь орж гүйсээр гармонь хөгжмөөр хэдэн ая тоглоод сурчихсан. Тэгээд долоодугаар ангид байхдаа сумын Улаанбуланд нийтийн бүжиг болоход би гармонь хөгжим тоглодог байлаа. Бага насаа дурссан чинь мориор хичээлдээ явдаг байсан минь санагдчихлаа. Бидний үеийн хүүхдүүд мориор хичээлдээ явдаг байлаа шүү дээ. Сургуулийн гадна морь уях шон хатгачихсан, тэнд нь морьд багширч байдагсан. Одоогийн хүүхдүүдэд төсөөлөгдөхгүй байх л даа.

-Ажлын гараагаа УАДБЧ-аас эхэлсэн гэдэг билүү?

-Би долоодугаар ангиа төгсөөд Багшийн сургуульд элсэхээр Улаанбаатарт хамаатныдаа ирсэн юм. Тэгээд радиогоор Ардын дуу бүжгийн чуулгад хөгжимчин шалгаруулж авна гэж зарлаж байхыг сонсоод саваагүйтээд очлоо. Саваагүйтэх ч гэж дээ, одоо л ингэж ярьж байгаагаас биш тухайн үед хөгжимчин болохыг хүсэж очсон байж таарна л даа. Төрийн хошой шагналт Л.Мөрдорж, хөгжмийн зохиолч Ч.Дагвадорж нар хүмүүсийг шалгаж байсан. Морин хуур хөгжим тоглож шалгуултал “Тэнцлээ. Аравдугаар сард ир” гэв. Би гэдэг хүн бөөн баяр, нутаг руугаа гараад шидчихсэн. Багшийн сургуульд орно гээд гарсан хүн чинь сургуульд орохоо болилоо гээд буцаад очиход ээжийн санаа их зовж билээ. Ээж “Энэ хүүхэд сургууль соёлгүй боллоо” гэхэд аав маань “Хэдэн адуугаа маллаад, морь уяад явж байна биз” гэж хэлсэн юмдаг.

УАДБЧ гэдэг том газар намайг хөгжимчнөөр ажиллуулна гэдэгт тэд маань итгэж өгөхгүй байсан хэрэг. Тэгж байгаад есдүгээр сар гарч, ирээрэй гэсэн хугацаа нь ойртоход “Би дээл хийлгэмээр байна. Хотод очиж хөгжимчин болно” гээд ээжээрээ дээл хийлгэж өмсөөд нутгаасаа гарсан даа. Миний дээдэх ах цистерний жолооч. Ах маань намайг хотод хүргэж өгөөд, УАДБЧ-д ажилд орно гэсэн нь үнэн юм гэдгийг аав, ээжид хэлж санааг нь амраасан даа. Ингэж дагалдан хөгжимчн өөр ажлын гараагаа эхэлж байлаа. Гавьяат жүжигчин, ёочинч Ж.Мэнд-Амар, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, эвэр бүрээч Л.Самбалхүндэв бид гурав зэрэг ажилд орж байлаа.

-Таныг УАДБЧ-ын анхны их хуурч гэж сонссон?

-Хэдэн жил дагалдан хөгжимчнөөр ажиллуулаад шалгалт авч мэргэжлийн үнэмлэх олгодог байлаа. Тэгээд би анхны их хуурч болсон. УАДБЧ-ын үндэсний хөгжмийн оркестрын анхны их хуур хөгжмийг тэр үед урласан. Их идэвхтэй, ир гэсэн цагаас заавал цагийн өмнө очиж, бэлтгэл сургуулилалтаа хийдэг байлаа. Миний багш Я.Чулуунбаатар надад хөгжмийн эрдмээс гадна хариуцлага, ёс зүй гэдгийг зааж ойлгуулж, өдий зэрэгт хүргэсэн хүн. Их хатуу хүн байсан, тийм тулдаа би өдий зэрэгт хүрсэн гэж боддог.

-Хөгжмийн зохиолыг хэзээнээс оролдож эхлэв?

-Би хөгжмийн мэргэжлийн сургууль төгсөөгүй хэрнээ Хөгжмийн зохиолчдын холбооны гишүүн гэгдээд, ая зохиогоод сууж байгаа хүн шүү дээ. УАДБЧ-д хөгжимчн өөр ажиллаж байхаасаа л ноот эвлүүлж эхэлсэн. Тэр үед УАДБЧ-д Мөөеө (Л.Мөрдорж) багшаас эхлээд ланжгарууд ажиллаж байлаа. Би бол бялзуухай. Хийсэн аяа Л.Мөрдорж багшид сонсгоод засах зүйл байвал хэлээд өгөөч гэхээр “Наадахыг чинь би засчихвал Мөрдоржийн бүтээл болно шүү дээ. Чи өөрийнхөөрөө яв” гэж хэлдэг байв.

-Та хойно хөгжмийн сургуульд сурсан гэдэггүй бил үү?

-Улаан-Үдэд Соёлын ажилтны сургуульд удирдаач мэргэжлээр суралцсан. Төгс өж ирээд Сүхбаатар, Ховд аймаг, Эрдэнэтийн Соёлын ордонд ажилласан. Над шиг хөдөө 10 жил ажилласан хүн хөгжмийн зохиолчид дунд цөөн байх шүү. Мэргэжлийн сургууль төгссөн том хүмүүс чинь ганц баян хуур, хоёр хуучир, нэг шанзтай хөдөөгийн Соёлын төвд ажиллахыг хүсдэггүй юм.

-Харин та хүссэн хэрэг үү?

-Үнэн хэрэгтээ би хөдөө ажиллах тийм ч дуртай байгааг үй. Яамнаас “Хөдөө яв“ гээд томилохоор нь л явсан хэрэг. Явахгүй гэх толгой байх биш. Эргээд бодоход тэгж явсан нь оножээ. Олон янзын зан заншил, дуу хууртай нутгийн ард түмний дундаас шинэ, содон бүтээлийн санаа олддог юм. Шим шүлтийг нь хүртэж, өрмийг нь хамж болох бүхэн тэнд л байдаг.

-Таныг нийтийн дууны томоохон төлөөлөгч гэж тодорхойлсон нь бий. Та ер нь хэдэн дуу зохиосон бол. Тоолж бүртгэж үзэв үү?

-Би тоонд тун муу хүн шүү дээ. Бүтээлээ тоолох дургүй. Миний дуунууд өдий хүртэл дуулагдаж байгаа нь л сайхан.

-Нэг хэвэнд цутгачихсан мэт адилхан аялгуутай дуу олон боллоо гэх шүүмжлэл мэр сэр сонсогддог. Үүнийг та юу гэж боддог вэ?

-Монголчууд дуунд дуртай, хөгжмийн мэдрэмжтэй шүү дээ. Тэгэхээр хэр баргийн дууг голно шүү. 1990 оноос хойш ямар нэг цензургүй чөлөөтэй болж, хүмүүс юу дуртайгаа хийж байна. Энэ нь ч зөв. Гэхдээ гаднаас тавих хяналт багасах тусам өөртөө цензур тавих хэрэгтэй. Ичих булчирхайтай байх ёстой. Тэгж байж хүний сэтгэлд хоногших, цаг хугацааны шалгуур давах бүтээл хийнэ шүү. Түүнээс биш дуугаа радиогоор олон дахин цацсанаар амжилтад хүрэхгүй.

  Х.Уянга

Үйлийн үрийн ҮРГЭЛЖЛЭЛ

Номын дэлгүүрийн булангийн ширээнд тухалснаар зохиолч, шүүмжлэгч П.Батхуяг бид хоёрын яриа эхэллээ. Тэр бол нэгэн мод. Гэхдээ ойн хэсэг бус, буйд газрын ганц мод мэт санагдсан. Түүний сүүдэрт хоргодохоор зорих нэгэн байхад үр жимснээс нь хүртэхийг хүсдэг нь ч бий. Энэ нь тэр модны хувьд аз жаргал юм шиг. Магадгүй өөрийнх нь тодорхойлсноор үйлийн үр ч юм бил үү.

-Тавдугаар ангид байхдаа зохиолч болох тухай зохион бичлэг хийж байсныг эсээнээс тань уншсан. Энэ нь таны сонголт байсан уу, эсвэл хувь заяа юу?

-Зохиолч болсон нь нэг талаар хувь заяаны сонголт, нөгөө талаар үйлийн үр минь. Манай удамд дээшээ хоёроос гурван үед бичиг ном, яруу найрагт ойр хүмүүс тасралтгүй явж иржээ. Тэдний үргэлжлэл болж мэндэлсэн над дээр хувь заяаны оноолт, үйлийн үр буусан нь тэр болов уу. Тийм ч учраас би тэр эсээнд “Бидний бо дож, тооцоолж байгаагаар амьдрал өрнөж буй мэт боловч угтаа өөр юм. Цаанаасаа зурагдчихсан зураасын дагуу бид алхдаг” тухай бичсэн.

-Хэрвээ тийм бол тэр зураасыг зурсан хэн нэгэн цаана нь байгаа ч юм шиг. Таны хувьд тэр нь бурхан мөн үү?

-Хүн олон зүйлд итгэж үнэмшихээс гадна үй түмэн эргэлзээ дунд амьдардаг. Эргэлзээ нь амьдралыг утга учиртай болгодог ч байж болох юм. Бүх зүйлд итгэж, юунд ч эргэлздэггүй хүн ч гэж бараг байхгүй. Би бурхан бийд итгэдэг. Гэхдээ тэр хаа нэгэн газар сууж байгаа гэдгээс илүүтэй өөрийн доторх бурханлиг чанараа сэргээхийг эр мэлздэг нь намайг уран зохиол руу түлхсэн нэг хүч биз. Мэдээж залуу байхдаа үүнийг бүрэн ухаарч, ойлгоогүй явсан ч сүүлийн үед хүмүүсийн бурхан гэж нэрлэдэг тэр хүчийг өөр дотроосоо нээх, гаргаж ирэх, бусдад харуулахыг зорьж байна. Өөрөөр хэлбэл, өөрийгөө таньж мэдэх гэсэн үг. Хүн 60-70 насаллаа гэж бодоход сэтгэлийнхээ мөн чанарын 50 хувийг л нээдэг юм шиг санагдсан. Олны дунд байдаг, нийтэч маягийн хүмүүс өөрийгөө таньж, олсон мэт бусдад санагддаг ч эсрэгээрээ байх тохиолдол давамгайлах нь бий.

-Надад таны зохиолын баатрууд ганцаардмал хүмүүс шиг санагддаг.

-Ний нуугүй хэлэхэд хүн найз нөхөд, гэр бүл, хамт олноороо хүрээлүүлэн, бужигнасан орчинд байдаг ч сэтгэлийнхээ гүнд ганцаардмал. Тэр ганцаардлаа даван туулах, мартахын тулд дэмий хоосон зүйл зохиож, бүтээж, жаахан хүүхэд мэт баясдаг. Миний бодлоор оюун санааны ганцаардал цаашид үргэлжилсээр байх бөгөөд бие биенээ мэдэрч, ойлгодог хүний тоо улам цөөрөөд байх шиг. Магадгүй ихэнх хүн олны хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн, нөхөрсөг хараг дахыг хүсдэг. Хэрвээ хүн үүний мөн чанарыг нээж, зөв ганцаардаж, дотоод дуу хоолойгоо сонсож чадвал гэгээрэхүйн үүд нээгддэгийг хүн төрөлхтний түүх харуулдаг.

Зохиолын баатруудын хувьд миний дүр тодорхой хэм жээгээр агуулагдаж буй. Амьдралаас үзэж, харж, сонссон, ухаарсан бүхний минь тусгал зохиолоор дамжин хэн нэгний дүрд хувирна. Нэг зохиол бичиж дуусаад цэг тавьсан л бол надаас ангид болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, тэр зохиол өөрийн хувь тавилан, амьдралын замдаа орж буй хэрэг. Хүүхдүүдийнхээ араас санаа зовж, 20, 30 нас хүртэл нь бөөцийлдөг тэр сэтгэлгээгээр уран бүтээлд хандаж болохгүй. Зохиол хоёр хоног эсвэл 20 жил наслах эсэхт би санаа зовдоггүй. Бүх зохиолдоо хайртай ч гэж хэлэхгүй. Эргэлздэг зүйл олон бий

-Хувь хүн болон уран бүтээлч болоход тань хамгийн их нөлөөлсөн хүн, үйл явдал байдаг уу?

-1990 оны ардчилсан хувьсгал. Хэн нэгэн Дорж, Дулмаагаас илүү нийгэм, цаг үе бидний бүтээлд нөлөө үзүүлдэг. Тэглээ гээд би олны анхаарлын төвд байж, нийгмийн эргүүлгэнд хутгалдахыг хүсдэггүй. Сүүлийн үед олны хөлийн газар, бужигнасан орчинд улам дургүй болж, ганцаар буйд байхыг илүүд үзэх болж. Нийгэм бол хувь хүнийг дарангуйлж, угаалгын машины хатаагчид сэгсэрсэн мэт болгочихдог.

-Хэрвээ танд 20 нас руугаа буцах боломж гарвал юуг өөрчлөх вэ?

-“Муу хүний заяа завагт” гэгчээр залуудаа тэгтлээ алдаж явсангүй. Хэрвээ цаг хугацааны машинд суугаад 20 насандаа очлоо гэхэд утга зохиолтой танилцаж, уншиж болохуйц нэг хэлийг нэвт сайн эзэмших байсан.

-Судлаач, шүүмжлэгч хүний үүднээс харахад “Хүрээ хөвгүүд” бүлгэм Монголын уран зохиолын ертөцөд ямар нөлөө үзүүлсэн бэ?

-1990 оны эхэн, дунд үед энэ асуултад хариулах түвэгтэй байсан. Тэгвэл өнөөдөр эргэн харахад “Хүрээ хөвгүүд” бүлгэм Монголын утга зохиолын нэгэн үеийг хүссэн, хүсээгүй хүмүүжүүлжээ. Гэхдээ бид шинэ үеийн залуусыг хүмүүжүүлье гэж огт бодоогүй. Тухайн үед бүлгэмийн уран зохиолд эзэлж байсан байр суурь, чиг хандлага нь зөв байсан юм. Байгаа зүйлийг муулж, магтаж бичихээс илүүтэй байхгүй зүйлийг, бий болох юмны тухай, бий болчихсон ч хэн ч анзаарахгүй зүйлийг бичих нь ирээдүйн утга зохиол гэдгийг бид таньсан. Үүнийг сүүлийн үеийн залуус ч дэмжиж байгаа. Энэ бол “Хүрээ хөвгүүд”-ийн Монголын уран зохиолд хийсэн нэг алхам. Үүнийг эсэргүүцэх хүнд “2000 оноос хойш гарч ирсэн залуусын шүлгийг 1995-1996 оны “Хүрээ хөвгүүд” болон чөлөөт сэтгэлгээ, өөр байр сууринд байсан хүмүүсийн шүлэгтэй харьцуулан уншина уу” гэж хэлье.

-Та нэгэн ярилцлагдаа Монголын урлагт клубийн систем дутаж буй тухай ярьсан байсан. Гэтэл урлаг нийгэм, бүлэг бус хувь уран бүтээлчийн давтагдашгүй мэдрэмж, сэтгэлгээгээр тодорхойлогддог.

-Монголын уран зохиолд шинээр гарч ирж байгаа залуусын оюун санааг хамгийн их бохирдуулж байгаа хүн нь П.Батхуяг гэх хүмүүс цөөнгүй бий. Гэтэл надад бүхэл бүтэн үеийг булингартуулах сэтгэл, боломж, хүч ч байхгүй. Би хэсэг бүлэг хүнд нөлөөлдөг байхыг үгүйсгэхгүй. Миний хүндэлдэг нэгэн хүн “Да раа үеийнхээ тухай мунхаг бодолтой байх нь өөрөө мунхаг буйн шинж” хэмээсэн нь бий. Тий мээс ч би уран зохиолд дөнгөж орж ирж буй хэ нийг ч хоёр гараа дэлгэн, халуун сэтгэлээр уг тан авдаг. Анхны ном бүхэнд нь халуун сэтгэлээр үг бичнэ. Дөнгөж шүлэг бичиж эхлэн, яруу найрагт дуртай болж байгаа хүүхдэд “Чамд ямар ч авьяас алга” гэх сэтгэл надад байдаггүй. Харин хоёр, гурав дахь номноос нь тэр хүний авьяас, чадвар бүхнийг шийдэх болно. “Монголын уран зохиол хаашаа чиглэж байна вэ, ер нь яах ёстой юм бэ” гэх асуулт хүмүүст байдаг. Тэгвэл хүчтэй бүлгүүдийн өрсөлдөөнд Монголын уран зохиол дараагийн алхмаа хийнэ.

Сүүлийн үед гарч ирж байгаа залуус үзэл санаа, амьдралыг харах өнцөг, туурвин бүтээх төстэй талаараа нэгдэж байж хүчтэй болно. Тэгснээр зөвхөн энэ тойрогтоо эргэлдэх биш, гадагшаа гарч, оюун санаагаа импортлох арга зам бий болно. Монголд сайн зохиолчид байсан, одоо ч байгаа. Гэхдээ өнөөдрийн цаг үе, XXI зуунд ганц хүний тоглолтоор хаашаа ч явахгүй. Л.Толстой, Ф.Достоевскийн амьдарч асан үед хүмүүс зөвхөн ном уншиж байсан учраас өөрийн үзэл санааг тунхаглаж, ганцаар гарч ирэх боломж илүү нээлттэй байв. Гэтэл өнөөдөр техник технологиор түүчээлсэн нийгэмд энэ нь боломжгүй. Тийм ч учраас БНСУ, Англи, Шотланд, Уэльсийн зохиолчид бүлгийн системд хэдийнэ орсон. Жишээ нь ганц Дублин хотод гэхэд маш олон утга зохиолын бүлгэм байдаг.

Тэнд нэг жилийг П.Батхуягын гэж зарлаад бусад нь бүтээлээ туурвихын зэрэгцээ П.Батхуягыг дэмжих, гаргаж ирэх тал дээр ажилладаг. Дараа жил нь нөгөө зохиолч нь гарч ирнэ гэх жишээтэй. Хүч ямар чухал болохыг энэ харуулж байгаа юм. Харин урлаг хувь хүний авьяас, мэдрэмжинд тулгуурлаж, “би”-гийн илэрхийлэл болдогтой 100 хувь санал нийлнэ. Тэр дундаа энэ цаг үед хүн бүр онцгойрох зүйлээ хайж байна. Нэг хүн надад дуртай байхад, нөгөө нь хөгийн зохиолч гэж бодож болно. Хэрвээ хүн бүрт таалагддаг зохиолч байгаа бол тэр нь бэлгийн үеэр ном бичдэг шоуны эсвэл арилжааны хүн.

-Таны бодлоор “Болор цом”, “Алтан өд” зэрэг наадам жинхэнэ хэмжүүр мөн үү?

-Цаг үеийн шалгуур хэмжүүр болох үзэгдэл утга зохиолд байдаг. Жишээ нь Нобелийн шагналыг зөвхөн амьд зохиолчид өгдөгөөс гадна улс төр, үзэл бодол ч нөлөөлдөг. Гэхдээ дэлхийн утга зохиолын тун боломжийн төлөө- лөгчид Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг. Ямар ч төрлийн уралдаан, наадам тухайн цаг үеийн шалгуур болохоос цаг хугацааны шалгуур огт биш. 1990-ээд оны үед “Болор цом”-ын тайзнаа тодорч байсан хүний дийлэнх нь одоо утга зохиолын амьдралыг орхисон, арчигдсан байна. Тэгэхээр наадам нөгөө талдаа шалгуур биш. Буруу замаар яваад байгаа Монголын уран зохиолыг цэвэрлэх эхний ажил бол “Болор цом” наадмыг зохион байгуулахыг болиулах явдал гэж би үздэг. Шагнал хэрэгтэй. Гэхдээ шар тэмдэг бус шагнасан шиг шагнадаг мөнгө хэрэгтэй болов уу. Тухайн зохиолч ахуй амьдралын асуудалд санаа зоволгүй, тайван сууж зохиолоо бичих тэр боломжийг бий болгох нь чухал. Тэрнээс биш, улирал, жил тутам зохион байгуулдаг наадмууд зохиолчдыг улам тайзны шинжтэй, олод таалагдах дуртай, хий хоосон дүртэй болгож байна. Харин “Алтан Өд”-ийг харьцангуй бодитой гэж би одоохондоо дүгнэдэг.

-Хамгийн сүүлд бусдын амнаас сонссон өөрийн тань тухай үнэн үг юу байв?

-Гурав хоногийн өмнө н.Эрдэнэбулган зураач миний сүүлд бичсэн шүлэгний тухай үнэн үг хэлсэн. “Таны энэ шүлэг муу болж, төгсгөлөөс нь авах юм алга” гэсэн. Шүүмжлэгчийг шүүмжлэх хүн бараг олддоггүй. Ми ний ан заарс наар “П.Батхуяг мэргэжлийн шүүмжлэгч. Хэрвээ түүний зохиолд шүүмж бичвэл эргээд намайг шүүмжилнэ” гэж хүмүүс боддог юм шиг байгаа юм. Түүнчлэн шүүмжийг хувийн өс хонзон мэтээр ойлгох нь ч бий. Зөвхөн утга зохиол тө дийгүй Монголын урлагт мэргэжлийн шүүмж дутаж байна. Театр нь гэхэд үзэгчийг да гуулж, хүмүүжүүлэх ёстой атал хүмүүс юу үзэхийг хүснэ тэрийг л хийж байна. Тайзан дээр эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс үнсэлцэхгүй бол хэн ч жүжиг үзэхгүй гэж ярьж байна шүү дээ.

-Хөгжмийг хөглөдөгтэй адил та өөрийгөө хэрхэн хөглөдөг вэ?

-Миний сэтгэл хоёр туйл руугаа чиглэлтэй. Баярлах нь ч, гуних нь ч хурдан. Тиймээс цаг, нийгмээс ирж буй цочроонд бага өдөөгдөх хэрэгтэй. Хэрвээ тэр бүхэнд хариу үйлдэл үзүүлээд л байвал хоёр талтай над шиг хүмүүс хохирчих гээд байдаг тал бий. Нийгмийн муу муухай, хэцүүг анзаарахгүйн тулд заримдаа нүдээ аниад дуу дуулахад орчноос таслагдчих шиг болдог. Сэтгэл үймсэн хийгээд гэрэлтсэн аль ч үед өөрийгөө хөгжимдөж сэргээдэг.

  Б.ЭГШИГЛЭН

Д.ЗҮМБЭРЭЛЛХАМ: ХАЯГ АНДУУРСАН ШҮҮМЖЛЭЛ МАНАЙХЫГ ЧИГЛЭЭД БАЙГАА НЬ ТООГҮЙ

Төрийн албаны зөвлөл (ТАЗ)- ийн үйл ажиллагаа, өнөөгийн байдал, цаашдын хандлага, анхаарал татсан асуудлын талаар илүү тодорхой мэдээлэл өгөх зорилгоор тус зөвлөлийн дарга Д.Зүмбэрэллхамтай уулзаж ярилцлаа.

-Сүүлийн үед ТАЗ шалгаруулалт явуулж, яам, агент лагийн түвшний томоохон хэд хэдэн томилгоо хийснийг дагаж мэр сэр хэл ам гарч байх шиг байна. Энэ сэдвээс ярилцлагаа эхлэх үү?

-Төрийн албанд хийх ёстой томилгоонуудыг хийж, ажил нэлээд жиг дэрчихээд байтал Засгийн газрыг хамтарч бай гуулсан нэг нам нь засгаас гарснаас болоод улс төрийн зарим албан тушаалын орон тоо гарсан.Мөн Засгийн газар зарим албан тушаалтанд хариуцлага тооцож ажлаас чөлөөллөө. Сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдөх хүмүүс хуулийн дагуу хүсэлтээрээ ажлаас чөлөөлөгдсөн. Эдгээр сул орон тоог нөхөх ажил хийлээ. Ер нь бол удирдах албан тушаалын биш, яам тамгын газрын бүтцийн нэгжийн дарга, ажилтнуудын албан тушаалын сонгон шалгаруулалт байнга л явж байдаг. Нэг үе энэ ажил хүмүүсийн анхаарлыг сүрхий татдаг, дараалал үүс дэг, тест задарлаа, шалгалт буруу явж байна гэх мэтийн хэл ам гардаг байснаа больсон. Тухайн байгууллага сул орон тоондоо шалгаруулалт явуулж, хүн авах тухай за хиалга ирүүлснийг манай зөвлөл ил тод нээлт тэй зарлаж, бүрт гээд, шалгалт авч байгаа. Шалгалтыг цахим хэлбэрээр авдаг болсон нь шударга, ил тод, маргаан маапаангүй байх нөхцөлийг бүрдүүлж байна.

Харин Төрийн нарийн бичгийн дарга, агентлагийн дарга мэтийн төрийн жинхэнэ албаны хамгийн том албан тушаалд хэн очих нь олны анхаарлын төвд байдаг. Сонгон шалгаруулалт дөхөөд ирэхээр сонин хэвлэлд элдэв янзын таамаг, “бор шувуу” нисэж эхэлдэг. Зарим нь нэлээд шүүмжлэлийн чанартай байх нь ч бий. Бүр өдөөн хатгасан гэмээр зүйл ч гардаг.Сая хэд хэдэн Төрийн нарийн бичгийн дарга, агентлагийн даргын сонгон шалгаруулалт болох үеэр хэвлэлийн тийм ээлжит аян өрнөлөө. Шүүмжлэл янз бүр. Жишээ нь, ТАЗ төрийн албан хаагчдын хувь заяаг гаргуунд нь гаргалаа гэж шүүмжилдэг. Энэ бол хууль бусаар төрийн албанд шургалсан хүмүүсийг илрүүлж, арга хэмжээ авсантай холбоотой гарч байгаа яриа. Нэгэнт хууль зөрчсөн бол засаж сайжруулах нь бидний үүрэг шүү дээ. Бас нэр дэвшигчдийн заримд зориуд тааруулсан шалгуурыг ТАЗ бий болго чихоод сонгон шалгаруулалт явуулдаг гэсэн яриа гарах боллоо.

ТАЗ сонгон шалгаруулалт л явуулдаг болохоос тухайн албан тушаалын ажлын байрны тодорхойлолт, албан тушаалд тавигдах шаардлагыг боловсруулж баталдаггүй. Захиалж буй байгууллага, албан тушаалтан нь шалгуураа гаргаж, ийм мэргэжилтэй, мэргэжлээсээ гадна тийм чиглэлээр мэргэшсэн байх ёстой, энэ хэмжээний туршлага дад лага шаардлагатай гэж тодорхой заасанбайдаг. Бид тэр шалгуурт нь тэнцэж буй хүмүүсийг бүртгэн шал гаруулалтаа явуулж, бүх шалгалтын дүнгээр эрэмбэлээд хамгийн эхний байр эзэлсэн нэг хүнийг л санал болгодог. Энэ үйл явц зарим хүмүүст буруу ойлгогдоод, хаяг андуурсан шүүмжлэл манайхыг чиглээд байгаань тоогүй. Бид уг нь тайлбар ярилцлага хэвлэлд өгдөг л юм. Гэвч хардлага сэрдлэг байсаар л байна.

Бид шалгаруулалтаа хуулийн дагуу, ямар нэгэн ар өврийн хаалга хэрэглэлгүй шударга явуулж чадаж байгаа. Гэхдээ хаяг нь андуурагдаад, ТАЗ-ийг хардаад байгаа юм шиг боловч шүүмжлэх ёстой сэдэв мөн үү гэвэл мөн. Учир юу вэ гэвэл жишээ нь, 11 яамны Төрийн нарийн бичгийн даргын тоо зэрэг суларлаа гэж тооцоход аягүй л бол Засгийн газраас 11 өөр шалгууртай захиалга орж ирж мэдэхээр байгаа. Бид заримдаа заавал ийм шалгуур тавих ямар шаард лага байна вэ, үүнийгээ эргэж хараач, өөрчлөөч гэсэн саналыг Засгийн газарт тавьж, буцаадаг. Тухайлан хэн нэг хүнд зориулчихсан юм шиг шалгуур хааяа ирдэг нь үнэн. Биднийбуцаасныг за саж ирүүлэх нь ч бий, тэр чигээрээ үлдэх нь ч бий. Бидэнд шалгалт авахгүй байх, ирүүлсэн захиалгыг өөрчлөх хуулийн боломж байхгүй.

-Хуульд юу гэж заасан байдаг вэ. Хэдэн удаа буцааж болдог юм?

-Нарийндаа бол бидэнд бу цаах эрх үгүй. Ажлын шугамаар тодруулах, нягтлах асуудал л байна. ТАЗ тэдэн удаа буцаана, буцаасныг хү- лээж авахгүй бол тэгнэ ингэнэ гэсэн юм огт байдаггүй юм шүү дээ.

-Үүнийг тэгээд залруулах, өөрчлөх боломж байхг үй юу?

-Байлгүй яахав. Төрийн албаны тухай хуульд удирдах албан тушаалтны, ажлын байранд тавих тусгай шаард лагын стандартыг УИХ батална гээд заачихсан байгаа. Бид тэр стандартыг нь боловсруулж УИХ-д өргөн бариад хоёр дахь жилийнхээ нүүрийг үзэж байна.

-Яагаад баталдаггүй юм бол?

-Бид албан тушаал карьерийн зарчмаар явах ёстой гэсэн байр сууринаас боловсруулсан. Жишээ нь, яамны газ рын дарга болох хүн доод шатныхаа албан тушаалд ажилласан байх ёстой, Төрийн нарийн бичгийн даргад нэр дэвших хүн яамны түвшинд газрын даргаар ажиллаж байсан, түүнээс дооших албан тушаалыг гурваас доошгүй жил хашсан байх ёстой гэх мэтээр тусгасан. Яаманд мэргэжилтэн болсон хүн ажлаа маш сайн хийгээд явах юм бол есөн жилийн дараа Төрийн нарийн бичгийн даргад нэр дэвших, энэ албан тушаалыг хаших эрхтэй болох юм байна гэдэг ил тодорхой баймаар байгаа юм. Үнэхээр ийм байх нь зөв гэж нэг хэсэг гишүүн дэмжиж байхад нөгөө хэсэг нь төрийн албыг вакуумжуулж байна, зөвхөн дотроосоо л хүн гаргадаг, гаднаас хүн орох боломжийг хааж байна гэж үздэг. Анхны хэлэлцүүлгээр ий мэрхүү асуудал яриад таг зогссон. Уг нь бол төрийн албаны хувь заяаг шийдвэрлэхэд амин чухал асуудал энэ мөн. Батлагдахгүй байгаа нь ч энэ асуудал үнэхээр чухал болохыг харуулж байгаа юм. Эсэргүүцээд байгаа хүмүүс нам, улс төрийн эрх ашгийг эрхэмлээд байна уу, эсвэл өөрийгөө гэж хараад байна уу гэмээр байдаг. Төрийн албанд хэн хамаагүй хүн намын нэрээр, танил талын шугамаар шургалах нүх сүвийг хэвээр байлгах нь юунд хэрэгтэй, хэнд ашигтай юм бэ. Хэрвээ энэ стандарт батлагдчих юм бол одоо яриад байгаа хүнд тохируулж шалгуур зохиогоод байна гэсэн яриа алга болно. Тийм агентлагийн дарга, тэр яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга ийм боловсролтой, энэ хэмжээний мэргэшил, туршлагатай хүн байна гээд УИХ батлаад өгчих юм бол асуудал нэг мөр болох юм.

-Гэхдээ бас бодох асуудал байгаа юм биш үү. Жишээ нь, гадаадад өндөр боловсрол эзэмшсэн, дэлхийд нэртэй компани, олон улсын байгууллагуудад алба тушаал хашиж, шилдэг мэргэжилтэн гэдэг нь хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн Монголдоо ирээд төрийн албанд зүтгэе гэвэл бүр эхнээс нь эхлэх шаардлага гарах нь байна шүү дээ.

-Удирдах ажлын туршлага гэнэт бий болчихдог зүйл биш. Удирдлагын академи төг сөөд удирдах чадвартай бол чихдог ч юм биш. Гэхдээ таны саяын хэлсэн шиг үнэхээр үнэлж, ашиглах ёстой, гарцаагүй хүлээн зөв шөө- рөгдсөн мэргэжилтэн байх юм бол тодорхой албан тушаалын зэрэг дэв, ажилласан жилтэй дүйлгэж үзэж болно л доо. Ямар ч удирдах ажлын туршлагаг үй, яам, салбар, мэргэжлийн мэдлэггүй хүн тухайн чиглэлээр туршлага, мэдлэг хуримтлуулж, шат шатаар нь өгсөн дэвшиж яваа хүмүүсийг захирахаар гэнэтхэн давхиж очоод толгой дээр нь га раад суучихдагийг хүлээн зөвш өөрөх учиргүй гэж бид үзэж байгаа.

-Шалгалттай холбоотой санал гомдол хэр гардаг вэ?

-ТАЗ сонгон шалга руулалтыг буруу явуулжээ, журмаа зөрчсөн байна, тест нь хүний гарт орчихож, дүгнэлтээ буруу хийчихэж гэсэн шүүмжлэл хэрвээ гарах юм бол бид хүлээж авахад бэлэн. Ол зуурхууштай нь сүүлийн үед ийм асуудал огт гарахаа больсон. Шалгаруулалтад орсон хүмүүсийг бүгдийг нь Зөвл өлийн хуралдаанд оруулж ирээд “Шалгалт шударга бол сон уу, гомдол санал байна уу” гэж асуудаг. Буруу болчихлоо гэсэн нэг ч хүн байхгүй. Гэхдээ бүх юм сайхан болчихлоо гэж бид ойлгохгүй байгаа. Цаашдаа шалгалтын агуулгыг нарийвчлах шаардлагатай. Олон улсын практикт сэтгэл зүйн тестийг өргөн хэрэглэдэг болсон байна. Логик гаргалгаатай бодлого, IQ-гийн даалгавар өгдөг болж. Энэ чиглэлээр судалж, бо ловсруулж байгаа зүйл бий. Саяхан “Хан Уул” дээд сургуулийн захирал Ц.Дэмбэрэлтэй уулзаж санал солилцсон.

-Ер нь ямар шалгалт авдаг юм бэ?

-Эхлээд ерөнхий мэдлэгийн шалгалтыг тестээр авна. Тестэд төрийн албан хааг чийн зайлшгүй мэдэж байвал зохих хуулиудыг оруул даг. Бичиг баримтын шал галт гэж бий. Боловсрол, мэр гэжлийн байдал, доктор уу, магистр уу, дипломын голч дүн хэд байна гэдгээр оноо өгнө. Магистр бол нэг, доктор бол хоёр оноо илүү авах жишээтэй. Ажлын туршлагыг үнэлнэ. Төрийн албанд нийт хэдэн жил ажиллаж, ямар шат дамжсан бэ, түүнээс удирдах албан тушаалыг хэдэн жил хашсан байна гэдгээр ажлын туршлага, мэргэшсэн байдал гэдэг дээр оноо өгнө. Сэдэв өгч эсээ бичүүлнэ. Ажил олгогчоос ямар нэмэгдэл шалгуур тавьж вэ гэдгийг харгалзана. Зарим ажлын байрандгадаад хэлний иймтүвшний мэдлэгтэй, компью терийн тийм программуудыг эзэмшсэн байх ёстой гэж заасан байдаг. Гадаад хэлний шалгалтыг мэргэжлийн байгууллагуудтай гэрээ хийж авахуулдаг.

АНУ-д төвтэй олон улсын хэлний “Сантис” төвтэй саяхан гэрээ байгуулсан. Шалгалт өгсөн хүний материал шууд АНУ-д очиж дүгнэгдээд тэр дороо хариу нь ирдэг арга руу шилжиж байна. Эцэст нь нийлбэр оноог гаргана. Гэхдээ математик нийлбэр гол үзүүлэлт биш. Гурваас дөрвөн багц шалгалтын аль олон дээр нь тэрг үүлсэн хүнийг сонгох зарчимтай. Жишээ нь, нэг нь хоёр багц дээр нэгээр гарч, нийлбэр оноогоор тэргүүлсэн байхад өрсөлдөгч нь нийлбэр оноогоор хоёрт орсон ч гурван багцад хамгийн өндөр оноо авсан байвал хоёрдахийг сонгоно.

-Томоохон албан тушаал дээр ийм хүмүүс нэр дэвших нь, тэдгээрээс энэ хү- нийг зүтгүүлж байгаа юм байна гэсэн хандлага хэвлэлээр гардаг нь үнэн. Гэтэл үнэхээр нөгөө хүн л томилогдож байна шүү дээ. Үүнд ямар тайлбар өгөх вэ?

-Гол шүүмжлэл наадах чинь. Гэхдээ тийм байж ч болно, үгүй ч байж болно. Жишээ хэлье. Төрийн өмчийн хорооны даргад Заяабал гэдэг хүнийг томилох гэж байна гэцгээсэн. Гэтэл нөгөөх нь шалгуурт тэнцэлгүй хасагдсан. Батлан хамгаалах яам ны Төрийн нарийн бичгийн даргаар Чойжамцыг тавих нь гэж байтал Тогоо гэдэг хүн нэгээр гараад томилогдсон. Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар, Авто тээврийн газрын даргын орон тоон дээр хэд хэдэн хүн өрсөлдөөд унах нь унаж, хасагдах нь хасагдсаар, шалгаруулалтад орсон хүмүүсээс нэгээр гарсныгнь бид санал болгосныг томилсон байна лээ. “Чиний нэр сонин хэвлэлээр гараад байсан” гээд бид бүртгэхээс, шалгаруулалтад оруулахаас, шалгарсан хойно ньнэр дэвшүүлэхээс татгалзаж болохгүй л дээ. Адил тэнцүү боломж, нөхцөл дээр л хүмүүс өрсөлддөг. Тааварт өртөөгүй хүн чзөндөө томилогдсон. Тэрийг анзаардаггүй юм байна. Харин тааварт өртсөн нь гараад ирэхээр л их тод харагдаад байх шиг байгаа юм.

-Аль нам засгийн эрхийг барьж байгаагаас хамаараад өөрийнхөө хүнийг төрийн өндөр албан тушаалд томилуулахыг эрмэлздэг, түүндээ тохирсон шалгуур бий болгодог жишиг тогтох юм биш биз. Тухайлбал, одоо МАН засгийн эрх барьж байна. Дараа нь АН баривал МАН-ын угшилтай дарга нарыг шахах, оронд нь өөрийн хүнийг зүтгүүлэх байдал гарах уу?

-Би дээр хэлсэн, тусгай шаардлага, стандартыг УИХ баталж өгөхгүй байна гэж. Уг нь ийм стандартыг хуулиар тогтоочих юм бол ямар нам засгийн эрхэнд гарахаас үл хамаараад төрийн албаны ажил явдгаараа явж, төрийн албан хаагчийн дархлаа тогтох ёстой. Бодлогоор ийм хүнийг ажиллуулъя гэх юм бол уг шаардлагыг хангасан байх ёстой. Шалгуураа бүрэн хангасан бол ямар намын угшилтай байх нь хамаагүй шүү дээ.

-Та тэгэхээр төрийн албаны шинэчлэл, түүн дотроо албан тушаалын томилгоонд хамгийн гол зангилаа асуудал бол стандарт гэж харж байгаа юм байна, тийм үү?

-Тусгай шаардлага буюу стандарт бол нэн тэргүүний, чухал үндэс суурь. Түүн дээрээ суурилаад шалгуураа улам сайн нарийвчлах ёстой. Канадын төрийн албаны сонгон шалгаруулалтыг үзэхэд их нарийн юм байна лээ. Төрийн албаны комисс нь 1000 хүнтэй, түүний 200 нь сэтгэл зүйч байх юм. Тэд сонгон шалгаруулалтын сэтгэл зүйн тестийг боловсруулдаг л ажилтай. Тестээ боловсруулж, хянаж, энэ тест л хамгийн бодит үнэлгээг өгч чадаж байна гээд стандартжуулчихдаг юм билээ. Манайд одоохондоо тийм нөхцөл алга. ТАЗ 10 гаруйхан хүнтэй, тийм хэмжээний тестийг боловсруулчих сэтгэл зүйчид нь ч алга байна. Төрийн албаны туршлага, стандартаар үлгэр жишээ болж буй Канадын төрийн албаны комисстой бид сүүлийн жилүүдэд нэлээд нягт хамтран ажиллаж, туршлагыг нь авч хэрэгжүүлэхээр чармайж байна.

-ТАЗ гэж яг юу хийдэг газар болох нь мэдэгддэггүй байгууллага байлаа. Жилд нэг удаа ч бил үү, шалгалт авч байна гэж хэдэн зуун хүн бужигнадаг, тэр нь тэгээд ямар үр дүнтэй нь мэдэгддэггүй байсан. Харин сүүлийн жилүүдэд олны анхааралд сүрхий орсон нь энэ байгууллага онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг газар болсныг харуулж байгаа юм биш үү?

-2009 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс шинэ баг бүрдэн ажиллаж эхэлсэн. ТАЗ-ийн орон тооны гишүүнээр Д.Батбаяр, Б.Өнөбаатар бид гурвыг томилсон. Түүнчлэн төрийн дээд институц үүдийг төлөөлж Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дэд дарга, УИХ-ын Тамгын газрын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Засгийн газрын ХЭГ-ын Тэргүүн дэд дарга, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга нар ТАЗ-ийн орон тооны бус гишүүнээр ажилладаг. Миний өмнө Ж.Норовсамбуу. Л.Лингов гээд төрийн албаны асар их туршлага, мэдлэгтэй, хүндтэй хүмүүс ажиллаж, энэ байгууллагыг үүсгэн байгуулах, төлөвшүүлэн бэхжүүлэх ажлыг хийсэн. Би энэ байгууллагыг толгойлж байгаа гурав дахь хүн нь.

2008 онд Төрийн албаны тухай хуульд хэд хэдэн зарчмын шинжтэй нэ мэлт өөрчлөлт орсон. Өмнө нь төрийн албанд зургаан сарын хугацаатай түр аваад жинхлүүлчихэж болдог, сул орон тоо гарахаар үүрэг гүйцэтгэгчээр аваад тэр чигт нь мартчихдаг байлаа. ТАЗ сонгон шалгаруулалтыг ямар нэг хэмжээгээр явуулдаг ч эрх бүхий албан тушаалтанд 3-5 хүнийг томилуулахаар санал болгодог, тэгэхээр хам гийн сайныг биш, өөрийн хүнээ, танил талаа ав даг гэсэн шүүмжлэлд өрт дөг байсан. Хуулийн өөрчлөлтөөр энэ бүгдийг цэгцэлсэн. Төрийн албан хаагчдыг намын харьяалалгүй болгосон. Хуулийн эдгээр өөрчлөлтүүдийг хэрэгжүүлэх томоохон зорилт манайханд ногдсон хэрэг. Одоо бол төрийн жинхэнэ албанд буюу улс төрийнхөөс бусад албанд намын харьяа лалтай хүн байх гүй. Гишүүнчлэлтэй байхаар намынхаа ямар нэгэн үүр, хороонд харьяалагдана, тэн дээсээ үүрэг даал гавар авна, сонгуулийн үйл ажиллагаанд оролцоно.

Сонгуулийн үр дүнгээр аль нэг нам ялахаар халаа сэлгээ хийдэг байв. 2008 оны сон гууль хүртэл энэ байдал нэлээд хавтгайрсан, ширүүн байсныг та мэдэж байгаа байх. Сонгуулийн дараа төрийн албан хаагчдад би эрхэлж байгаа ажил дээрээ байх уу, үгүй юү гэдэг асуудал үүсдэг, байлгах эсэхийг бараг л нам мэддэг жишиг тогтсон, тодорхойгүй, дархлаагүй байдал ноёлж байлаа. Үүнээс улбаалсан төрийн албанхаагчдын гомдол олон ирдэг байснаа 2008 оны сонгуулийн дараа 2/3-оор буурсан. Төрийн албан хаагчдыг баруун зүүнгүй сольж холь дог байдал бүрэн зог ссон гэж хэлж чадахгүй ч түрүүчийн үеүдтэй харьц уу лахад эрс саарсан. Ийм төрлийн гомдол маргааныг ТАЗ хуульд заасны дагуу нэлээд зарчимтай шийдэж байгаа.

Шинэ хуулиар албан тушаалтнуудын хууль бус шийдвэрийг хүчингүй болгох эрхийг ТАЗ-д өгсөн юм. Тиймээс ТАЗ эрхийнхээ хүрээнд сайд, агентлагийн дарга, Засаг дарга гээд бүх шатны албан тушаалтны хууль бус олон шийдвэрийг хүчингүй болгосон. Улсын хэмжээнд хууль бус томилгоо, халаа сэлгээний чиглэлээр шалган зааварлах ажил хийж, 300-гаад зөрчил илрүүлэн, засаж сайжруулах арга хэмжээ авсан. Одоо бол хууль бусаар хүмүүсийг халж сольдог байдлаа албан тушаалтнууд үндсэндээ цэглэж, тоормосоо татсан гэж болно. Төрийн алба хаагчид ч ТАЗ-дөө хандах нь их болов. Өнгөрсөн долоо хоногт болсон ТАЗ-ийн хуралдаанаар гэхэд л Газрын тосны газрын даргыг халсан Засгийн газрын, Дундговь аймгийн Эрүүл мэндийн газрын даргыг өөрчилсөн Засаг даргын шийдвэрийн талаарх гомдлыг хэлэлцээд хоёуланд нь алба хаагчийн талд шийдвэр гарсан байх жишээтэй.

Бид тал тохой татаж төрийн алба хаагчийн талд шийдээд байгаа юм биш, хуулийн дагуу байх зарчмаа л барьж буй хэрэг. Гэхдээ зарим хүмүүсийн ойлгоод байгаа шиг ТАЗ бол Засгийн газар зэрэг институцүүдийн сөрөг байгууллага биш ээ. Төв, орон нутгийн төрийн алба хаагчидтай уулзаж явахад “Төрийн алба эзэнтэй, төрийн албан хаагч хамгаалалттай болчихлоо. Бидэнд ажлаа санаа амар хийх нөхцөл бүрдэж байна” гэх мэтийн урамтай үг сонсдог. Бид хариуд нь “Ажлаа хариуцлагатай сайн хий. Төрийн үйлчилгээг зөв шуурхай хүргэ. Олон нийтийн итгэлийг хүлээх хэмжээнд ажлаа хий. Тэгвэл та нарт хууль бусаархандаж чадахгүй” гэж хэлж байгаа. Халагдчихлаа гээд толгойгоо унжуулаад яваад өгдөг хүн бараг алга болж. Би үүнийг их зөв хандлага гэж харж байгаа.

-Гэхдээ төрийн албанд нэг ор чихвол, мөрөө хөөгөөд яваад байвал намайг хэн ч хөндөхгүй гэсэн үзэл бодол төлөвшиж байгаа юм биш биз. Төр хүчгүй байна гэдэг. Гай ч тарьдаггүй, гавьяа ч байгуулдаггүй, хөшүүн хойрго хүмүүсийг халж яагаад болохгүй гэж. Ер нь халсан нь зөв байсан гэсэн шийдвэр танайхаас гардаг уу?

-Гарна аа, гаралгүй яахав. 2011 онд энэ төрлийн маргааныг шийдсэн байдлыг үзэхэд 1/4 нь алба хаагчийн талд, 3/4 нь шийдвэр гаргагчийн талд гарсан байна лээ. Үр дүнгийн гэрээг дүгнээд, хангалтгүй биелүүлсэн бол халж болно гэсэн хуультай. ТАЗ-өөс “Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн дүрэм”-ийг Засгийн газраар батлуулаад мөрдөж эхэлж байгаа. Ёс зүйгээ зөрчих юм бол халагдаж таарна. Гэхдээ манай удирдах ажилтнууд дутагдал доголдлыг нь нүүрэн дээр нь хэлж, нотлоод арга хэмжээ авахын оронд бүтцийн өөрчлөлт нэрээр албан тушаалыг нь байхгүй болгох, нэрийгнь өөрчлөх гэх мэтийн хоёрын хооронд зальдах маягийн арга хэрэглэх гээд эцэстээ өөрөө ороогдож байна. Эсвэл дарамт шахалт үзүүлж байгаад өөрөөр нь өргөдлийг нь өгүүлдэгдалд хэлбэр рүү шилжиж байгаа нь зохимжгүй. Нэг зүйлийг зориуд тэмдэглэж хэлэхэд, төрийн албаны үйл ажиллагаатай холбоотой бүх асуудал ТАЗ-д хамаатай юм шиг хүмүүс ойлгоод байна. ТАЗ бол төрийн албаны хүний нөөцийн менежментийг хариуцдаг, маргаан гарвал хянан шийддэг, арга зүйн зөвлөгөө өгөх зэрэг хуулиар заасан үүргийг хэрэгжүүлдэг л байгууллага шүү дээ.

-Сонгууль болгоны дараа төрийн алба бужигнадаг. Одоо бол засгийн эрх барих эрх авсан нам сайд, дэд сайд нараас өөр хүнийг томилох, ажлыг нь өөрчлөх эрхгүй болж байгаа юм аа даа?

-Тийм ээ. Улс төрийн албан тушаалтнуудаас бусад төрийн жинхэнэ албан тушаалтнуудыг хөндөх эрх үгүй. Жишээ нь 2012 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа төрийн албанд бужигнаан, халаа сэлгээ үүсэхгүй гэдэгт бүрэн итгэлтэй байна. -Сонгон шалгаруулалтад орсон хүмүүсээс зарим нь нөөцөд бүртгэгддэг. Тэд өрсөлдсөн албан тушаалд нь орон тоо гарахгүй бол хүлээгээд л байгаад байх уу. Нөөцөөс төрийн албанд орох боломж хэр байдаг юм бэ? -Бид нөөцийг хөдөлгөөнд оруулах арга сүвэгчилсэн. Ямар нэг орон тоо гарах юм бол нөөцөөс нэр дэвшүүлж авна гэсэн зарыг 14 хоногийн хугацаанд тавьдаг болсон. Энэ хугацаанд нөөцөөс хүн бүртгүүлбэл тэр хүнийг авна. Үгүй бол нээлттэй сонгон шалгаруулалт зарлана гэсэн хоёр үе шаттай болгосон. Нөөцөөс хүн авъя гэсэн санал нэлээд ирнэ шүү. Нөөцөөс нэр дэвшүүлэх асуудлыг орон тооны гурван гишүүн хуралдаад шийддэг.

-Нөөцөд байх хүчинтэй хугацаа гэж байна уу?

-Хоёр жилийн хугацаанд хүчинтэй. ТОЕФЛ-ийн шалгалтын дүн ч тодорхой хугацаанд хүчинтэй бай даг шүү дээ. Нөөцөд нэг л бүрт гэгдчихвэл тэндээ хугацаагүй байгаад байна гэж байхгүй л дээ.

-“Төрийн албаны зөвлөлийг татан буулгах ёстой. ТАЗ одоогийн энэ байд лаараа ажиллаж таарахгүй” гэсэн үгийг Ерөнхийлөгч байсхийгээд хэлдэг. Та энэ үгэнд хэрхэн ханддаг вэ?

-Төрийн албаны зөвлөлийг татан буулгах нь зөв шийдэл биш байх гэж боддог. Ерөн хийлөгчийн хэл дэг үгийн хувьд гэвэл Төрийн алба ны шинэтгэлийн шинжтэй үйл ажиллагаа, өнөөгийн хүрсэн түвшний талаар Төрийн тэргүүнд жаахан ташаа мэдээлэл хүрээд байгаа юм болов уу гэсэн бодол байдаг. Төрийн алба гал алдаж байх үеийг хүмүүс мэднэ дээ. Төрийн албанаас гарч ганзага руу, хувийн хэвшил рүү шилжиж, цөөхөн хүн үлдсэн, зарим газар дээд мэргэжилтэй хүн хүрэлцэхгүй байсан үе бий шүү дээ. Одоо бол ардчилсан нийгмийн үеийн төрийн албаны шинж төрх бүрэлдэж, төлөвшиж байна. Шүүмжлэл дагуулдаг ч ухраагүй, урагшилсаар яваа.

Төрийн алба туулах ёстой замаа туулж, хүрэх ёстой газар руугаа нэлээд дөхөж явна гэж би хувьдаа ойлгодог. Төрийн албаны зөвлөл гэж бие даасан, хараат бус байгууллага байгуулсан нь зөв шийдэл байсан. Үүсэн байгуулагдаад 15 жил л боллоо. Манайхтай холбоо тогтоогоод байгаа Канадын Төрийн албаны комисс 101 жилийн түүхтэй, өнөөгийн бидний байдлыг өөрсдийнхөө 70-аад оны үетэй зүйрлэдэг. Тэгэхээр байр сууриа олж, төвхнөж яваа Төрийн албаны төв байгууллагыг шууд татан буулгах нь буруу. Энэтхэгийн Төрийн албаны комисс Үндсэн хуулиараа баталгаажсан, төрөөс санхүүжилт авдаггүй, тусгай сангаас санхүүждэг. Энэ мэтээр дэлхийн улс орнууд хараат бус байгууллага байгуулж төрийн албаа улс төрийн нөлөөлөөс ангид, мэргэшсэн, тогтвортой байх зам руу нь хөтөлсөөр ирж. Ер нь бол Төрийн тэр гүүний энэ үг Төрийн албаны зөвлөлийн ажлыг илүү оновч той, хүртээмжтэй, шударга, шуурхай болгох асуудлыг л хөндөж байна гэж би ойлгодог.

-Сонгон шалгаруулалт болох үеэр таньдаг хүмүүсээс, яамнаас, Засгийн газраас “Наад хүнээ нэг бодоорой” гэх мэтийн хүсэлт захиас ирдэг үү?

-Ер нь тийм юм байхгүй дээ. Анх ирж байх үед хүмүүс нэлээд утасддаг байсан. Одоо бол тэгж хандах хүн байхгүй болсон. Би гэхэд л зарим сонгон шалгаруулалтын талаар анзаараагүй, нэг мэдэхэд дуусчихсан байх жишээтэй. Ном журмаараа явдаг, бидэнд хэлсэн ч хэлээгүй ч адилхан гэдгийг хүмүүс мэддэг болсон шиг байгаа юм.

  Р.ОЮУНЦЭЦЭГ

Г.ХҮҮЖИЙ: МИНИЙ АМЬДРАЛ БОЛ ХИЛИЙН ТҮҮХИЙН НЭГ ХЭСЭГ

Хилийн түүхийн музейн эрхлэгч, Бэлтгэл хурандаа Г.Хүүжий гуайг Хилийн цэргийнхэн, түүхчид андахгүй. Өрөөнд нь ороход тэрбээр уйгаржин монгол бичгээр бичсэн газрын зургуудыг эмхлэн сууж байв.

-Та бага насныхаа дурсамжаас бидэнтэй хуваалцаач. Багадаа хэр сахилгагүй хүүхэд байсан бэ?

- Би 1935 оны хаврын тэргүүн сарын шинийн 29-нд Хөвсгөл аймгийн Ринчинлхүмбэ суманд төрсөн. Есөн настайдаа сумын сургуульд нэгдүгээр ангид орсон. Тэр үед Сүхбаатарын нэрэмжит офицер бэлтгэдэг сургуульд IV ангиа онц дүнтэй төгссөн хүүхдийг элсүүлдэг байв. 1948 онд дөрөвдүгээр ангиа төгсөөд тэр сургуульд хуваарь авсан ч ороогүй. Хөдөө мал маллаж байгаад цэрэгт татагдсан. Миний бага нас дэлхийн II дайны үед өнгөрсөн болохоор өмсөх хувцас, идэх гурил будаа олдохгүй, тийм л хэцүү цаг байлаа. Малын мах, сүүгээ хэрэглэнэ. 1944 онд сургуульд ороход дэвтэр, харандаа аль аль нь байгаагүй.

Манай сумын Хорьдол сарьдагийн нэг уул нь бал чулуутай, багш нар биднийг дагуулж яваад тэндээс чулуу түүж ирнэ. Тэр чулуугаа нарийнхан цуулж, үзүүрлээд бичдэг байсан. Тэгээд бал нь зурсаар байгаад нэхий дээлний энгэрийг харлуулчихна. Намар бид нэрс түүж шүүсээр нь бэх хийдэг. Хураасан жимсээ багш нараас нууж иднэ. Харин багш нар бидэнд идүүлэхгүй гээд жимсэнд хужир хольчихдог байсансан. Дайн дуусахад ЗХУ-ын цэргийн хангалтад хурааж байсан даавуу хэрэгцээгүй болж тараалаа. Ингэж бидний хувцас даавуун гадартай, айлууд ногоон, улаан гээд өнгө өнгийн бүрээстэй болж билээ. 1950-аад оноос цаг гайгүй болж, тэр үед шүд угаадаг оотой анх танилцаж байв.

-Офицерийн сургуульд яваагүй хэрнээ, яагаад цэргийн хүн болчихсон юм бэ?

-Би өөрийгөө цэргийн хоол идэх хувьтай хүн гэж боддог. Тэр үед цэрэгт явна гэдэг нэр төрийн хэрэг байсан. Манай аймгаас 3000 хүн үзлэгт оруулаад 75-ыг нь цэргийн албанд татдаг байсан. Намайг цэрэгт татагддаг жил хоёр хүн нөхөөсөнд авч явсны нэг нь би байж таарсан. Бид замдаа амарч байхад хоёр цэрэг барилдаж байгаад нэгнийгээ гэмтээчихсэн юм. Тэр хоёрын нэгийг нь эмнэлэгт хэвтүүлээд, нөгөө цэргээр нь сахиулж үлдээсэн. Ингээд би 1954 онд цэрэгт явснаар хилийн цэрэгтэй амьдралаа холбосон түүхтэй. Дөрөвдүгээр анги төгссөн болохоор тоонд нэлээд гайгүй байсан.

Цэргээс халагдаад Санхүү эдийн засгийн техникумд орно гээд, зав л гарвал тоо бодож, сампин цохиж суудаг байв. Тэр үед манай “Одонт хороо”-г татан буулгасан ч бидни 60 цэргийг “Одонт батальон”-д хуваарилав. Тэ гээд 1956 оны намар намайг офицер болгосон. Тэндээ ажиллаж байтал Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамнаас намайг дуудаад ЗХУ-ын Москва хотод цэргийн дээд сургуульд суралцуулахаар явууллаа. Хэл мэдэхгүй байсан болохоор эхэндээ хэцүү байсан ч таван жил суралцаад, улаан дипломтой төгсөж ирсэн. Намайг Орост очиж байсан тэр үед зөвхөн монгол оюутнууд суралцдаг байсан ч хожим нь социалист орноос оюутнууд ирдэг болсон.

-Та гэр бүлээ танилцуулаач. Танай хүүхдүүдээс мэргэжлийг тань өвлөсөн хүн байгаа юу?

-Манайх зургаан хүүхэдтэй. Хоёр нь бурхан болсон. Манай эхнэр Завхан аймгийн Улиастай сумынх. Би томилолтоор явж байгаад танилцсан юм. Манай том хүү цэргийн офицер байгаад тэтгэвэртээ гарсан. Бусад нь тус тусын ажлаа хийгээд байж байна.

-Хилийн хүн тогтсон нутаггүй, томилогдоод явж байдаг шүү дээ. Та хаана хаана ажиллаж байв?

-1971 онд сургуулиа төгсөөд Хил хамгаалах ерөнхий газарт ажилласан. 1974 онд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд хилийн отряд байгуулж, намайг тэр отрядын даргаар томилсон. Тэнд очоод байшин, барилга барьж, отрядаа байгуулах аж ахуйн нүсэр ажил эхлэв. Зуу гаруй хүн зургаан сар ажиллаж байж байшингуудаа барь сан. Онгоны отрядад долоон жил ажил лаж, дэд хурандаа, хурандаа цол авсан. 1981 онд намын бага хурал болоод Дорнод аймгийн Х.Чойбалсангийн нэрэмжит отрядын даргаар томилж ажиллуулсан.

1987 онд намайг удирдах газарт боловсон хүчний хэлтсийн даргаар томилсон. Энэ их түвэгтэй ажил. Ерөнхий газарт болсон хурал, зөвлөлгөөнд бүгдэд нь оролцоно. Тэгээд үүдэнд зөндөө олон хүн дугаарлаад сууж байдаг. Тэндээ жил гаруй ажиллаад 1988 онд Гадаад явдлын яаманд ажиллуулах болсон. 1989 оноос Монгол, Орос улсын хилийг шалгаж, тэмдэгжүүлэх ажилд явлаа. Тэгээд намайг тэтгэвэрт гарсны дараа Хилийн музейд ажиллаач гэсэн санал тавьсан. Би заримдаа дарга нартаа миний нас 70 гарчихлаа. Одоо ажлаа хүлээлгэж өгмөөр байна гэхээр авахгүй л байна. Гэртээ сууж байснаас ажлаа хийж байвал илүү сайхан байдаг.

-Таныг хилийн түүхийг маш сайн мэддэг гэж сонсож байсан юм байна. Монголд очиж үзээгүй газар байдаг уу?

-Тэгж онгироод яахав дээ. Явж үзээгүй газар бараг байхгүй байх аа. Надаас илүү мэддэг хүн байж л байгаа. Ер нь бол газар орноо сайн гадарлана. Алтай таван Богдын Хүйтний оргилын хойд талын мөнх цаст оргилын оройд Монгол, Хятад, Орос гурван улсын хилийн багана байдаг. Монгол, Орос улсын хилийг тэмдэгжүүлэх ажлаар явж байхдаа Хэнтийн нуруу, Их соёны нуруу зэрэг намаг, дов толгодтой, хүн явах боломжгүй газраар явж ажиллаж байсан. Алтай таван Богдоос эхлээд Ховд аймгийн Булган сум хүртэл явж хилийн зааг тогтоож, 760-аад үндсэн тэмдэгт 430-аад нэмэлт тэмдэгт суурилуулсан.

-Хил тэмдэгжүүлээд явж байхад янз бүрийн зүйл тохиолдож байсан байх. Энэ дурсамжаасаа хуваалцаач?

-Зөндөө зүйл тохиолдоно. Хүний мөр гараагүй газраар ч явж байлаа. Энэ үед хүмүүс эргэлзээд, өөрөө манлайлж явахгүй бол болдоггүй. Биднийг Увс аймагт явж байхад, газрын зураг дээр нэг голоор хил тог тоочихсон байсан. Гэтэл тэр голыг нь хайгаад олдоггүй. Оросууд хилээ наашлуулсан байна гэж хардаад бай сан чинь говийн элснээс гарч ирсэн гол гольдролоо өөрчлөөд өөр газраар урсаад явчихдаг юм билээ. Түүнийг нь мэдэхгүй хөгжилтэй зүйл болж байсан.

-Олон жил энэ салбарт ажиллахад тань сэтгэлд хоногшиж үлдсэн ямар содон дурсамж байдаг вэ?

-Надтай хамт алба хааж байсан мянга мянган хүмүүсийн хичээл зүтгэл, мятаршгүй сайхан сэтгэл үр гэлж тодхон санагддаг юм. Бид нэг застав, нэг улсын төлөө хамтран зүт гэж байсан учраас хичээл зүтгэл нэгтэй байсан. Амьдралдаа туулж өнгөрүүлсэн дурсамж бүхэн минь тодхон байдаг.

-Буурлаас үг сонс, болсноос ам хүр гэдэг. Та залууст юу гэж захих вэ?

-Төр засаг мөнгө тараагаад байх биш, залуусаа ажилтай болгооч ээ. Залуус нь ч гэсэн дээд боловсролын диплом өвөртлөөд, гудамж метрлээд явмааргүй байна. Чадваржиж ажил хийгээчээ гэж захимаар байна.

-Хилийн амьдрал, түүх ярилцсаар байгаад бидний яриа өндөрлөх нь?

-Миний амьдрал бол Хилийн цэргийн түүхийн нэг хэсэг шүү дээ.

   С.УРАНЧИМЭГ

Ё.Отгонбаяр: Суманд 10-аас дээш жил ажилласан БАГШ 36 САРЫН ЦАЛИНТАЙ ТЭНЦЭХ ТЭТГЭMЖ АВНА

Боловсролын багц хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг өнгөрсөн долоо хоногт УИХ-аар баталсан. Тус салбарын багш, ажилтан, албан хаагчдын нийгмийн баталгааг хангахад чиглэсэн дорвитой өөрчлөлт орсон хууль гарч буйд хүмүүс тун ам сайтай байна. Энэ талаар БСШУ-ы сайд Ё.Отгонбаяртай уулзаж ярилцлаа.

-Боловсролын салбарынхны дунд хүлээлт үүсгээд байсан Боловсролын багц хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төслийг баталлаа. Энэ хуульд ямар ямар шинэ заалт орсон бэ?

-Гурван чиглэлийн томоохон өөрчлөлт Боловсролын багц хуульд орсон гэж хэлж болно. Нэгдүгээрт, боловсролын байгууллагад ажиллагсдын нийгмийн баталгааны асуудалд дорвитой өөрчлөлт орлоо. Бүх шатны сургууль, цэцэрлэгийн багш, эрхлэгч, орлогч захирал, хичээлийн эрхлэгч, сургалтын менежер, хичээл зохицуулагч, нийгмийн ажилтан, арга зүйч, дадлагын багш, дотуур байрны багш, цэцэрлэгийн туслах багш нарт 25 ба түүнээс дээш жил ажилласан тохиолдолд өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгоход нь 24 сарын цалинтай тэнцэх мөнгө олгохоор боллоо. Үүнээс сум, тосгон, багийн сургуулийн дээрх албан тушаалтнуудад 10-аас дээш жил ажилласан бол 36 сарын цалинтай тэнцэх тэтгэмж олгохоор болсон. Хуульд орсон өөрчлөлтөөр энэ тэтгэмжийг боловсролын байгууллагын өмчийн хэлбэр үл харгалзан олгохоор заасан. Бүх шатны сургууль, цэцэрлэг гэж заасан учраас зөвхөн ерөнхий боловсролын сургууль биш, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв, их, дээд сургуулийн багш нар ч нэгэн адил хамрагдана гэдгээрээ онцлогтой.

-Боловсролын байгууллагын туслах ажилтнуудад мөн мөнгөн урамшуулал олгохоор болж байгаа гэсэн үү?

-Тийм ээ. Төрийн болон орон нутгийн өмчийн боловсролын байгууллагуудад ажиллаж байгаа туслах ажилтнуудад 25 ба түүнээс дээш жил ажилласан тохиолдолд өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгоход нь 12 сар, сум, тосгон, багийн сургууль, цэцэрлэгт 10-аас дээш жил ажилласан бол 18 сарын цалинтай тэнцэх тэтгэмжийг улсын төсвөөс олгож байхаар заасан. Туслах ажилтан гэдэгт нягтлан бодогч, тогооч, нярав, манаач, үйлчлэгч, мужаан, цахилгаанчин, сантехникч, галч зэрэг үйлчилгээний ажилтнуудыг хамруулж ойлгож байгаа юм.

-Өмнө нь тэд ийм урамшуулал авдаг байсан уу?

-Манай салбарын туслах ажилтнууд ямарваа нэгэн тэтгэмж авдаггүй байсан. Түүнээс гадна сум, тосгон багийн цэцэрлэг сургуулийн багшид таван жил тутам зургаан сарынх нь үндсэн цалинтай тэнцэх тэтгэмж олгодог. Үүн дээр багш буюу түүнтэй адилтгах албан тушаалтан гэж өргөжүүлсэн. Ингэснээр цэцэрлэгийн эрхлэгч, туслах багш, цэцэрлэгийн арга зүйч, эмч, сургуулийн захирал, менежер, нийгмийн ажилтан, дотуур байрны багш, албан бус боловсролын багш, сургуулийн номын санч, сургуулийн эмч зэрэг албан тушаалтан таван жилийн энэ тэтгэмжийг авахаар болсон. Засгийн газрын тогтоолоор сургууль, цэцэрлэгийн ажиллагсад сүүлийн дөрвөн жилд үндсэн цалингийнхаа 15 хувьтай тэнцэх үр дүнгийн мөнгөн урамшуулал авч ирсэн. Хуульд үр дүнгийн урамшуууллын талаар заалт байхгүй байсныг сая хуульчилж орууллаа. Ингэснээр үр дүнгийн урамшуулал цаашид тогтвортой олгогдоно гэж ойлгож болно. Мөн нийгмийн баталгааны асуудал дээр боловсролын байгууллагад ажиллаж байгаа хүмүүсийг таван жил тутам нэг удаа эрүүл мэндийн үзлэгт оруулж байхаар заасан. Энэ нь багш нарын дунд байгаа нийтлэг өвчнийг эртнээс оношилж, илрүүлж тэднийг эмчлэх, арга хэмжээ авахад нэлээд үр дүнтэй ажил болно гэж үзэж байгаа.

-Кэмбрижийн стандартад суурилсан шинэ стандарт хөтөлбөрийг манай улс нэвтрүүлж байгаа. Үүнтэй холбоотойгоор хуульд ямар заалт орсон бол?

-Боловсролын шинэ стандартад шилжиж байгаатай холбоотой нэлээд олон заалт нэмж оруулсан. Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгийн багшийн мэргэжлийн зэрэг ур чадварыг өмчийн хэлбэр харгалзахгүйгээр таван жил тутамд улсын төсвөөс санхүүжүүлж дээшлүүлж байх шинэ заалт орлоо. Багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх тогтолцоо сүүлийн 20 жил устаж үгүй болсон. Үүнээс болж багшийн мэргэжлийн зэрэг, заах арга зүй, ур чадварын асуудал манай салбарт нэлээн ноцтой асуудлын нэг болоод байсан. Одоо хууль, эрх зүйн орчин бүрдсэнээр Боловсролын хүрээлэнг секторын бүтэцтэй болгож улсын төсвөөс санхүүжүүлж ажиллана. Мөн багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх институцийг байгуулах хууль эрх зүйн орчин бүрдэж байна. Үүнийг ойрын хугацаанд байгуулахаар ажиллаж байгаа. Түүнчлэн лаборатори сургууль гэсэн статус бий болголоо.

Шинэ стандартад шилжиж байгаатай холбогдуулаад олон улсын лаборатори сургууль гурав, үндэсний лаборатори 31 сургууль улсын хэмжээнд ажиллаж байгаа. Статус нь хуульд туссан учраас эдгээр лаборатори сургуулийг түшиглээд багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх ажлыг зохион байгуулах бодит бололцоотой боллоо. Ерөнхий боловсролын сургуулийн бүтцийг өөрчилж, дунд ангийг нэг жилээр уртасгалаа. Дунд ангийн суралцах хугацаа богиноос хамаараад хичээлийн хөтөлбөр шахуу болж, хүүхдүүд олон цагаар хичээллэдэг байсан. Ингэснээр ачааллыг аль болох жигдрүүлж байгаа юм. Түүнээс гадна боловсролын байгууллагын эзэмшил газрын асуудлын талаар хуульд тодорхой заалт орсон. Ялангуяа төв суурин газар сургууль, цэцэрлэг шинээр барья гэхээр газар олддоггүй бэрхшээл үүсдэг байсан.

Боловсролын байгууллагын газрыг орон нутгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал нөөцөд авч, тэнд зориулалтын бус газар олгохгүй байхаар хуульчиллаа. Иргэдийн хурал сургууль, цэцэрлэгийн газруудын кадастрын зураглалыг тогтоогоод нөөцөд нэн даруй авах тохиолдолд цаашдаа тэнд өөр зориулалтаар газар олговол түүнийг хүчингүй болгох бололцоотой болж байна. Өөр нэг орж байгаа өөрчлөлт бол ерөнхий боловсролын сургуулийн захирал, цэцэрлэгийн эрхлэгчийг сум, дүүргийн Засаг дарга томилдог байсныг өөрчилж, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга томилдог болгож өөрчиллөө. Ингэснээр аймаг дотроо захирлуудаа сэлгэн томилох бололцоог бий болгож, боловсролын байгууллагын удирдлага орон нутгийн сонгуулиас хамаараад өөрчлөгддөг сөрөг хандлагыг зогсоох боломж бүрдэн гэж бид үзэж байна.

-Хуулийн шинэ заалтууд хэзээнээс хэрэгжиж эхлэх вэ?

-Санхүүгийн зардалтай холбоотой заалтууд нь 2013 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, шинэ оны төсөвт холбогдох зардлууд нь сууна. Санхүүгийн үр дагаваргүй бусад заалт нь хууль батлагдсан өдрөөс хэрэгжинэ. Хуульд шинээр туссан өөр нэг зүйл бол гадаадын хөрөнгө оруулалттай цэцэрлэг, сургуулийн сургалт эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг орон нутгийн Засаг дарга олгодог байсныг өөрчилж яамнаас олгодог болгосон. Ингэснээр гадаадын хөрөнгө оруулалттай байгуулагдсан сургууль, цэцэрлэгүүдэд Монгол Улсын ерөнхий боловсролын стандарт мөрдөгдөж байгаа эсэхэд хяналт тавих бололцоо бүрдэж байгаа юм.

-Шинэ стандарт нэвтрүүлж буйтай холбогдуулж лаборатори сургуулиудын багш нарын цалин хангамж арай өөр байх тухай асуудал яригдаж байсан. Хуульд энэ талаар тусгасан уу?

-Лаборатори сургуулиудын статус хуульд туссан. Ингэснээр лаборатори сургуулиудын багш нарыг арай өөр ангиллаар цалинжуулах бололцоо бүрдэж байгаа юм. Төсөвт нэмэлт ачаалал үүсэхгүй. Бид улсын төсвийг батлуулахдаа 31 лаборатори сургуультай байна гэж үзээд энэ мөнгийг цалингийн сандаа тусгасан байсан. Хууль батлагдсанаар лаборатори сургуулийн багш нарын цалингийн сүлжээнд өөрчлөлт оруулах бололцоо бүрдэж байгаа юм. Яагаад тэр багш нарын цалингийн сүлжээнд өөрчлөлт оруулах ёстой юм бэ гэхээр энэ зунаас эхлээд лаборатори сургуулийн сургагч багш нар маань тухайн аймаг, дүүргийнхээ бусад сургуулийн багш нарыг сургаж эхэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, хүүхэд сургахаасаа гадна багш нарыг давхар сургах ачаалал хүлээж байгаа учраас арай өөр ангиллаар цалинжуулах бодлого явж байгаа юм.

-Багшлах боловсон хүчин хөдөө дутагдалтай байдаг. Хөдөө орон нутгийн, ялангуяа сум, багийн багш ажилтнуудын тэтгэмж урамшууллыг арай илүү тогтоосон нь орон нутагт мэргэжлийн багш, боловсон хүчнээр хангах том хөшүүрэг байх. Ер нь багшийн хангалт орон нутагт ямар байдаг вэ?

-Үүнийг манай нийт багш нар маань нийгмийн халамжийн арга хэмжээ шиг ойлгоод байгаа юм аа. Монгол Улсын Үндсэн хуульд Монгол Улсын иргэн бүр суурь боловсрол эзэмшинэ гэж заасан. Иргэн бүр суурь боловсрол эзэмшихийн тулд сум бүрт мэргэжлийн багш ажиллах ёстой. Гэтэл хөдөө орон нутгийн аж амьдралын нөхцөлөөс болоод багш нар маань тэнд ажиллах дургүй байдаг шүү дээ. Тэгэхээр багш нарыг хөдөө орон нутагт, алслагдсан сум, багуудад ажиллах нөхцөл бололцоог нь бүрдүүлэхийн тулд гаргаж байгаа санхүүгийн урамшуулал юм уу даа. Ийм арга хэмжээ авсны үр дүнд өнөөдөр манай орон нутагт мэргэжлийн багш нарын хангалт бүрэн хэмжээнд хүрч байгаа. Зарим төрлийн хичээлийн тухайд мэргэжлийн багшийн хангалт 95-98 хувьтай болсон нааштай үзүүлэлт бий.

-Боловсролын хүрээлэн танай яамны харъяанд байсан бил үү?

-Манай яамны харъяанд байсан. Гэхдээ сүүлийн 20 жил эдийн засаг, санхүүгийн хямралаас болоод Боловсролын хүрээлэнг улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээ больсон. Төсөл, хөтөлбөрөөр санхүүждэг. Үүнийгээ дагаад боловсролын чиглэлийн судалгаа хийхийн оронд төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг байгууллага болчихсон байсан. Гэтэл манайд стандартын шинэчлэл хийгээд ирэхээр Боловсролын хүрээлэнг улсын төсвөөс санхүүжүүлж, эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг нь хийлгэж, үнэлэлт дүгнэлт өгдөг байх шаардлага тулгарч байна. Бид хүүхдүүдийн хувь заяагаар судалгаагүйгээр тоглоод байж болохгүй гэж үзэж байгаа. Жишээ нь, Боловсролын хүрээлэнд энэ жил бид эрдэм шинжилгээ судалгааны хоёр ч ажлын захиалга өгсөн.

Баян-Өлгий аймагт гурван хэлний орчинд шинэ стандарт хэрэгжих нь. Тэгэхээр тэнд шинэ стандартыг хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон судалгаа шинжилгээний ажил хийлгэе гэсэн. Хоёрдугаарт, зургаан настай хүүхдийг сургуульд элсүүлэх болсонтой холбогдуулаад энэ нь цаашдаа ямар нөлөө үзүүлэх талаар судалгаа хийж байгаа. Дандаа залуу гэр бүлийн хүүхдүүд нэгдүгээр ангид орж байна. Үүнтэй уялдан эцэг эх нь хүүхдээ дагаад сумын төв рүү орж ирэх, суурьших, малчид мал ахуйгаасаа хөндийрөх, хүмүүсийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлэх ч гэдэг юм уу, ийм шүүмжлэл дагуулж байна. Тэгэхээр үүний сөрөг нөлөөг судлаад шийдэх ямар арга зам байна гэдэг талаар эрдэм шинжилгээ судалгааны ажил хийлгэхээр бид захиалгаа өгсөн.

-Хууль батлагдсанаар боловсролын салбарын төсөвт хэр ачаа ирж байгаа вэ?

-Санхүүгийн зардал бол 40-60 тэрбум төгрөгөөр өснө. Гэхдээ энэ бол манай боловсролын салбарт байх ёстой ачаалал гэж бид үзэж байгаа. Яагаад гэвэл төрийн нийт албан хаагчийн бараг тал хувь нь манай салбарт ажилладаг. Тийм учраас цалингийн сан дээр төдий хэмжээний мөнгө нэмэгдэх нь улсын төсөвт дааж болох ачаалал гэж бид үзсэн.

   Г.ОЮУНГЭРЭЛ

Кёкүшюүзан Д.Батбаяр: Заавал батлуулах гэж “дарсан” юм

Энэ Парламентын “отгон” хуулийн төсөл төрсөн учир ийм. Заавал батлуулах санаагаар боловсруулсан төслөө “хав даран” улс төрийн оргил цагийг хүлээжээ. Онцгой албан татварын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төслийг санаачлагч, УИХ-ын гишүүн Кёкүшюүзан Д.Батбаяртай ярилцлаа.

-Таны санаачилж боловсруулсан төсөл одоогийн УИХ-ын бүрэн эрхийн хугацаанд хэлэлцэх хамгийн сүүлчийн хууль болж магадгүй байгаагаараа анхаарал татлаа. Та Засгийн газрын саналыг авахаар Ерөнхий сайдад хуулийн төслөө хүргүүлснээс хойш нэг сарын хугацаа өнгөрч байна. Ингэхэд Та төслөө батлуулж амжих болов уу?

-Архины бизнесийг хамгаалсан маш том лообийтой тулж байгаа минь үнэн. Энэ төсөл маань олон нийтийн дэмжлэг хүлээж, хүмүүсийн дунд “Архины эсрэг” гэж товч нэршээд амжлаа шүү дээ. Онцгой албан татварын тухай хуульд нэмэлт оруулах замаар архинаас нийгмээ аврах боломж байна. Архи үйлдвэрлэгчдийн төлдөг татвар Монголын эдийн засагт ихээхэн нэмэр болдгийг хэн хүнгүй л мэднэ. Гэхдээ монголчууд бидний дунд мөнгөнөөс илүү үнэ цэнтэй зүйлээ архинаас болж гээсээр, тэгсэн хэрнээ ууж хордсоор яваа маш олон хүн бий. Амь нас, эрүүл мэнд, элэг бүтэн амьдрал яадгийм, архинаас олох орлого чухал гэх муйхар улстөрч олдохгүй байлгүй. Тийм болохоор би өөрийн санаачилж боловсруулсан төслөө УИХ-аар батлагдана гэдэгт итгэлтэй байгаа.

-Цаг хугацааны хувьд давчуу л юм?

-Энэ төслийн санаа бол аль эрт төрсөн. Харин яг хэдийд өргөн барьвал батлагдах вэ гэдгийг их удаан бодсон. Тэгээд УИХ-ын сонгууль дөхүүлж өргөн барьвал гишүүд маань нийгмийнхээ сайн сайхны эсрэг кноп дарж чадахгүй, заавал батална гэсэн тооцоо хийсэн. Сонгогчдодоо таалагдах гэж мэрийдэг үе нь шүү дээ.

-УИХ-ын сонгуульд өрс өлдөх АН-ын мөрийн хөтөлбөрт Таны боловсруулсан хуулийн үзэл санаа “суусан” болов уу?

-Одоогоор намуудын мөрийн хөтөлбөр нууц байхад би дэлгэж ярих нь зохисгүй. Гэхдээ би монгол хүний хөгжилд саад болж буй архитай тэмцэх талаар хөтөлбөрт зайлшгүй оруулах шаардлагатай гэсэн санаагаа намынхандаа хэлсэн.

-Та хатуулаг өндөртэй архины үйлдвэрлэлийг хязгаарлая гээд байдаг. Гэтэл манай улс ганцхан жилд 30 шахам сая литр хатуу архи үйлдвэрлэдэг. Танай бүлэгт л гэхэд архины томоохон үйлдвэрийг өмчлөгчид нэг бус байдаг шүү дээ. “Кёкүшюү, боль л доо” гэхгүй байна уу?

-Харин ч “Зөв шүү” гэж байна лээ. Тэд хатуулаг багатай архиа үйлдвэрлэг л дээ. Архидан согтуурснаас болж жилд хэдэн зуун залуус амиа алдаж байна. Монголд дайн болоогүй юм байгаа биз дээ.

Б.Энхцэцэг