Т.Ариунаа: Үнэтэй бэлэгнээс илүү шинэ дуу намайг нойргүй хонуулдаг

Гавьяат жүжигчин, дуучин Т.Ариунаагаас цөөн асуултад хариулт авлаа.
-Зөвхөн баяр ёслол гэлтгүй, танд урилга заллага их ирдэг биз. Нэг арга хэмжээнд ямар өртгөөр дуулж байна вэ?
-Олон газраас хүсэлт ирдэг ч тэр бүхэнд зөвшөөрсөн хариу өгдөггүй. Сонгосон газартаа чухам ямар үнэ хөлс авч дуулдаг нь нууц. Угаасаа та нар бараг гадарлаж байгаа биз. Цөөн албан байгууллага, компанийн арга хэмжээнд оролцдог учраас өөрийнхөө хөдөлмөрийг тодорхой хэмжээгээр үнэлнэ шүү дээ, би.
-Шинэ цомог гаргах болоогүй юу. Нэлээд хугацаа өнгөрлөө?
-Төлөвлөсөн ажил бий, гэхдээ дэлгэмээргүй байна. 2006 онд би “Дурлал шиг асна” цомгоо гаргасан. Түүнээс хойш цомог гаргаагүй. Ер нь, би 4-5 жилийн хугацаатай цомог гаргасан нь дээр гэж боддог. Энэ хугацаанд чанартай хэдэн дуу бичүүлээд авбал болох нь тэр.
-Дуулсан дуу бүр тань хит болно гэдэгт итгэлтэй байж чаддаг уу?
-Бүрэн итгэлтэй байдаг гэж хэлэхгүй ээ. Ямар ч байсан, ихэнх дуу маань хит болно гэж итгэдэг. Заримдаа хит болохуйц хэмжээний дуунууд амжилтад хүрэхгүй байх нь бий. Учир шалтгааныг нь мэдэхгүй юм. Харин сүүлд дуулсан “Үл таних эмэгтэй” киноны дууг үнэхээр сайн бүтээл болно гэж итгэж явсан. Кино зохиолоо уншиж тэр нэгэн бүсгүйн амьдралыг ойлгож, мэдэрсэн учраас энэ дууг сэтгэл зүрхээ чагнан байж дуулсан. Би ч бас эмэгтэй хүн, эх хүн шүү дээ. Амьдралын жаргал зовлон дундуур туучиж яваа эгэл бүсгүйн аз жаргал, баяр гуниг миний зүрхэнд тодоос тод харагдсан. Тийм болохоор үг, өгүүлбэр бүрийг нь чин сэтгэлээсээ илэрхийлж чадсан байх.
-Шинэ дуугаа бичүүлээд л явж байгаа юу, одоо?
-Тийм ээ. Хөгжмийн зохиолч, яруу найрагчидтай уулзаж, студи продакшин хэссээр явтал өдөр өнгөрчих юм байна шүү дээ. Шинэ дуугаа бичүүлж, клиптэй болгосны дараа нэг хэсэгтээ л сэтгэл амар сууна. Гэхдээ дууныхаа клипийг телевизээр анх үзэх гэж байгаа өдрөө хөөрч догдлоод хэрэндээ л сандарна. Манай нөхөр хүртэл гайхаад байдаг юм. “Хүүе, Ариунаа чи яагаад ингэж сандраад байгаа юм бэ. Бас гар утсаа дэрнийхээ дэргэд тавьж унтдаг нь ямар учиртай юм” гээд л. Үнэндээ бол, шинэ дууны маань клип гарч эхэлмэгц Балхаа ах, Гүрээ ах хоёр над руу ярьдаг байхгүй юу. “Клипээ үзэж, дуугаа сонсч байна уу. Ямархуу болж вэ” гээд л баахан хөөрч догдолсон улс.
-Уран бүтээлийн ажлын хажуугаар гэр орондоо хэр зэрэг анхаарал тавьж байна даа?
-Би тийм ч муу эзэгтэй биш ээ. Уран бүтээл минь амжилттай, зорьж төлөвлөсөн бүхэн маань төвөггүйхэн бүтэж байгаа нь ханийн буян. Урлагийн хүнийг ойлгож, хүсэл сонирхлыг нь дэмжиж чаддаг ханьтай байхад би юу ч хийж бүтээнэ. Нөхөр маань надад үнэтэй цаг, гоё даашинз авч өгвөл учиргүй баярлаж хөөрөөд байх нь хаашаа юм. Хэдийгээр бэлгэнд дургүй хүн байхгүй ч гэлээ, энэ бол тийм ч сонирхолтой сюрприз биш. Харин шинэ дууг минь сонсч, урмын үг хайрлаж байвал уран бүтээлч хүний хамгийн том аз жаргал тэр.
-Уран бүтээлч хүн цаг үеэсээ түрүүлж явах ёстой гэдэг. Үүний адилаар, тухайн хүний үзэл бодол ч өөр байх нь лав?
-Тэр мэдээж. Гэхдээ манайхан сүүлийн үед хэтэрхий хэв маяг, хэлбэр дүрс хөөцөлддөг болж. Хотын соёл, техник технологи л яриад байх юм. Хүн чанар, ёс заншил, өв соёлын тухай дурсч байгаа хүн тун цөөн. Ялангуяа, эх оронч үзлээ бид ямар ч үед гээх ёсгүй баймаарсан. “Морь мал унахгүй, гэрт амьдрахгүй. Гэр хороололд байгаа хүмүүс бүдүүлэг. Хотын соёлоос хөдөөгийнхөн суралцах хэрэгтэй” гэж ирээд л тэнгэрээс унаад ирчихсэн юм шиг ярьж байгаа нь харамсалтай. Монгол хүн морио унаж, гэрт амьдрахгүй гээд хаачих юм бэ. Бүгд л байранд амьдарч, машин унаж чадахгүйгээс хойш тийм этгээд бодолтой байх нь утгагүй. Эх орон, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, өв соёл, ёс заншлаа дээдлэх нь монголчуудын хамгийн том зорилго байх. Түүнээс биш, гадны соёлоос хуулбарлаж, харь хүмүүсийг тахин шүтэж болохгүй гэж боддог юм. Үүнийгээ ч уран бүтээлийнхээ уур амьсгалд оруулна.
-Та ер нь шинэ жилээр яаж баярладаг вэ?
-Урлагийнхан арга хэмжээ, тоглолт хэсээд шинэ оныг гэртээ угтаж чадахгүй байх нь элбэг. Би ч бас нэг үе тэгж явсан. Харин сүүлийн жилүүдэд аль болох зав чөлөөтэй байж, шинэ оныг гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт угтдаг боллоо. Оргилуун дарс буудуулж, баярын ширээний ард баярлаж хөөрч суух хамгийн сайхан шүү дээ. Бага байхад шинэ жилийн баяр дөхөөд ирмэгц алим, мандарин үнэртээд л их гоё санагддагсан. Тухайн үед юм ховор байсан болохоор тэр бүр харагдаад байдаггүй чихэр, жимс баярын өдрүүдэд гарч ирснээр хүүхэд бидэнд ийм том дурсамж үлдээсэн биз. Одоо бол хаа дуртай газраасаа хүссэн бүхнээ худалдаж авах боломжтой болсон учраас хүүхэд залууст ийм мэдрэмж, бас дурсамж төрөхгүй нь лавтай байх.
Р.Есүй

Ц.Оюунгэрэл: Цагтаа музейн үзмэр хамгаалагч байсан хүн “Ти Батаар”-ын хэрэгт холбогдоод байна

АНУ-д дуудлага худалдаагаар зарагдах гэж байсан “Тиранозаурус Батаар”-ын ясыг Монголынх гэдгийг нотлох ажил үргэлжилж байгаа. Энэ үлэг гүрвэлийн ясыг Өмнөговь аймгийн Гурван тэс сумын нутаг Нэмэхтийн хөндийгөөс хууль бусаар хил давуулан гаргасан болох нь эхний байдлаар тогтоогдоод байгаа. Энэ ажилд анхнаасаа гар бие оролцсон хүн бол Соёл, Спорт, Аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэл. Бид түүнтэй  уулзаж, энэ  асуудлын талаар ярилцлаа.
-“Ти Батаар”-ыг Монголынх гэдгийг нотлох ажил ямар шатандаа явж байна вэ!
- Хамгийн сүүлд Нью-Йорк хотын шүүгч “Ти Баатар”-ын хэрэг дээр Эрик Прокопи өмгөөлөгчийн мэдээллүүд дээр үндэслэж шийдвэр гаргасан байгаа. Тодруулбал  Монголын тал “Ти Батаар”-ыг Монголынх гэдгийг хангалттай нотлоогүй байгаа учраас Эрик Прокопид “Ти Батаар”-ыг буцааж өгөх боломжтой юм гэсэн шийдвэр гаргасан байна. Хэрвээ энэ шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа бол 10 хоногийн дотор Монголынх гэдгийг дахин нотлох хэрэгтэй гэсэн даалгавар одоохондоо өгчихөөд байна.
-Тэгээд одоо яах вэ? Монголынх гэдгийг нотлох баримт хангалттай байгаа юу?
- Манай өмгөөлөгч Роберт Пэнтэр гуай “Ти Батаар” Монголоос гаралтай юм гэдгийг нотлох материал бүрдүүлж байна. Бид эхний шатанд Монголоос гаралтай гэдгийг батлахын тулд  эрдэмтийнхээ нотолгоо, эрдэм шинжилгээний ажлуудын дүнд үндэслэсэн. Ингээд эхний шатанд амжилт гаргаж чадсан.  Одоо давж заалдах шатанд “Ти Батаар” дээр эрдэм шинжилгээний асуудал гэхээсээ илүү хууль хяналтын байгууллагын шалгалтад үндэслэсэн  нотолгоонуудыг бүрдүүлэх талаар манай өмгөөлөгч ажиллаж байна. Манай Монголын талын хууль хяналтын байгууллага Эрик Прокопи гэдэг хүнийг Монголд ирсэн гэдгийг эхний ээлжинд нотлоод байгаа. Монгол улсад тэр хүн өмнө нь нэг биш бүр гурван удаа ирсэн юм байна. 2011 онд ирэхдээ тэр хүн Англид байдаг шинжлэх ухааны аялагчдын нийгэмлэг гэдэг байгууллагын гишүүн Кристопер Мор гэдэг хүнтэй Монголд ирж байжээ. Тэр ч бүү хэл нэг зочид буудалд нэг өрөөнд хамт байсан гэдгийг  манай хууль хяналтынхан тогтоосон.
-Кристопер Мор гэдэг хүн яагаад энэ хэрэгт  холбоотой гэж ?
-Тэр хүн “Ти Батаар”-ыг Англиас Америк руу Эрик Прокопигийн нэр дээр явуулсан байдаг. Тэгэхээр энэ хоёр хүн нэг нь Англиас “Ти Батаар”-ыг Нью-Йорк руу явуулсан байгаа юм. Харин одоо хоёулаа юу гэж хэлээд байгаа гэхээр бид нар энэ “Ти Батаар”-ыг Японоос нэг газраас худалдаж авсан. Хэн гэдэг хүнээс худалдаж авснаа санахгүй байна. Японд чөлөөт зах зээл дээр зарагдаж байсан. Монголоос гаралгүй гэж ярьдаг. Гэтэл энэ хоёр хүн хоёулаа Монголд ирсэн. Мөн хоёулаа нэг зочид буудалд нэг өрөөнд байсан нь баримтуудаас тодорхой болж байгаа. Энэ баримтыг Пэнтэр  гуайд цаг алдалгүй манай хуулийн байгууллагынхан явуулж эхэлсэн. Үүнээс гадна  Кристопер Мор гэдэг хүний холбоотой бас нэг байгууллага бол  Англи улсын Дорсет хотод байдаг шинжлэх ухааны аялалын нийгэмлэг юм байна. Энэ байгууллагын шугамаар манай улсад тэрээр нэг биш нилээн олон жилийн турш тухайлбал 2005, 2006, 2007, 2011 онуудад Монголд палеонтлогийн малтлага хийж байсан гэдэг мэдээлэл интернэтээр чөлөөтэй цацагдсан байгаа. 2006 оны малтлагынхаа дараа энэ малтлагад оролцож байсан хүн нь “BBC”-д ярилцлага өгч, Монголоос бид “Ти Батаар”-ын хөл оллоо. Тавхай оллоо гээд биччихсэн мэдэээл интернэтэд байгаа. Тэр малтлагынх нь үед Монголын талаас МУИС-ийн доктор, профессор Алтангэрэлийн Пэрлээ гэдэг хүн оролцсон байдаг юм байна лээ. А.Пэрлээ гуайг Дорсет хотод шинжлэх ухааны аялалын нйигэмлэгийнхэн өөрсдийнхөө зардлаар урьж аваачиж байсан юм байна. Энэ тухай 2007 оны мэдээлэл нь тухайн орон нутгийн сонин дээр нийтлэгдсэн байдаг юм. Энэ нь одоог хүртэл интернэт дээр байж байдаг.
-Тэгээд юу гэж бичсэн байдаг юм бол ?
-А.Пэрлээ гэдэг доктор манай Англи улсад лекц уншихаар ирлээ. Тэр хүн нэг цүнхтэй юмтай ирсэн байна. Цүнхэн дотор нь маш ховор динозаврын гавлын яс байгаа гэж  нийтлэл дээрээ биччихсэн байжээ. Энэ гавлын ясаа үзүүлээд Кембридж болон бусад сургуулиудад лекц унших зорилготой  ирсэн гэж бичсэн байгаа. Энэ хүн өөрөө цүнхэн доторх  гавлын ясыг Монголын Говиос олсон юмаа гэх мэтчилэнгээр тодорхой бичсэн мэдээлэл нээлттэй байж байгаа.
-Тиймүү, тэгвэл А.Пэрлээ гуайтай уулзаж тодруулах боломж байгаа л юм байна даа…
-А.Пэрлээ гуай одоохондоо их хүнд өвчтэй байгаа гэж сонссон. Харин хууль хяналтын байгууллагынхан Эрик Прокопитой холбоотой хүн нь хэн нь вэ гэдгийг голлож судалж байгаа.
-Тэр хүнтэй холбоотой хүн нь Монголын талаас хэн байсан юм бэ? Тодорхой болж байна уу?
-Түүнийг Монголд орж ирээд виз авах мэдүүлэг өгөхдөө нөгөө хүн нь Монголд …ийм утасны дугаар дээр байна аа гээд Монголынхоо хаягийг өгсөн байдаг. Тэр хаяган дээр нь одоо н.Энхтуяа гэдэг хүн гарч ирдэг юм байна лээ. н.Энхтуяа гэдэг хүнийг цагдаагийнхан байцаан шалгаж эхэлсэн. Тухайн үедээ “Чингис хаан” компанийн ажилтан байсан юм байна. Тодорхой хугацаагаар байгалийн түүхийн музейд музейн үзмэр хамгаалагчаар ажиллаж байсан хүн юм байнаа. Энэ хүнтэй бас нэг залуугийн нэр гарч ирсэн. Гэхдээ тэр хүн нь бурхан болсон юм байна. Энэ залуучууд бүгдээрээ А.Пэрлээ гуайтай, МУИС–тай дээхэн үеэс эхлэн хууль бус шинжтэй палеонтлогийн малтлага хйих шинжтэй гэрээнүүдийг байгуулж ажиллаж байсан гэх нотлох баримтууд манай талд үлдээд байгаа. Бидний хувьд ийм нотлох баримтуудыг Роберт Пэнтэр  гуай руу цаг алдалгүй шууд явуулж байгаа. Эцэст нь дүгнээд хэлэхэд Нью-Йорк хотын шүүгч хэлэхдээ Монголчууд араг ясаа Монголоос гаралтай гэдгээ нотлох л хэрэгтэй гэдэг зүйл ярьж байна. Харин Монголын талынхан  “Ти Батаарыг” Монголынх гэдгийг нотлох гээд явж байгаа учраас Монгол улсын иргэдийн өгч байгаа мэдүүлэг хамгийн чухал нотлох баримт болж байгаа. Тийм учраас Эрик Прокопиг 2008, 2009,  2011 онд Монголд ирэхэд нь үйлчилж байсан, тэр хүнийг сонирхож байсан, тэр хүнд эд зүйл худалдаж байсан хүмүүс маш их мэдээлэл өгөх шаардлагатай. Та бүхний өгөх үнэ цэнэтэй мэдээлэл дээр тулгуурлаж Монголчууд бид соёлынхоо өвийг буцааж олж авч чадна. Тийм учраас иргэддээ хэлэхэд энэ асуудал дуусаагүй байна. Одоо бүтэн 7 хоног үлдчихээд байна. Энэ хугацаанд мэдэж байгаа бүх зүйлээ хууль хяналтын байгууллагад даруй мэдээлнэ үү гэж  ард түмэндээ уриалмаар байна.
-Ярилцсанд баярлалаа.
-Танай сайтын хамт олонд ч бас баярлалаа.
Б.Батцэцэг
www.shuud.mn

Ц.Хулан: ”Амьдралын минь хамгийн жаргалтай мөч ээж болох байлаа”

Жааз дуучин Ц.Хуланг “Өөр мэдээ” зочноороо урилаа. Монголдоо төдийгүй гадаадад цомгоо борлуулж, хэдийнэ олны танил болсон дуучин бүсгүйн уран бүтээл, сонирхол, үзэл бодлынх нь талаар илэн далангүй хөөрөлдсөн юм.

БОББИ ТЕЙЛОР БИД ХОЁР НАЙЗУУД ХЭВЭЭРЭЭ

-Алдарт “What a wonderfull world” дууг дуучин Наагийтай хамтарч дуулсан байсан. Сонголтынхоо талаар яриач?

-Өмнө нь би энэ дууг олон дуучинтай хамтарч дуулж байсан. Гайхамшигт дэлхий ертөнцийн тухай өгүүлсэн дуу болохоор их сонсголонтой. Ийм л шалтгаанаар дахин дуулсан даа.

-Алдарт Бобби Тейлор тантай хамтран ажиллах санал тавьсан гэж сонссон. Та саналыг нь хүлээж авсан уу?

-Бобби Тейлор бид хоёр найзууд хэвээрээ. Байнгын харилцаатай байдаг. Намайг Шанхай, Бээжинд ирээч гэсэн санал тавьсан. Гэхдээ энэ жилдээ очиж амжихгүй нь. Эхний ээлжинд Солонгосын продюсерын урилгаар тэнд очиж дуугаа бичүүлэх бодолтой байгаа.

-Тэгэхээр гадаадын урлагийн ертөнцөд хүч үзнэ гэж ойлгож болох уу?

-Яагаад болохгүй гэж. Монголын хамтлаг, дуучдад гадаадын продюсерууд хамтран ажиллах, бас хамтарч дуулах санал их тавьдаг. Энэ нь Монголын урлаг дэлхий дахинд танигдаж эхэлсний бодит жишээ гэж бодож байна.

-Таны хувьд дуучин. Бас жүжигчин болж үзсэн. Киноныхоо талаар яриач. Хэцүү байв уу?

-“Нэг биений хоёр зүрх” кинонд тоглож үзлээ. Хүний сайн муу хоёр талыг харуулсан кино. Оддын өвчнөөр өвчилс өн, хүнийг хүн гэдэг утгаар нь хүлээж авахаа больсон, их зантай тийм л дуучин эмэгтэйн тухай эсрэг талын дүрийг бүтээсэн. Гэхдээ дүр маань эргэлттэй. Эргээд өөрөө өөрийгөө олж авдаг онцлогтой байсан.

-Зураг авалтын үед хэцүү зүйлтэй тулгарав уу?

-Хэцүү байлгүй яахав. Мэргэжлийн жүжигчин биш шүү дээ би чинь. Олон дахиулна, найруулагчдаа загнуулна. Гэхдээ намайг мэргэжлийн жүжигчин биш болохоор тийм айхтар загнаагүй ээ. /инээв/. Миний хувьд өөрийнхөө хэмжээнд л тоглосон. Кино урлаг гэдэг олон хүний хүч хөдөлмөрөөр бүтдэг нүсэр том төсөл гэдгийг ойлгосон.

-Жааз урсгалаар дуулаад багагүй хугацаа өнгөрлөө. Сонсогчид хэр хүлээж авч байна?

-Намайг жааз Хулан гэдгээр нь л мэддэг байх. Магадгүй олон жил энэ урсгалаар дуулж байгаа болохоор тэр байх. Нэг үеэ бодвол фэн ихтэй болсон шүү. Зоог, цэнгээний газрууд ихэвчлэн жааз дуунууд тавьдаг болсон байна лээ.

-Жааз урсгалын сайхан нь юундаа байдаг юм бол?

-Тэр чигээрээ мэдрэмж шүү дээ. Дуучнаас ур чадвар, дотоод сэтгэлгээг их шаарддаг. Тиймээс жааз урсгал бол тэр чигээрээ гайхамшиг.

-Таныг гадаадын өндөр хөгжилтэй орнуудад цомгоо борлуулдаг гэж сонссон?

-Миний цомгийг ивээн тэтгэсэн байгууллага тийм санал тавьсан юм. Яахав, зараад үзье гээд зөвшөөрсөн. Монгол дуучны цомог гэхээр сонин санагдах байх. Гэхдээ яагаад болохгүй гэж. Борлуулалтын хувьд тийм ч их биш байгаа ч гэсэн нэг ч болов хүн миний цомгийг сонсож, намайг мэдэрч чадвал амжилт шүү дээ.

-Таны дуулсан кино болон жүжгийн дуунууд сонсогчдын зүрхэнд хүрч чаддаг гэж фэнүүд чинь үнэлдэг юм билээ. Нууц нь юунд байна?

-Баярлалаа. Дуугаа мэдэрч дуулдаг болохоор л тэр байх.

-Таны мэргэжил зураач. Мэргэжлээрээ ажиллаж, уран бүтээл гаргах бодол байгаа юу?

-Зургаа зурж эхэлсэн. Бодож төлөвлөсөн зүйл ч их байна. Охинтойгоо нийлээд аавынхаа бүтээл үүдээр үзэсгэлэн гаргана гэж бодож байгаа.

-Таныхаар жинхэнэ уран бүтээлч хүн гэж хэн бэ?

-Урлагийн төлөө төрсөн. Урлагт хайртай, хүндэлдэг, өөрийгөө зориулж чаддаг тийм л хүнийг жинхэнэ уран бүтээлч хүн гэж хэлэх байх.

-Шинэ хамтлаг, дуучид таниас зөвлөгөө авдаг гэж сонссон?

-Хулан эгчээ ингэвэл яах вэ, тэгвэл яах вэ гээд хандах нь бий. Чадах чинээгээрээ л зөвлөгөө өгөхийг хичээдэг. Би ямар продюсер биш тийм ч сайн зөвлөгөө өгч чаддаггүй байх л даа. Гэхдээ та нар ийм шүү, тийм шүү гээд урмын үгийг хэлж чадна. Мундаг дуучид болоорой гээд хэлчих чадал надад байгаа.

-Дуучин байхын жаргалыг ямар үед илүү ихээр мэдэрдэг вэ?

-Өөрийнхөө дотоод сэтгэлийг дуугаараа илэрхийлээд, хүмүүсийн сэтгэлийг хөдөлгөж чадна гэдэг бол авьяас. Хүмүүст тайтгарал, сэтгэл ханамжийг өгөөд оронд нь халуун алга ташилт, талархлын үг сонсох л урлагийн хүмүүс ялангуяа дуучид бидний хувьд хамгийн том аз жаргал.

-Уран бүтээлч хүнд санхүүгийн асуудал бий. Та хэрхэн зохицуулдаг вэ?

-Тусалж дэмждэг ах, эгч нар минь байна. Ээж минь бас дэмждэг. Гэхдээ тэр болгон тэд нартаа хандаад байхыг боддоггүй. Өөрөө багахан шартай болохоор өөрөө л болгох гэж хичээдэг.

ДЭЛГҮҮРИЙН ХЭМЖЭЭНИЙ ГУТЛЫН ЦУГЛУУЛГАТАЙ

-Салоны бизнест хүч үзэж байгаа. Үйлчлүүлэгч ихтэй байна уу. Ямар чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг юм бэ?

-Үйлчлүүлэгч ихтэй байгаа. Ер нь бол салон гэдэг утгаараа бүх үйлчилгээг л хийх гэж хичээж байна. Маникюр, педикюр, гоо сайхан, үсчин, шивээс, тураах массаж, цэгэн бариа гээд л.

-Фэйсбүүктээ гоё хумсны будалтын зураг тавьдаг юм билээ. Энэ таны хобби юу?

-Өөрөө хумсны маникюр хийж чадахгүй ч хийж сурах юмсан гэж хүсдэг. Маш нарийн ажиллагаа шаарддаг юм байна лээ.

-Таны гол гангараа юу вэ?

-Гутланд их дуртай. Гутланд бол мөнгө хайрлахгүй шүү.

-Хэр их гуталтай болсон бэ?

-Дэлгүүрийн хэмжээний гутал байгаа. /инээв/

-Урлагийн хүн гоё сайхан харагдаж, бусдад үлгэр дуурайлал үзүүлэх хэрэгтэй. Таны хувьд гоо сайхандаа хэр цаг зарцуулдаг вэ?

-Өөрөө салон ажиллуулдаг ч үйлчлүүлээд байж чадахгүй юм. Арьс минь цэвэрхэн эрүүл байхад л хангалттай гэж боддог. Будагнаас болж арьс үрчийж, хорддог. Хүмүүс асуудаг л даа. “Чи яаж арьсаа арчилдаг юм. Залуухан харагдах юм” гэж. Миний хувьд дандаа нүүрээ будаад байдаггүй. Арьсандаа тохирсон саван л хэрэглэдэг.

ҮНЭНИЙГ ХЭЛЭХЭД САЙН ЭЭЖ БИШ ЭЭ

-Таны бодлоор Монгол эмэгтэй хүн ямар байвал зохистой вэ?

-Манай эмэгтэйчүүд ухаалаг, баатарлаг, эрчүүдийг зөв тийш нь залаад явж чаддаг гэж би боддог. Амжилттай ажиллаж, гялалзаж яваа эрчүүдийн ард ухаалаг эхнэрүүд л байдаг шүү дээ.

-Амьдралыг тэр чигээр нь жүжиг гэвэл дуучин Хулангийн хувьд гол дүр нь байж чадаж байна уу?

-Хүн болгон энэ амьдралын гол дүр. Хүн болж төрсөн л бол өөрөө өөрийнхөө амьдралын гол дүр нь байдаг.

-Хэр сайн гэрийн эзэгтэй вэ?

-Өөрийгөө сайн гэрийн эзэгтэй гэж боддог. Хоол сайн хийдэг. Гэрээ байнга цэвэрхэн байлгадаг. Ер нь бол сайн гэрийн эзэгтэй шүү. /инээв/

-Охин чинь овоо том болчихлоо. Энэ хугацаанд эргээд харахад үнэхээр сайн ээж байж чадсан болов уу?

-Яг үнэнийг хэлэхэд сайн ээж байж чадаагүй ээ. Охиноо орхиод л ажил гээд явдаг байсан. Миний аав, ээж гэж сайхан хүмүүс байгаа болохоор миний охин өдий зэрэгтэй өсч хүмүүжиж байгаа гэж боддог.

-Охиноо урлагийн хүн болгох уу. Чадалтай хоолойтой гэж сонссон?

-Охиныхоо сонголтыг л хүндэтгэнэ дээ. Миний охин дуучин болъё гэвэл хориглохгүй.

-Амьдрал алдаа оноотой байдаг. Хүнд хэцүү үе тохиолдоход эрч хүч, тайтгарлыг юунаас олж авдаг вэ?

-Охиноосоо, ээжээсээ, дүүгээсээ, гэр бүлээсээ л тайтгарлыг авдаг.

-Айл гэрийг авч явах үүрэгтэй нь хэн нь гэж боддог вэ?

-Аав шүү дээ. Айл гэрийн ноён нурууг би эцэг хүн л гэж боддог. Харин яаж зөв тийшээ залж, сайн сайхан амьдрах вэ гэдэг бол эмэгтэйчүүдийн асуудал.

-Гэр бүлийн амьдрал хэзээ зохиох бодолтой байна?

-Гэр бүлийн амьдралыг хэзээ л бол хэзээ ч зохиож болно. Түүн шиг амархан юм байхгүй. Харин салалт л хэрэггүй. Насан туршдаа хамтдаа амьдрах чин сэтгэлийн ханиа л олох нь чухал. Одоо гэр бүл салалт их байна шүү дээ.

-Хайрыг ямар байгаасай гэж хүсдэг вэ?

-Илэн далангүй, үнэнч, хүндэтгэлтэй байгаасай гэж хүсдэг.

-Таны амьдралын хамгийн аз жаргалтай мөч хэзээ байсан бэ?

-Ээж болох мөч л хамгийн сайхан байсан. Тэр мэдрэмжийг үгээр хэлэхийн аргагүй.

-Цаг зав гарган ярилцсанд баярлалаа. Уран бүтээлийн амжилт хүсье.

Ч.ГАНТУЛГА

Эх сурвалж: "ЗУУНЫ МЭДЭЭ" сонин

М.Ичинноров: Сайн засаглал биднийг гадныханд “дур булаам” үндэстэн болгож харагдуулна

Энэ удаагийн “Би Монголоо ингэж хөгжүүлнэ” буландаа хуульч М.Ичинноровыг урьж, ярилцлаа.

-Та манай сонины “Би Мон­­­голоо ингэж хөгжүүлнэ” бу­­­ланд уригдлаа. Тэгэ­хээр Мон­­гол Улсын хөгжил хэр эр­чим­тэй явагдаж байна гэж та бо­дож байна. Үүнээс ярилц­ла­гаа эхэлье?
-Эдийн засагчид Монгол Улс үс­рэнгүй хөгжлөөрөө Катарыг дав­­на гэж ярьж байгаа. Мэдээж тэ­­­гээсэй гэж бид бүгд л хүсч бай­на. ОУВС-ын мэдээллээр ДНБ хамгийн их өссөн 10 орны тоонд Монгол Улс багтаж, 6. 9 ху­вийн өсөлттэйгөөр долду­гаарт бичигдсэн байна. Гэхдээ маш их мөнгөтэй болсноор үүнийг зөвхөн хэмжихгүй байх. Хү­­мүүсийнх нь амьдрал тэгш дээшилж байвал бид үсрэнгүй хөгжиж байна гэж бодож болох л юм. Гэтэл баян хоосны ялгаа хэт ихсэж байгаа байдал үүнд эргэлзээ төрүүлдэг.
-Ер нь хөгжлийн гарц нь юу юм бол. Хүмүүсийн хэ­лээд байгаачлан уул уурхайн сал­бар байж чадах уу?
-Чанартай сайн боловсрол, эрүүл мэнд, сайн засаглал, хөгж­­лийн хөшүүрэг болсон дэд бүт­цүү­дийг хөгжүүлэхэд хэрэг­тэй бай­гаа асар их хөрөнгийг бид уул уурхайгаасаа л босгох нь гар­­цаагүй. Өнөөдөр манай ул­сын нийт экспортын 80 хувь нь байгалийн баялаг байна. Тэ­г­э­­­­хээр эдийн засгийн өсөлт, хөг­­­­жил нь уул уурхайгаасаа ха­маа­­­рах хэт хамаарал үүсдэг. Дэл­хийн зах зээл дахь түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэл ч бас нө­лөөлөөд явчихна. Дээрээс нь улс төр, засаглалын тогтвортой байд­лаас хамаардаг гадаадын хө­­­рөнгө оруулалт дээр тулгуур­лаж хөгждөг учраас энэ сал­барт эрс­­дэл бий болдог. Тий­мээс би­дэнд уул уурхай дээ­рээ суурил­сан ч гэлээ бусад сал­бартайгаа зөв уялдуулсан ухаа­лаг эдийн зас­гийн бодлого хэ­рэг­тэй. Гэхдээ бид­ний хамгийн том капитал бол боловсрол. Одоо бид соёл ахуй­­­, ёс зүй­гээ сайжруулах хэ­рэгтэй.
-Манай улсын хөгж­лийг хүмүүс янз бүрээр ярьж байна. Зарим нь хөгж­сөн гэж байна. Нөгөө хэсэг нь урууд­­­сан ч гэх юм. Та ямар дүг­­нэлт өг­дөг вэ?
-Хөгжил нь засаглалын чадавх, чанартай, сэтгэл ханамжтай үйл­­­­­чилгээ, иргэд нь амьдралдаа тэгш, шударга ёс үйлчилж бай­­гааг мэдэрч амьдарч бай­гаа­гаар то­­­дор­­хойлогддог гэж би бод­дог. Тоон дүнгээр өсөж бай­гаа эдийн засгийн үзүү­лэл­түүд нь хү­­­­мүүсийнхээ амьд­ра­лын чана­рыг дээшлүүлж бууж бай­гаагаар тоо­­­­­цоологдох ёстой гэж бодож бай­на.
-Монгол Улс дэлхий ний­тийн анхааралд орчихсон ийм үед ямар нэг том алхам хэ­рэг­тэй байгааг ярьдаг ч яг юуг гэдэг нь тодорхой бус юм. Чухам юунаас эхэл­чихвэл дээр бол?
-Сайн засаглал. Засаглалын ши­­нэчлэл. Засаглалын шинэч­лэ­­лийг боловсон хүч­ний ши­нэч­­лэл, түргэн шуур­хай, болов­сон, соёлтой үйлчилгээ­гээр дам­­жуу­лан хийх хэрэгтэй. Энэ нь бид­нийг гадныханд дур бу­лаам үн­­дэс­­тэн болгож чадна.
-Монгол Улс Ардчилсан зас­­г­аар төрөө удирдуулах үе ир­­лээ. Энэ дөрвөн жилд Зас­­гийн газар улс орны хөгж­­лийн тө­лөө ямар ажлыг хийж эх­лээ­сэй гэж бодож бай­на вэ?
-Давтаад хэлье. Сайн засаг­ла­­лыг бий болгож чадах хэ­рэг­­тэй. Хариуцлагатай төр, ха­­­риуц­лагатай ардчилал, ха­риуц­­­лага­тай аж ахуйн нэгжүүд, ха­­риуцлагатай хувь хүмүүсийг бий болгох.
-Хамтарч төр барьж байгаа хоёр намын хэрэгжүүлж бай­гаа ажил, сайдуудын томил­гоо ажлын үр дүнд  ямар дүн тавьж сууна вэ?
-Мэдээж урьд урьдынхаас ши­­нэ­лэг болж чадсан. Би л лав Н.Ал­танхуяг Ерөнхий сай­дын “Ши­нэчлэлээр шийдье-222” уул­залтад орол­цоод маш их ит­гэл үнэм­шил төрсөн. Л.Ган­тө­­мөр, Х.Тэ­­мүүжин, Ц.Оюун­гэ­рэл, Х.Бат­­т­улга, Н.Уд­вал на­рыг би лав нэлээд дорвитой шинэчлэл­үүд хийж чадах сайдууд гэж ит­гэж байгаа.
-Таныг улс төр дэх эмэг­тэйчүүдийн төлөөлөл болж орж ирэх болов уу гэсэн хү­лээлт нийгэмд бай­сан. Яагаад сонгуульд өрсөлдсөн­гүй вэ?
-МАН-аас гарах мэдэгдлээ хийх­дээ их эрсдэлтэй нөхцөл бай­далд хийсэн. Үүнээс гарах үр дагавар нь миний сонгуулийн ам­жилтад сөргөөр нөлөөлөх бо­дит байдал үүссэн байсныг тоо­цоолсон. Тэр үйл явдал амьд­ралын минь бүх талбарт хүн­дээр туссан нь үнэн. Гэхдээ өнөө­дөр УИХ-д ороогүй ч гэлээ МАН-аас гарсан байгаадаа сэт­гэл хангалуун, эрх чөлөөтэй би алхдаг.
-МАН-аас гараад МАХН-ыг сонгоно гэж нэлээд яригд­сан. Гэвч та энэ бүхэнд ня­цаалт хийж ирсэн шүү дээ. МАХН-ын удирдлагууд намын дар­­гаа золионд гаргаж ал­бан ту­шаалын хойноос хэт хөө­цөл­дөж байгаа гэдэгт санал нэг­дэх үү?
-Н.Энхбаярын баривчилгаа 2012 оны сонгуулийн дүнд хүчтэй нөлөөлөл үзүүлсэн гэдэгтэй бүгд санаа нийлэх байх. Тэр хүний ачаар, тэр үйл явдлын ачаар олон хүн өнөөдөр эрх мэдэлд хүрсэн байх.
-Шударга ёс алдагдлаа гэх юм. Шударга ёс гэдгийг улс төрийн намууд ямар өнцгөөс нь харж, чухам ямар байдлаар нийгэмд шударга ёс тогтоох гээд байгаа юм бэ?
-Сандал суудлаа зөв буруу хуваарилж байгаагаа тэгж үзээд байгаа юм уу гэх бодол хааяа төрдөг. Гэхдээ шударга ёс гэдэг бол нөмөр нөөлөгт нь үнэний төлөөх эрэл урагшлан давшиж чадах нийгмийн тогтолцоо юм гэж нэгэн иргэн бичсэнийг би уншаад яасан гоё томьёолоо л вэ гэж бодож байлаа. Үүнтэй агаар нэгэн санааг би “Шударга ёс бол хөршийгөө хайрлах” гэсэн нийтлэл бичсэн. “Тойм” сэтгүүл дээр гарсан.
-Ер нь Монголд амьд явах баталгаа алга гэж нийгэм тэр чигээрээ бухимдалтай байна. Хү­ний эрхийг хамгаалах, аюул­гүй орчинд амьдрах талаар хэрэгжүүлж байгаа ажлууд нь хангалтгүй юм шиг санагддаг?
-Үүнийг гэрчлэх үйл явдлууд ар араасаа, өдөр бүр л цувран гарч байна.
-Саяхан олон аймшигт ослууд гарлаа. Хүний амь үнэ цэнэгүй болсон гэдэгтэй та санал нийлэх үү?
-Хичээлийн шинэ жил эхлээд долоо ч хоноогүй байхад Улаанбаатар хотод нэг хоногийн зайтай  7-12 насны хоёр хүүхэд харамсалтайгаар амь насаа алдлаа.  Өнөөдөр Монголд хүний амь нас хамгийн үнэ цэнэгүй байгааг сүүлийн үед ярьж шүүмжилж байгаа.  Хуульчид бид “Тавантолгой” компанийн хариуцлагагүйгээс амь насаа алдсан нэг айлын хоёр хүүхдийн хэргээр дамжуулан хүний амь насыг үнэлдэг системтэй болох нь зүйтэй гэсэн яриаг эхлүүлсэн.  Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ч энэ асуудлыг хөндөж эхэллээ.  Хүнд эд хөрөнгийн хохирол учруулсан байвал заавал төлүүлдэг мөртөө хүний алтан амийн хохирлыг нөхөн төлөхгүй байдаг нь буруу юм гэж үзэж байна.  Одоо буруутай этгээдүүдээс зөвхөн оршуулгын зардал гээд л хэдэн төгрөг гаргуулдаг. Гэтэл хүний алтан амь бол үнэлж баршгүй их үнэ цэнэтэй шүү дээ.
-Монгол хүний амийг үнэ цэнэтэй болгоё гэсэн та бүхний санаа маш олон хүнд таалагдсан. Энэ талаараа жаахан дэлгэрэнгүй яриач?
-Хүний алтан амь ялангуяа компани, төрийн байгууллагын буруугаас болж эрсэдсэн тохиолдолд ганц хоёр ажилчинд эрүүгийн хэрэг үүсээд л өнгөрдөг. Гэтэл аюулгүй байдлыг хангаж чадаагүй компани, төрийн байгууллагатай иргэний хариуцлага, мөнгөн төлбөр, хүний амь насны нөхөн төлбөрийн асуудал яригддаггүй. Энэ нь Монгол хүний амь насыг үнэлэх, тэдний эрхийг хамгаалдаг тогтолцоог бий болгоход чухал хувь нэмэртэй байдаг.  Улс орнуудад хүнийхээ амийг мөнгөн дүнгээр үнэлдэг систем үйлдчилдэг юм байна. Тэхээр Монгол хүний амь ямар үнэтэй вэ? Үүнийг олон улсын жишигт үндэслэн хэрхэн үнэлэмжтэй болгох вэ. Эрх зүйн ямар систем үйлчилж болох вэ гэсэн асуудлаар “Стратегийн өмгөөлөл-Хуульчдын холбоо”-ны хуульчид санаачлага дэвшүүлэн ажиллаж байна.
-Таны яриад байгаа хүний амьдралын статистик үнэ цэнэ гэж чухам юу юм бэ?
-Дэлхийн улс орнуудад хүний амь насыг үнэлэх үйл ажиллагаанд эрүүл мэндийн эдийн засаг гэсэн шинэ салбар хөгжиж байгаа юм байна.  Улс орнууд өөр өөр хэлбэрээр энэ үнэлгээгээ бий болгодог ч Австралийн жишгээр Монгол хүний амийг үнэлэх томъёоллыг санал болгож буй юм.  Үүгээр бол VSL |Value of Statistical Life| буюу хүний амьдралын статистик үнэ цэнийг тогтоохдоо тухайн хүний насалсан насыг тухайн орны эрэгтэй, эмэгтэй хүний дундаж наслалтын тооноос хасч амьдрах байсан он жилүүдийн тоог тухайн орны иргэний жилийн нэг хүнд ноогдох дотоод нийт бүтээгдэхүүний тоонд үржүүлэн гаргадаг байна.  Энэ томъёоллоор Австрали хүний амь насны дундаж үнэлэмж мөнгөн дүнд шилжүүлэх юм бол 3.5 сая долларт хүрдэг байна.  Бид энэ тал дээр маш сайн судлах хэрэгтэй байгаа юм. Бусад орнуудад яаж үнэлдэг системийг сайн судлах хэрэгтэй. Хуульчид биний санаачилж буй энэхүү нөлөөллийн үйл ажиллагааны гол зорилго нь хүний амь насыг үнэлдэг болсноор Монгол улсад иргэний эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрх баталгаатай байх эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх нэн нөлөөтэй үйл явц болох юм. Хүний эрүүл мэнд, амь насанд хохирол учруулсан аж ахуйн нэгж, төрийн байгууллага мөнгөн хариуцлага үүрдэг болсноор нийгэм бүхэлдээ хариуцлагатай, соёлтой болох алхам тавигдана.
-Улсын хөгжил хүнээс гэж ярьдаг. Тэгвэл хамгийн тү­рүүнд хүнийг хөгжүүлэхийн тул­д ямар алхмыг хийх ёстой вэ?
-Сая есдүгээр сарын 1-нд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж нэгэн чухал үг хэлсэн. Улсын хөгжил хүнээс. Хүний хөгжил хүүхдээс гэж. Энэ л томьёоллоор хүнээ хөгжүүлэх бодлогоо гаргах хэрэгтэй. Өнөөдөр хүүхдэд зөвхөн шинжлэх ухаан заах биш хүн байх ухааныг багаас нь төлөвшүүлэх, ёс зүйтэй, соёлтой, хүнлэг иргэн байхыг төлөвшүүлэх нь бидний хөгжлийн түлхүүр болох байхаа.
-Монголчууд баян хүмүүс мөн үү. Уул уурхайн баялгаас иргэн бүр хүртэж элбэг хангалуун амьдрах ёстой гэдэг ч хоногийн хоолоо залгуулж чадахгүй олон хүмүүс байна шүү дээ?
-Унаж байгаа машин эдэлж хэрэглэж байгаагаар нь дүгнэдэг бол баян л юм. Харин баян тансаг ганган машины дотроос ундааныхаа лаазыг шидэж байгааг нь, замаар хөндлөн гарч яваа хүмүүст зам тавьж өгөхгүй дайрах шахам өнгөрч буйг нь хараад баян биш харин хоосон юм уу гэж бодогддог. Гэхдээ таны хэлж байгаа үнэн шүү. Бид асар их баялагтай, одоо эдийн засаг нь хурдацтай хөгжиж байгаа орон. Гэтэл юмны үнэ маш их нэмэгдэж байна, ихэнх иргэдийн амьжиргаа доогуур түвшинд байна. Бэлэн мөнгө тараах нь тухайн өрхийн эдийн засагт нэмэр болж буй хэрэг боловч түүнийг дагаад инфляци хөөрөгдөж байна. Инфляцийн хөөрөгдөл нь хүнсний бараа таваар, тэр дундаа махаар илэрч байна. Гэтэл ядуу өрхийн зарлагын ихэнх хувийг (жирийн өрхтэй харьцуулахад 20 хувиар илүү) хүнсний бүтээгдэхүүн эзэлж байна.Үүнийг дагаад инфляцийн хөөрөгдөл нь эргээд ядуу өрхийг улам хүнд байдалд оруулах нөхцөл бий болгож байгаа юм. Иймээс баялгийн хуваарилалтыг зөвхөн тараах байдлаар хийх бус тухайн өрхийн амьжиргааг урт хугацаанд хэрхэн дэмжих, хувь хүнийг хэрхэн чадваржуулах вэ гэдэг талаас нь хийх шаардлагатай санагддаг.

Б.Өнөртогтох
http://www.mminfo.mn

Г.Бадамсамбуу: Би өвөг дээдсээс таньж мэдээгүй зүйлээ нэхэн таних гэж судалгаа хийж байна

  “Гариг” продакшны захирал, аялагч, сэтгүүлч Г.Бадамсамбуу сүүлийн хоёр жилийн туршид түүхийн шинжлэх ухааныг шимтэн судлагч болжээ. Түүнтэй судалгааны ажлынх нь талаар ийнхүү хөөрөлдлөө.

-    Аялагч Г.Бадамсамбууг судлаач болсон гэж сонслоо?
-   Сүүлийн хоёр жил түүхийн сэдвээр судалгааны ажил хийж байна. Гэхдээ эрдмийн зэрэг хамгаалах гэхээсээ илүүтэйгээр өөрийн биеэр судалмаар зүйлүүд удаан хугацаанд анзаарагдсан учраас өөрийнхөө хэмжээнд шинжлэх ухааны ажил руу орохгүй бол болохгүй боллоо. Хөгширлөө. Би багын судалгаа шинжилгээний ажилд их дуртай байсан. Уран зохиол, яруу найраг, сэтгүүл зүй гэж баахан явлаа. Нэг мэдсэн гараас гарсан зүйлгүй, өөрт байгаа жаахан нөөцийг гаргасан зүйлгүй байна. Тийм учраас судалгааны ажил руу эрчимтэй орсон. Гэхдээ гэнэт судалсан юм биш. Ер нь оюутан байхаасаа түүх, угсаатны чиглэлээр ганц нэг өгүүлэл бичдэг, эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьдаг байсан. Судалгаа гэдэг чинь мөнгө олдог зүйл биш шүү дээ. Судалгааг хийж байгаа хүнд нь хэцүү. Гэхдээ судалгааны бүтээлээр хүмүүс хооллодог. Дэлхий ертөнц юугаар хооллож байгаа юм. Энэ машин, техник, компьютер чинь шинжлэх ухааны үр дүн. Түүх, үнэт зүйлс нь мэдэгдэж байгаа болохоор үүнийг хүмүүс судалж үлдээсэн учраас хүмүүс оршиж байгаа юм. Тиймээс түүхийн чиглэлээр судалгаа хийж байна.

-    Ямар сэдвээр эрдмийн зэрэг хамгаалах гэж байна вэ?
-   Одоохондоо судлаач гэж явж байна. Сэдвээ аваад суурь судалгааны ажлаа хийж байгаа. Ер нь олон жил аялахад Монголын газар нутагт маш их зүйл судлагдаагүй үлдсэнийг мэдсэн. Судлаачид цөөхөн. Цаг хугацаа хурдан. Монголчууд түүхээ бүрэн дүүрэн таних, мэдэх тал дээр тал талаасаа оролцох шаадлагатай цаг үе ирсэн байна. Шуурга шиг муухай эрчимтэй үе ирчихлээ. Үүнээс цааш Монголын түүх, үнэт зүйлсийг судлаад байх хичнээн олон хүн байгаа билээ. Балар эртнээс өнөөг хүртэл байж байгаад энэ цагт устаж буй түүхийн дурсгалууд байна. Энэ бүхнийхээ талаар мэдэх шаардлагатай байна. Би мэдээж бүгдийг нь судлах гэж байгаа юм биш. Тодорхой нэг сэдэв авч судална. “Монголын эзэнт гүрний Перс дэхь номын чимэг зураг” гэдэг чиглэлээр судалгаа хийх гэж байна. 13-14-р зууны зааг дээр Монголчууд томоохон түүхийн бүтээлүүдийн хүрээлэн байгуулж байсан. Энэ номнууд нь дэлхийд анх удаа үзүүлэн таниулах зурагтайгаар хийгдсэн юм. Үүгээр олон зуун зураг үлдсэн. Тэр зургууд дэлхийд нэлээн судлагдсан, их өргөжсөн, үнэтэй архивуудад үлдсэн байгаа. Энэ бүгдийг өмнө нь барууны эрдэмтэд  л судалж байсан. Гэхдээ Монгол хүн судлаагүй.

-    Нүүдэлчдийн соёл иргэншил гэдэг мөхөж байгаа соёл юм биш үү?
-  Тийм. Энэ иргэншил удаан оршиход хэцүү. Яг сонгодог уламжлалд тулгуурласан сүүлчийн нүүдэлчид нь монголчууд юм. Тэр дундаа Төв Азийн хээр талд нүүдэлч иргэншлийн хамгийн супер нь Морьт иргэншил юм. Гэтэл хамгийн супер иргэншил нь бусад иргэншлийн бүслэлтэнд орчихоод байна. Өөрөөр хэлбэл суурьшмал иргэншил нь хумиж явсаар биднийг суурьшмал иргэншлийн үнэт зүйлс, тэдний давуу талыг зайлшгүй хүлээж авахад хүргэлээ. Сүүлийн хорин жилд бид цэвэр даяар буюу суурьшмал иргэншлийн хамгийн давуу үнэт зүйлсийг хүлээгээд авсан гэсэн үг. Үүний өмнө 5000 жил оршсон нүүдэлч иргэншил гараа өргөөд бууж өгч байна. Яг хутганы ирэн дээрх шиг үед бид амьдарч байна. Бид 20-р зуунаас түүхээ шинжлэх ухаанч маягаар судалж ирсэн.  Гэхдээ тэр нь үзэл суртлын хүрээнд хязгаартай судалж байсан. Харин сүүлийн хорин жил чөлөөт байдлаар, их өргөн хүрээнд, хэлхээ холбоотойгоор судлах бололцоо гараад ирж байгаа юм. Энэ бол монголын судлаачид өөрсдөө Төв Азийн нүүдэлчдийн иргэншлийн асуудлыг судалж эхэллээ гэсэн үг.

-  Европын эрдэмтэд өмнө нь Төв Азийн нүүдэлчдийн талаар судлаад ямар дүгнэлтэд хүрч байсан бэ?
-  Европчууд буюу Өрнөдийнхэн сүүлийн хорь, гучин жилд л дэлхийн түүхийг ойлгож эхэлж байна. Харин хятадууд сүүлийн хориодхон жилд Хятад, Түвд үзлээсээ арай өөрөөр дуугардаг болж байна. Оросууд аяндаа энэ бүх давалгааг дагаад ухаан орно. Ингэхлээр Төв Азийн түүхэн дэхь нүүдэлч соёл иргэншлийн нөлөөлөл болоод харилцан хамаарлын асуудал түүхийн шинэ үзлээр харагдах нөхцөл үүсч байгаа юм. Хятад манай түүхийг өөрөөр хардаг болж байна. Өрнөдийнхэн бүр гайхшран хараад сонин содноор ярьж эхэллээ. Оросууд нэлээд хүлээсэн байдалтай байна. Гэхдээ оросууд өөрийн эрхгүй үүнд автаж эхэлж байгаа нь мэдэгдэж байгаа юм. Тэгэхээр энэ үеийг түүхэн үзэл ойлголт өөрчлөгдөх үе буюу шинэчлэгдэх эсвэл дэвших үе гэж би ойлгож байна. Тэгэхээр энэ монголчуудын хувьд алдаж болохгүй сонирхолтой үе. Энэ үе их хурцаар мэдрэгдэж байгаа юм.

-    Хурцаар илэрч байна гэдгээ тайлбарлахгүй юу?
-   Хорьдугаар зууны туршид Өрнөд Европт Монголын эзэнт гүрний түүх буюу Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхийг гайхширч судалсан. Ямар сонин юм бэ?, Энэ хүмүүс чинь бүдүүлэг зэрлэг шүү дээ. Гэтэл супер эзэнт гүрэн байгуулчихсан байна. Ямар ч хяналт тогтолцоог бүрдүүлж чадахааргүй зүгээр нэг зэрлэг бүдүүлэг хүмүүс байсан бол өөрсдөө л барьц алдаж дуусах ёстой. Гэтэл улс байгуулж дэглэм тогтоогоод, иргэншлүүдийг холбосон байна. Өөрийн гэсэн хууль цаазтай, өндөр зохион байгуулалттай, капиталын урсгалтай, аж төрөхүйн хэв маягаа хадгалж байгаа хэрнээ том иргэншлүүдийн нөлөөг дараад тэр урсгал дээр нь зүй зохистой хяналт тавьж байсан байна. Ингэхээр энэ ойлгох аргагүй зүйл болж байгаа юм. Хамгийн сонин шалтгаан нь монголчуудыг 20-р зууны эхэн үе, 19-р зууны сүүл үеэр судалж эхэлсэн. Тухайн үед бүдүүлэг зэрлэгүүд гээд бичээд үлдээчихсэн байсан. Түүндээ ч үнэмшчихсэн байсан. Тэгтэл нэг их том эзэнт гүрний түүх байдаг гээд байдаг. Түүнийг судлаад үзсэн чинь аймшигтай супер эзэнт гүрэн байсан байдаг. Тэгэхээр энэ зөрчилдөж эхэлж байгаа юм. Бүдүүлэг хүмүүс хүчирхэг тогтолцоог бий болгох бололцоогүй. Тэгээд судлаад байтал хүчирхэг тогтолцоотой байсан нь тодорхой байдаг. Европчуудын дэлхийн түүхийн талаарх энэ хачин ойлголтын талаар Америкийн ерөнхийлөгч  Теодор Рузвельт яг зуун жилийн өмнө нэг зүйл бичиж байсан юм. 1902 онд Америкт “Монголчууд” гэдэг ном анх гарахад Америкийн ерөнхийлөгч өмнөх үгийг нь бичсэн байдаг юм. Түүндээ “Манай Өрнөдийнхэны өөрсдийгөө дөвийлгэх үзэл, аливаа зүйлийг өөрсдийнхөө өнцгөөс хардаг нь ямар инээдэмтэй юм бэ, бид Монголын эзэнт гүрний талаар бүрэн судлаагүй. Тэдний түүхийн зарим хэсгийг харахад гайхшрал төрүүлэм зүйл байна. Тэгэхээр бид их хоцрогдож. Бид дэлхийн түүхийн талаар юу ч мэддэггүй юм байна” гэж бичсэн байдаг. Мөн “Ази болоод Зүүн Европын хөгжлийг ойлгохыг хүссэн хэн бүхэн монголчуудын түүхийг ойлгох шаардлагатай” гэж тэрээр хэлсэн. Энэ ойлголт явсаар дэлхийн томоохон судлаачдад нөлөөлж тэднийг гайхаж эргэлзүүлсэн. Сүүлдээ судлаачид Монголын соёл иргэншлийн талаар эсрэг ойлголттой болсон.

-  Дэлхийн эрдэмтийн гайхшрал эргэлзлээ үгүйсгэгдэж байгаа энэ үед монголчууд энэ ажилд яаж оролцох ёстой юм бэ?
-    Өнгөрсөн жил “Азийн эзэнт гүрнүүд” гэдэг ном Лондонд гарсан. Сүүлийн мянган жилд оршиж байсан Азийн эзэнт гүрнүүдийн түүхийг энд бичсэн байна. Тэр эзэнт гүрнүүдээс хамгийн оргил нөлөөлөлттэй нь Монголын эзэнт гүрэн юм. Азид гарсан супер эзэнт гүрнүүдээс хамгийн супер нь Монголын эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн байна. Өнөөдөр бидний түүхийг дэлхийн эрдэмтэд судалж байна. Тэгэхээр ийм сонирхолтой түүхэн үе, түүх судлалын хүрээнд гарна гэдэг их ховор. Бид ховор үед зогсож байгаа. Үүний цаана нуугдаж буй хамгийн том зүйл юу юм гэвэл 18-р зууны төгсгөлөөс хойш 1980-аад он хүртэл Европчууд монголчуудыг хэн ч биш гэж үзэж байсан тэр үзэл нь өөрчлөгдөж байгаа юм. Энэ үед монголчууд хэрхэн оролцох вэ?. Дэлхий өөрөө түүхэн мэдээлэл, шинжлэх ухаанаар давалгаалаад ирж байна. Энэ үед бидний нэг хэсэг хэт их харь үзэлтэй болсон байна. Бид угаасаа л зэрлэг, хоцрогдсон хүмүүс юм уу, эсвэл бид тэнгэрийн амьтад юм уу. Энэ хоёрын аль нь ч биш. Тэгэхээр түүх хэтэрхий аазгай хүргэсэн зүйл болж хувирч байгаа юм. Тэр дундаа Монголын түүх. Монголын түүх зөвхөн монголчуудад сонин байгаа юм биш. Үүнийг мэдээгүй хүмүүс мэдэх гэж, мэдэж байгаа хүмүүс улам нарийн учрыг нь олох гэж оролдож байна. Түүхэн үзэл ойлголтын онцгой үе ирээд байна. Үүнд бид оролцох ёстой.

-    Яаж?
- Бидний судалгааны түвшин дэлхийн түвшинд байх ёстой. Хоёрдугаарт Евро Азид тархсан монголчуудын бүх өвүүдийн талаар нарийвчилж судлах ёстой. Дэлхийн түүхэнд тогтсон үзэл ойлголтуудын талаар үнэн эсэхийг магадлах ёстой. Дэлхийн түүх онолын хугацаанд Түвд үзлээсээ болоод гажуу бичигдсэн тохиолдолууд их бий. Аль ч түүхийн номыг сөхөөд харахад Монголын эзэнт гүрний талаар заавал бичсэн байдаг. Яагаад монголын эзэнт гүрний талаар тэнд бичсэн байна вэ?. Дэлхий дээр том хүчин зүйл болсон үйл явдлыг анзаарахгүй өнгөрөөж байгаа бол тэр гэнэн түүх эсвэл бодлого. Нүүдэлчдээс бүх хот суурингууд үүссэн. Гэтэл яагаад бид нар суурин иргэншлийг тээгээд үлдчихэв. Энд ямар учир шалтгаан байна. Бүр инээдэмтэй, балай дүнхүү амьтад учраас үлдсэн юм уу эсвэл юугаар ч орлуулашгүй өвөрмөц орон зай, үнэт зүйлс, үзэл ойлголт, амьдралын тогтолцоо, ахуй, эдийн засаг нь байсан болохоор үлдсэн юм уу. Үүнийг бид нар нотлох ёстой. Манай түүхчдийн үндсэн хүчин чармайлт бол Евро Азийн хээр тал тэр дундаа Төв Ази буюу одоогийн Монголын нутаг дэвсгэр дээр оршин тогтнож байсан бүх үеийн Морьт иргэншлийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн жинхэнэ амьдралын хэмнэлийг нээж олох ёстой. Монголчуудыг бүдүүлэг, зэрлэгүүдийн тоонд оруулж болохгүй юм. Энэ чинь өөрийн шашинтай, ертөнцийг үзэх үзэлтэй, өөрийн тогтолцоотой төрт улс байсан байна гээд одоо эрдэмтэд гайхшраад байж байна. Үүнийг тайлбарлахын тулд монголын судлаачид нарийвчилсан судалгаа хийх ёстой.

-   Ер нь нүүдэлчдийн соёлыг авч үлдэх нь тийм чухал уу?
-   Би нүүдэлчдийн соёлыг авч үлдэх нь чухал гэж бодохгүй байна. Үүгээр амьдрах нь ч чухал гэж бодохгүй байгаа. Нүүдэлчдийн соёл энэ хугацаанд, энэ бүх том иргэншлүүдтэй зэрэгцээд, зөрчилдөөд ирсэн юм бол өөрөө маш сонирхолтой түүх болж байгаа юм. Энэ сонирхолтой бөгөөд адал баялаг байдал нь ямар ч хүний сонирхолыг татна. Ямар сонин түүхэн үйл явц, угсаатны хөдөлгөөн байсан юм бэ? Ямар нууц байна?. Үүнийг хамгаалах, танин мэдэх, түгээн дэлгэрүүлэх нь зөвхөн монголчуудын асуудал. Бусад нь өөрийн эрхгүй дэлхийн түүхэнд гарсан том нөлөө, хүчин зүйлийг судлахаар орж ирнэ. Өөрийнхөө юмыг хадгалах, хамгаалах, хайрлах, түгээн дэлгэрүүлэх нь бидний шинж чанар байх ёстой. Одоо монголчуудын оршин тогтнож байгаа нь нүүдэлчдийн үнэ цэнэ гэдэг зүйлтэй холбоотой. Хэрвээ энэ газар нутаг дээр монголчууд болон бусад угсаатан үе залгамжлан оршиж ирээгүй бол энд өөр нэгэн оршино. Аль ч иргэншил, аль ч амьдрал өөрчлөгдөж л байдаг. Одоо бол өөрчлөгдөхийн ирмэг дээрх үе. Сүүлийн хорин жил бид барууны соёлыг авсан. Бусдын соёлыг авах нь  үндэстэн үнэт зүйлсээ хоёрдугаарт тавьж байна гэсэн үг. Нүүдэлчид хар аяндаа байхгүй болно. Хүний маш сайхан алгуур тайвнаар амьдарч болдог амьдралын хэв загвар нь ингээд үлгэр домог болж үлдэх юм. Тэр нь нүүдэлчин хүн. Нүүдэлчдэд цаг хугацаа нийгмийн түлхэлт, хариуцлага, дүрэм журам гэдгээс илүүтэй зөвхөн ёс суртахууны таашаал байдаг. Түүндээ туслах ёстой, тэрэндээ тэгэх ёстой гэсэн сэтгэл л тэдэнд байдаг. Ямар ч дүрэм байхгүй. Энэ бол байгалийн хуулиар амьдардаг хүмүүс. Энэ бол адгууслаг шинж чанар биш. Хамгийн дээд соёлт хүмүүс дүрэм журамд баригдаж биш байгалийн эрхшээлд нийцэж амьдардаг. Одоо хүмүүс нийгмийн эрхшээл, хүний эрхэнд нийцэж амьдарч байна. Ийм хоёр зүйлийг солих эсэх нь хамаагүй. Аль нь үнэтэй, үнэгүй нь ч хамаагүй. Энэ зүгээр бидний сонголтын асуудал. Сайн муугийн тухай ч ярьж байгаа юм биш. Би уламжлалт өвөг дээдсээс таньж мэдээгүй зүйлээ нэхэн таних гэж судалгаа хийж байна. Монголын эзэнт гүрэн Евро Азийг эзэлчихсэн газар нутаг, тэнгис далайн баримжаатай байх үед европчууд шашны нөлөөнд автсан, библийн сударт баригдсан байсан.Тэгэхэд барууныхан дорно зүгт хүн байддаггүй. Хүний мах иддэг, ганц хөлтэй мангас байдаг. Тэгээд цээжин дээрээ ганц нүдтэй, амтай, морь нь бас том биетэй модоор хооллодог гэсэн төсөөлөлтэй байсан. Монголын эзэнт гүрний үед ийм харанхуй Европ байсан шүү дээ. Тэгээд 16-р зуунаас сэргэн мандалт бий болчихоод одоо дэлхийг бүтээсэн мэт зарлаж байна. Энэ нь түүх динамиктай гэдгийг харуулж байна.  Иргэншлийн онолын хамгийн зөрчилтэй зүйл бол болох Төв Азийн морьт иргэншлийг бие даасан иргэншил мөн гэдгийг онолын хувьд нотлохыг хүсч байна. Энэ их хэцүү ажил. Наад зах нь арван жилийн ажил болох зүйл. Энэ миний мөрөөдөл. Монгол судлалд өчүүхэн ч гэсэн хувь нэмэр оруулах юмсан гэж бодож байгаа. Жинхэнэ мэргэжлийн түүхчдийн дэргэд бол би хоббичин.

-    Одоо манай иргэншил ямар үедээ явж байна вэ?
-   Одоо манай иргэншил сүүлчийнхээ үе дээр явж байгаа. Үүнийг их анхаарах хэрэгтэй. Аюул тулгарсан ийм зүйлийг судалж танин мэдэх, хадгалж хамгаалах, түгээн дэлгэрүүлэх хэрэгтэй. Үүнийг амжилттай хийж чадвал монголчууд оршиж байгаагийн гавьяа мөн. Үүнээс цааш нарийхан нүдтэй, нармигар хамартай америкчууд ч болж болно. Бид домгоо л үлдээчихнэ гэсэн үг. Эртний Ромтой л адилхан. Аажимдаа арай гэж танин ядах гэсэн соёл нь бүдгэрч эхэлнэ. Малчид нь морьдоо унахгүй, айрагаа уухгүй болно. Бэлчээрийн малчид байхгүй болно. Бэлчээрийн мэдлэг, уламжлал, дом шившлэг алга болно. Тэгээд яг Америкийн индианчууд хоторхог тосгон руу орж архидан суудагтай адил зүйл болно. Одоо бол монголчуудын дахин нээгдэх үе. Дахин нээгдэхдээ яаж нээгдэх вэ гэдэг нь их чухал. Энэ үед л хүн бүхэн түүхээ,судалж, мэдэж хамгаалах хэрэгтэй байгаа юм. Хүн болгон түүхтэй. Түүх рүү яваад л байвал та гэгээрч байна гэсэн үг. Сайн эрдэмтнийг жишдэг гурван том хүчин зүйл байдаг. Энэ бол гүн ухаан, түүх, хууль ёс. Энэ гурав бол аливаа юмны суурь. Энд математик, физик ярихгүй байна шүү дээ. Докторыг манайхан шинжлэх ухааны доктор гээд байгаа. Уг нь бол философийн доктор гэдэг утгатай юм шүү дээ. “Ph” гэдэг нь философийн доктор гэсэн үг. Философи мэднэ, судлана гэдэг бол ертөнц, нийгмийн бүхий л учир шалтгааны хэмжээнд өөрийгөө боловсруулсан гэсэг үг. Түүх гэдэг нь зөвхөн нийгмийн түүхийг хэлж байгаа юм биш. Шинжлэх ухаан ч бай, компьютер ч бай бүгд түүхтэй. Аливаа зүйлийг бүх залгамж халаанд нь авч үлдэж, харьцуулж чадах мэдлэгийн суурьтай хүнийг түүх мэддэг хүн гэнэ. Түүхэн мэдлэгээр хүнийг хэмждэгийн учир шалтгаан нь тэр. Түүх судлаагүй улс төрч гэж байх ёсгүй гэж нэг хэсэг үздэг байсан. Манай парламентын гишүүд бол салбарын хуулийн л мэдлэгтэй.  Тэгээд эдийн засагч, физикч гэсэн салангид мэргэжилтэй хачин хүмүүс байгаад байна. Түүхээр хараад юмыг хийдэг хүн ховор байх.

-    Та судалгааны ажилтайгаа холбогдуулж аялж байна уу?
-  Судалгааны ажилтайгаа холбогдуулж Герман яваад ирсэн. Германы Берлинд байдаг төв номын санд Ил хаадын үед хамаарах Перс номын чимэгийн 60 орчим зураг байна. Түүнийг өөрийн нүдээр үзээд ирсэн. Энэ нь судалгааны ажилд их чухал тэмдэглүүштэй, сэтгэл хөдөлгөсөн зүйл болсон. Ер нь чимэг зураг судалж байгаа хүн Франц, Турк, Их Британи, Иран, Энэтхэг гэсэн орнуудад очих шаардлагатай. Энэ судалгааны ажлаар Герман руу хоёр удаа очсон. Үүнтэй холбоотойгоор ганц нэг эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлүүлсэн.

Т.Хулан

www.24tsag.mn

Н.Сувд: ”Мандухайн дүрийг бүтээхэд зөрүүд зан минь тус болсон”

“Дэлгэцийн танил” булан маань үргэлжилж байна. Энэ удаа төрийн шагналт, ардын жүжигчин Н.Сувдаас “Мандухай цэцэн хатан” кинонд ухаант Мандухай хатны дүрийг хэрхэн бүтээсэн талаар яриулж, залуусын анхааралд хүргэхийг зорьсон юм.  
-Жил өнгөрөх тусам хуучны монгол кинонууд үнэд орж байна. Сэдэв сайн байхын зэрэгцээ киног бүтээгч уран бүтээлчдийн ур чадвараас их хамаардаг юм байна гэсэн дүгнэлтийг сүүлийн үеийн үзэгчид хийх болсон. Үзэгч­дийн хамгийн ихээр таа­шаадаг дүрүүдийн нэг бол таны бүтээсэн Мандухай цэцэн хатан. Та үүнд хэрхэн тоглосон талараа ярьж өгөхгүй юу? 
-Би Мандухай хатны дүрд шууд сонгогдоогүй юм. Эхэндээ Шихир хатны дүрд тоглохоор батлагдсан байсан. Гэтэл Мандухай хатны  дүрд тэнцэх жүжигчин олдохгүй байсан юм билээ. Хамгийн шигшигдэж үлдсэн таван жүжигчнээс нэгийг нь сонгоно гэж байлаа. Нөгөө дөрвөн хүн нь мэргэжлийн жүжигчин биш байсан. Бид цуг пробонд ороход би Мандухайн дүрд тоглохоор батлагдсан. Миний пробонд орсон зургийг Соёлын яаманд өгч харуулж байж батлуулсан юм билээ. Энэ кинонд тухайн үеийн Засгийн газар Сайд нарын зөвлөлөөс их анхаарал хандуулж байсан. Миний сонссоноор 300 гаруй хүн пробонд орж зургаа авахуулсан гэдэг.
-Монголын түүхэнд улс орноо гэсэн сэтгэл, холч хараа, ер нь ухааны цараараа алдаршин мөнхөрсөн түүхэн хатны дүрд тоглож чадна гэсэн итгэл хэр их байсан бэ?
-Надад “Би энэ дүрд тоглож чадна” гэсэн итгэлээс илүү миний зөрүүд зан надад тус болсон гэж боддог юм. Кино зураг авалт эхлэхийн өмнө гадуур Н.Сувд үүнд тоглож чадна, чадахгүй гэсэн яриа их гарч байсан. Хүмүүсийн чадахгүй гэсэн яриа намайг бүр ч их хурцалж өгсөн. Тэгэх тусам нь би зөрүүдэлж чадна гэж зүтгэсэн дээ. Тэгээд ч тэр бүгдийг давж гарах үүрэг надад ногдсон байсан. Мэдээж сайн муу тоглосныг үзэгчид, судлаачид өөр өөрсдийнхөөрөө дүгнэсэн биз ээ.
-Үзэгчид тухайн үед эерэгээр хүлээж авсан. Одоо ч тэр үнэлэмж хэвээрээ. Таныг Мандухай хатны дүрээр олонд танигдсан ч гэж ярих юм билээ?
-Намайг Мандухайн дүрээр олонд танигдсан гэдэг. Би гэхдээ энэ кинонд тоглохоосоо өмнө бас ч чамгүй олон кинонд дүр бүтээсэн байсан. Жишээ нь “Хань”, “Хатанбаатар”, “Ичээнд нь”, “Моторын дуу” зэрэг кинонд тоглосон байсан.

-Гэсэн ч Мандухайд тоглоход тань үзэгчид таныг бараг “амилсан” Мандухай гэж хүлээж авсан байх аа?
-“Мандухай цэцэн хатан” кинонд тоглоход сайн сургууль төгссөн минь их тус болсон болов уу. Миний багш иргэний дайны үед Оросын агуу баатрын дүрд тоглож дэлхийн кино урлагт нэрээ мөнхөлсөн авьяастай хүн байлаа. Багшийн зааж өгсөн эрдэм, чиглүүлж байсан хандлага надад энэ кинонд тоглоход их дэм болсон гэж боддог юм. Багш маань мэргэжлийн жүжигчин болох замыг минь нээж өгсөн гавьяатай хүн дээ.
-Багшаас тань гадна танд энэ түүхэн кинонд тоглоход хэн тус дэм болсон бэ?
-Найруулагч, ахмад уран бүтээлчид маань бүгд л өөрийн сурсан мэдсэн зүйл, туршлагаасаа хуваалцаж бай­сан. Аав, ижий хоёр минь ч дэм болж байлаа. Түүхэн дүрд тоглоно гэдэг тэр дүрээ маш сайн судлахыг шаарддаг. Тэр үед түүхэн зохиолууд ихэвчлэн хуучин бичгээр бичигдсэн байдаг байлаа. Аав минь муугүй судлаач хүн байсан учир хуучны түүхэн ном зохиол уншиж судалгаа хийхэд минь тусалдаг байсан. Ижий минь жүжигчин хүн байсан болохоор надад их зүйл зааж дэм болж байсан.
-Киноны зураг авалтыг хаана хийсэн гэдэг билээ?
-Зуны зураг авалт Хар хорин, Баянчандманьд дөрвөн сар гаруй үргэлжилсэн. Зураг авалтын бэлтгэл ажил бараг жил гаруй хийгдсэн гэдэг юм билээ. “Мандухай цэцэн хатан” киног хийх гэж найруулагч Жигжид гуай судалгаа их хийсэн. Социализмын үе байсан болохоор тухайн үеийн Соёлын яаманд энэ тухайгаа хэлж зөвшөөрөл авах гэж 1970-аад оноос эхэлж хөөцөлдөж байж кино хийх эрх авсан гэсэн. Мөн дан ганц Соёлын яам төдийгүй Батлан хамгаалахын яам, Хөдөө аж ахуйн яам ч гэсэн энд  их чухал үүрэг гүйцэтгэсэн шүү дээ. Олон мянган цэрэг, дайчин, морь малыг дээрх яамдаас гаргаж өгч байсан юм. Улсаараа хөдөлж, Засгийн газрын оролцоотой хийсэн кино гэж би хувьдаа дүгнэдэг.
-Хэдэн хүний баг ажил­ласан бэ?
-Цэрэг, дайчид, жүжигчид, найруулагч, туслах дүр, зураглаач гээд ер нь нийлээд таван мянга гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй баг байсан гэж ярьж байсан. Хуучнаар “Сансар” сангийн аж ахуйн цаана Хөгнө хан уулын энгэрт бараг нэг сумын дайтай олон хүн байсан. Батлан хамгаалах яамны буянгаар цахилгаан тог, халуун ус, эмнэлэг гээд хэрэгцээ шаардлагатай бүхнийг гаргаж өгч байсан даа.
-Дүрээ үзэгчдэдээ хүр­гэхийн тулд танаас мэдээж их хөдөлмөр, тэсвэр хатуужил шаардаж байсан байх?
-Үзэгчдэд дүрээ хүргэх миний үүрэг бол дүрээ үнэмшил­тэй амилуулж сайн тоглох байсан. Харин киногоо үзэгчдэд яаж хүргэх вэ гэдэг нь кино найруулагч, баг хамт олны ажил байлаа. Үүнээс гадна тэр үед кино үзвэрийн газрууд гэж байсан. Тэд бас л үзэгчдэд киногоо хэрхэн хүргэх ажлыг зохицуулж байсан даа.
-Та хэдэн настайдаа энэ кинонд тоглосон бэ. Тэр үед УДЭТ-т жүжигчнээр орчихсон байсан  уу?
-40 гаруй настай байсан байх. Тэр үед би УДЭТ-ын уран сайхны удирдагчийн алба хашиж байсан юм. Энэ албыг 11 жил хашсан.
-Хувцас хэрэглэл, хуяг дуулга нь их хүнд үү?
-Хуяг дуулга нь л гэхэд 10 гаруй кг жинтэй. Хувцас хэрэглэл, хуяг дуулга, сэлэм зэргээ бариад л их олон удаа сургуулилалт хийж давтдаг байсан. Бас тэр хувцастайгаа морь унах, морио өөртөө дасгах гээд асар их хөдөлмөр, цаг хугацаа, тэсвэр тэвчээр шаардагдаж байлаа. Ер нь энэ бүгдийг амжуулах нь миний мэргэжлийн онцлог л доо. Тэр үед найруулагч, ахмад уран бүтээлчид маань энэ бүхнийг даван туулж, тэсч чадахгүй юм бол чи цаашид жүжигчин болж чадахгүй гэж зөвлөдөг байлаа.
-Манай буланд оролцож бүтээсэн сайхан дүрийнхээ талаар ярьж өгсөн танд баярлалаа. Уран бүтээлийн амжилт хүсье.
-Баярлалаа.
Б.МАРАЛ-ЭРДЭНЭ Эх сурвалж: “ӨДРИЙН ШУУДАН” сонин

П:Одгэрэл:Заримдаа өөртөө итгэлтэй байдал минь хэтэрчих гээд байдаг

-“Universe best song” наадам эхлэхээр залуучууд хэсэг үзэх юмтай, ярих ч сонинтой болох юмаа. Хүмүүст хүрч чадаж байгаа гол нууц нь юу гэж боддог вэ?
- Олон хүний  хүч  хөдөлмөр  нэгдэж чадсан нь  манай нэвтрүүлэг үзэгчдэд  хүрч  байгаагийн  гол нууц. Ер нь UBS телевизийн давуу тал, хүчирхэг чанар нь  хамт олонч, халуун дулаан уур  амьсгалаас үүдэлтэй.  Энэ  нь  уран бүтээл бүрт маань шингэдэг. Хамтран ажилласан хүн бүр энэ л уур амьгалтай хүссэн хүсээгүй нэгдэж  чаддаг.  Учир нь  түүнд нэгдэхгүй байхын аргагүй тийм л хүчтэй  ба эерэг энергитэй.
-Эхний дугаараас нь хөтлөсөн болоод ч  тэр үү, энэ наадмыг хөтлөгч  Гантулга та хоёргүйгээр төсөөлөгдөхгүй байна л даа.  Шоуныхаа нэрийн хуудас болсон гэдэгтэй санал нийлэх үү?
-Шоу нэвтрүүлгийн нэрийн хуудас болсон олон  хүмүүс  байна. Энэ жил л гэхэд дуучин Б.Амархүү тун ч хүчтэй  орж  ирлээ. Кивигийн Ука ч гэсэн. Эхнээсээ  оролцсон гэж  ярьвал МУГЖ Т.Ариунаа,  МУГЖ Д.Жаргалсайхан  гээд  бас л олон нэрийн хуудас болсон эрхэм хүмүүс  бий. Миний  хувьд эхнээсээ  хөтлөгчөөр ажилласан  нь нэг бодлын аз нөгөө  бодлын сорилт  байсан юм уу.   Оролцогчид  шүүгчдийн өмнө  шалгуулдаг бол  нэвтрүүлгийн шүүгч, ажиглагч, хөтлөгчид   үзэгчдэд шалгуулаад  л сууж  байдаг юм шүү  дээ.
2009 оноос энэ наадам тасралтгүй явагдаж байгаа. Нэг жилд 700-800 хүүхэд залуучууд ордог гэж бодвол та нилээд олон найзтай болжээ. Залуучуудтай ажиллаж байхад өнөөгийн залуусын өнгө төрх хэрхэн анзаарагддаг вэ?
Би өөрөө  залуу  хүн болохоор оролцогч залуустай харьцахад илүү амар байдаг.  Надаас дүү  хүүхдүүд, надаас ахимаг, чацуу  гээд ер нь нас насны хүмүүс  оролцдог. Гэхдээ нэг  анзаарагдсан юм гэвэл тэдний  хүсэл мөрөөдөл, тэмүүлэл  яг  адилхан.  Тиймдээ ч  насны  ялгаа  бараг мэдэгдэхгүй дээ.  Яахав хөтлөгч гэдэг үүднээсээ, нэвтрүүлгээ  зохион байгуулаад  бэлтгэдэг  болохоор  илүү хүндлэл мэдрэгддэг.  Залуу  үе маань олон талын авъяастай, аливаад хандах хандлага нь нээлттэй,  хэн нэгнээс хараат бус  өөрийнхөөрөө  байж  чаддаг нь  сайхан санагддаг. Мэдээж  аливаа зүйл сайн муу  хоёр талтай учраас шүүмжлэлтэй зүйл ч ажиглагддаг. Хариуцлага хүлээх  талдаа  сул, хэнэггүй, юманд өнгөц  хандах гэх мэт…
-Тэмцээнд оролцож байсан залуучуудтайгаа эргээд хэр харьцаатай байдаг вэ? Дотно найз нөхөд болсон тохиолдол байгаа юу?
Тэдэнтэйгээ үргэлж л холбоотой байдаг. Холбоо тасрах аргагүй  л дээ. Хоёр гуравхан  хүүхэд биш  хорин таван авъяастанг жил бүр тодруулдаг  болохоор  бидний харилцаа холбоо хэзээ  ч үл тасрах  байдлаар  үргэлжилсээр л байна  Найз нөхдийн харилцаа  холбоо,  эгч  дүүгийн  холбоо,  ажил хэргийн холбоо бүгд л байдаг. Бид нэг гэр бүл шиг л байдаг.
-Олон дугаарууд явлаа. Онцолж сэтгэлд тань үлдсэн оролцогч хэн байна?
Жил жилд л онцлог оролцогчид  байдаг. Өнөөдрийн байдлаар бид 3-р шатаа  амжилттай  хийсэн. 78  авъяастан тодорсон  байгаа.  Тэдний хэн нь шилдэг хорин тавд багтахыг ёстой хэлж мэдэхгүй байна. Мэдээж  хэн авъяастай, азтай одтой, хичээл зүтгэлтэй нь л Гран При шагналын эзэн  болох байх. Энэ жил  миний сонирхолыг татаж байгаа оролцогч гэвэл рок дуугаар  оролцож байгаа Мөнх-Эрдэнэ гээд байгаа, мөн  Улан-Үдээс оролцож байгаа Хань-Хуа гээд эмэгтэй бий. Бас Хип Хоп дуугаар  оролцож байгаа Түвшинтөгс, Тэнгис гэх мэт нэрлээд байвал олон оролцогчид байна.
-Хүнтэй ярилцана гэдэг урлаг бас ухаан.Та ажлын шаардлагаар олон хүнтэй ярилцдаг байх. Таныг харж байхад нөгөө  хүнийхээ сэтгэлийг нь нээж чадаж байгаа санагддаг.
Баярлалаа. Хэн нэгнээс сайхан үнэлгээ  авах таатай мэдрэмж төрүүлдэг шүү. Би хувьдаа ярилцаж  буй хүнийхээ  тухай юу  мэдэхийг хүсч  байна түүндээ л хөтлөгддөг. Мэдээж эфирт гарч  байгаа учраас элдэв төрлийн  хар ярианы үгнээс  аль болох тойрохыг хүсэлгүй яахав. Гэхдээ тухайн хүнээс  илүү  сонирхолтой зүйл олж  сонсохыг  хүсэх үед Одгэрэлээс ямар эмоци  гарахыг  би өөрөө  хэлж мэдэхгүй л байна.  Бүх зүйл  чин сэтгэлээс л гардаг. Заримдаа  хүмүүсийг  яриулахын  тулд, хөгжөөхийн тулд  надаас гарамгүй гэмээр олон төрлийн  үйл хөдлөл, үг яриа ч гарах үе бий.  Учир нь би шоу нэвтрүүлгийн хөтлөгч  хүн.
-Та тэмцээнд түрүүлсэн залуучууддаа хэр сэтгэл хангалуун байдаг вэ? Тэр бүр уран бүтээл хийгээд од болон гялалзаад явахгүй байх шиг? Залхуу эсвэл боломжгүй байна уу, авьяастай нь тодрохгүй байна уу?
Манай оролцогчид  бүгд уран бүтээлээ ямар нэг байдлаар хийгээд л явж байгаа.  Тэр тийм дуу гаргаж гэнээ,  энэ  ийм клип хийжээ гээд л сонсогдож  л байдаг. Адаглаад л  аль гайгүй гэсэн шоу  тоглолт,  шинэ жилийн үдэшлэг дээр манай  оролцогчид, ялагчид л дуулж  харагддаг. Тэгэхээр би  авъяастнуудаа  энэ удаад  өмөөрч байна. Ялангуяа  манай оролцогчид их оюунлиг хүмүүс  байдагт би л  хувьдаа баярладаг. Тэд уран бүтээлээс  гадна ажлын амжилт, мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэх, гэр бүл төлөвлөлтийн  тал дээр тун хариуцлагатай хандаж  байгаа нь надад таалагддаг.  Тэгээд ч одоо яг энэ цаг үед хамтлаг дуучид маань ч өөрсдөө  их нойрмог царайтай хүмүүс  явах болсон. Магадгүй  энэ нь нөлөөлж  байж ч мэдэх юм.
-Facebook, мэссэнжэртээ хэр олон найзтай вэ?
-Надад хоёр төрлийн Facebook хуудас байдаг. Нэг нь хувийн  шинж  чанартай, дотны найзууд, сайн таньдаг хүмүүс.  Гол нь элдэв мэдээлэл  гадагшаа гаргахгүй итгэлтэй хүмүүс бүртгэлтэй байдаг гэж болно. Нөгөө  нь   бүх хүнд нээлттэй. Хаяадаа тоглолтын зураг оруулдаг.
-Нэвтрүүлгээс харж байхад нэг үе бидний дунд нийтлэг  байсан  хэт  даруу бүрэг ичимхий, өөрийгөө илэрхийлж чаддаггүй гээд  олон сул талууд аажмаар багасаж,  залуучууд өөртөө итгэлтэй болж эхэлж байгаа юм шиг санагддаг.
- Яг тийм. Цэвэр ичимтгий монгол  эмэгтэй, хээгүй гүдэсхэн эрчүүд гээд л манайхан ярьж хэлж,  бүр дуулдаг л даа. Гэхдээ  одоо 21-р зуун.  Одоогийн 16 настнуудын  бие физиологийн өсөлт хөгжил,  ертөнцийг үзэх үзэл, харах цонх нь ч  өөр болж  байна. Сонсох хөгжим, ярих сэдэв гээд бүгд өөрчлөгдөж байна.  Дэлхийн  дуу  хөгжим,  хувцас загвар,  мэдээ мэдээллээс тэд хоцрохгүй болсон нь  одоо тэмцээн уралдаандаа   сонгон  дуулж байгаа дуу, өмсч  байгаа  хувцаснаас нь  ч  ажиглагддаг.  Гэхдээ  нэг зүйлээ битгий  мартаж  булшлаасай гэж  үргэлж хүсдэг юм.  Ахмад хүнийг хүндэлдэг, аав ээжээсээ  эмээдэг, аливаад  анхааралтай ханддаг  тэр зан уламжлал  бол Монгол хүний  тархинд  байсан, байх ч ёстой зүйл. Хэт гадны  соёл хөөцөлдөөд байвал бас Монголоо алдаад, хэн ч биш  болох аюултай. Бид эцсийн эцэст монголоороо л үлдэнэ.
-Өнөөгийн залуусын давуу болон сул талууд юу вэ?
- Давуу тал гэвэл дээр хэлсэнчлэн  одоогийн залуус хэлье гэсэн үгээ  хэнд ч хаана ч хэлчихдэг болсон байна. Дургүй бол дургүй гэдгээ  шууд л хэлж  чаддаг болжээ.  Харьцангуй  биеэ  даасан үзэл  бодолтой, хэн нэгнээс хараат бусаар өөрийн шийдвэрийг гаргах гэж тэмцэж  байна. Гэхдээ энэ эргээд сул тал болох магадлалтай. Яагаад гэвэл  эрх чөлөө гээчийг арай л эрт мэдрээд байгаагийн юмуу юу нь зөв, юу  нь буруу  гэдгийг  ялгаж салгах  завдалгүй  урагш  алхаад  байх шиг.  Амьдрал өөрөө  хоёр талтай болохоор энэ тухай  яриад бичээд байвал их л  юм болох юм шиг байна. Би нэг зүйл л хэлэхийг хүсдэг. Аливаад чин сэтгэлээсээ  хандаж сураарай.
-Таны эмзэглэж явдаг зүйл юу байна?
-Эмзэглэх зүйл олон байгаа ч би амьдралыг байгаагаар нь сайхнаар нь хүлээж авахыг хичээх болсон. Хүн цонхоор юу харахыг хүснэ түүнийгээ олж хардаг. Энэ үнэхээр үнэн  юм билээ. Яг энэ цаг үед бодогдож  байгаа  мэдрэмж гэвэл хүн  ганц  олдох  амьдралдаа  сайн муу  бүх зүйлийг хийж  үзэх ёстой юм шиг авирлаж  байна. Энэ надад огтхон ч таалагддаггүй.  Тэрний  оронд яаж  зөв  амьдрах вэ? гэж ядаж нэг удаа    бодож  үзээсэй гэж  хүсч  байна.
-Та нилээд нээлттэй,сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй, яриа хүн шиг харагддаг. Бодит амьдрал дээр ямар зан чанартай гэж өөрийгөө тодорхойлох вэ?
- Би амьдрал дээрээ  ч, ажил  дээрээ  ч Одгэрэлээрээ байхыг хичээдэг. Гэхдээ хэн нэгэнтэй яриа өрнүүлэхийг хүсэхгүй бол огтхон ч дуугардаггүй. Хувь хүний  зан  чанар гэвэл уг нь их хаалттай юм шиг.  Гэсэн атлаа  нэг итгэсэн хүндээ  нээлттэй байж  чаддаг.  Мэдээж  ажлын шаардлагаар  олон төрлийн хүнтэй  олон янзын аргаар ярилцаж, сэтгэлийг нь нээхийг хичээдэг.
-Та хөтлөгч Э.Гантулгыг алтан партнёр минь гэж хэлж байсан санагдана. Яагаад тэгж нэрлэх болов, түүний талаар бодлоосоо хуваалцаач? Таны хамгийн дотны найз хэн вэ?
- Би  өөрөө  ч тэгэж хэлээгүй л дээ. Бид хоёрыг чинь  сонин сэтгүүл, сайтууд л тодорхойлчихдог  юм. Гэхдээ  надад таалагдсан  нь Алтан  партнёр гэсэн тодотгол. Үнэндээ  миний ажил миний амьдралын салшгүй хэсэг.  Харин ажлын минь салшгүй  хэсэг Анууш буюу Гантулгатай холбоотой.  Тэгэхээр  Э.Гантулга  миний амьдралд   чухал орон зай эзлэж  байгаа нь үнэн. Би  Ануушийнхаа  хүчээр өдий зэрэгтэй хөтлөгч болсон  байх гэж баярлаж явдаг шүү. Бид хоёр чинь насан туршийн сайн найзууд  гэж өөрсдийгөө  тодорхойлдог  хүмүүс. Их түшигтэй,  чадвартай, бас дээр нь анхаарал халамж  шаарддаг тийм л хүн дээ. Сайн найзууд  гэвэл гарын 10 хуруунд багтах дотны цөөхөн  найзууд минь бий. Бид бие биенээ ойлгож, бие биендээ  тун хүндлэлтэй хандаж  чаддаг.  Энэ бол найз байхын утга учир байх.
-Та биеэ их сайхан авч явдаг. Жингээ барих ч юмуу гоо сайхандаа анхаарах тал дээр цаг зав хэр зарцуулдаг вэ?
Би цагаан хоолтон  болоод 5 дахь жилийнхээ нүүрийг үзэх гэж байна. Энэ нь турахын тулд биш л дээ. Гэхдээ  илүүдэл жингийн асуудал надад тулгарч байсангүй нь цагаан хоолтой холбоотой ч юм билүү хэн мэдлээ. Гоо сайхандаа  цаг зарцуулах  зав зай тун хомс. Ихэвчлэн шинэ жилийн  үеэр олон арга хэмжээ  хөтлөөд ядарсан үед гэртээ  маск тавьж  арьсаа  арчилдаг. Гол нь гоо сайхны  бүтээгдэхүүндээ   гар таталгүй сайн  чанрын  бүтээгдэхүүн хэрэглэхэд ээж  минь сургасан. Тиймдээ  ч арьс үс минь надад таалагддаг хэвээрээ.
-Өөртөө сэтгэл хангалуун байдаг уу?
-Өөртөө  таалагдалгүй яахав. Миний эргэн тойронд байдаг хүмүүс сайн мэдэх байхаа. Би чинь өөрийнхөө  улаан фен нь шүү дээ. Надад  ээж  ааваас  өгсөн  эрүүл саруул бие бялдар,  гоо  үзэсгэлэн, бурханаас өгсөн өчүүхэн авъяас, амьдралаас  олж авсан чамгүй туршлага, ухаан  бүгд байгаад би үнэхээр баярладаг. Заримдаа  өөртөө итгэлтэй байдал минь хэтэрчих гээд байдаг юм. Тиймээс  орчноо мэдрээд  үргэлж  өөрийгөө хянаад хэзээ  хаана ямар ааш аяг гаргахаа  тааруулж  явдаг.
-Та имижээ байнга өөрчилдөг шиг санагддаг. Өөрчлөлттэй сонирхолтой амьдрах дуртай гэж ойлгож болох уу?
-Имиж гэдэг зүйлийг яаж  хүлээж  авахаас л өөрийгөө  тодорхойлох гээд байна. Би хувьдаа  дотоод  имижээ  хэзээ ч өөрчлөхгүй байхаа.  Энэ маань эмээтэйгээ  хамт  байсан хүүхэд наснаас  тогтчихсон болохоор одоо хэр нь зангарагатай байх, даруулгатай байх  дадалаа  хаяж  гээж чаддаггүй.  Тэр нь ч дээр биз. Харин гадаад  имиж, хэлбэрдэх тал дээр  ажлын шаардлагаас үүдээд олон янз  болж  хувирах хэрэгтэй  л дээ. Гэсэн ч бас л дотоодоо сонсоод өөрийнхөө  хүссэн сонголтоороо өөрийгөө  илэрхийлдэг.  Ер нь бол миний дотор олон төрлийн Одгэрэл оршиж байдаг болохоор  тэднийхээ  дуу хоолойг эрх тэгш  байдлаар сонсоод  энэ амьдралд инээгээд л алхаж явна даа.
-Хавар болж байна.Охид бүсгүйчүүддээ гоё сайхан харагдах хамгийн энгийн жор байвал хэлж өгөөч.
-Өглөө  бүр сэрээд 5 минутыг инээхэд зориулаарай. Ганцаараа , хэн нэгэнтэй хамаагүй  инээх л чухал. Чанга дуугаар “Ягаан Гажид” шиг инээвэл бүр сайн. Тэгэж чадвал өдөр бүр сайхан  энергиэр дүүрэн байдаг юм билээ. Би саяхнаас  хийж эхлээд үр шимийг  нь хүртээд явж  байна. Энэ нь Ошо гээд  гэгээнтний  бясалгалын   энгийн нэг  арга. Сэтгэл сайхан явахад  хүн бүрийн гоо үзэсгэлэн дотроосоо гэрэлтэнэ.
-Хавар болж буйг та хэрхэн мэдэрдэг вэ?
-Хавар… Их завгүй  болдог. Ажил хийх  урам зориг  сэргээд л…Бас сүүлийн дөрвөн жил  Universe Best Songs  тэмцээнээр  амьсгалаад залуу  сайхан эрч хүч,  бөөн дуу  хуур, аз жаргалаар дүүрэн  өнгөрсөн юм байна. Завгүй явсаар нэг л мэдэхэд зун болсон байдаг.
-Найз залуутай юу?
-Найз залуутай. Би түүндээ  их хайртай.
-Ямар залуу таалагддаг вэ? Тэмцээнд орж байгаа залуучуудаас сэтгэлийг тань их  хөдөлгөж, таалагдаж байсан хүн байгаа юу нууц биш бол ?
-Надад ихэвчлэн дуу цөөтэй, хямсгар  залуус таалагддаг.  Тэмцээн уралдаанд  дандаа  л дуу  шуу  болсон хөгжилтэй хүмүүс  оролцдог шүү дээ. Бид чинь завгүй өдөр хоногийн хажуугаар  тийм зүйл бодох сөхөөгүй л  өнгөрдөг.  Харин өөр орчинд өөр  газар тааралдвал  арай өөрөөр харах боломж  бүрдэх байх.
-Гэр бүлээ хэрхэн төлөвлөж байна? Гэр бүл таны хувьд хэр чухал зүйл вэ? Хэдэн хүүхэдтэй болохыг хүсдэг вэ?
- Би өөрөө  айлын 4 дэх хүүхэд. Одонгийн  охин  шүү дээ. Хоёр эгч, нэг ахтай. Тиймээс 4 хүүхэдтэй болохыг мөрөөдөж   байна. Гэр бүл минь миний амьдралын үнэ цэнэ. Энэ хорвоод ээж аавыгаа  олж  охин нь болж мэндэлсэндээ, эгч ахын хайртай дүү болж  төрсөндөө  үнэхээр баярладаг. Миний гэр бүл цаг ямагт миний  нэрийн хуудас, намайг өндөрт өргөх хүч  байсан. Харин  гэр бүл төлөвлөлтийн тухайд  хэдийнээ  хайртай хүнтэйгээ учирсан болохоор ажлаас гадна амьдралынхаа  бас  нэг хэсгийг өөр хүнд  зориулахад  суралцаж  эхэлж байна. Их орой  суралцаж байгаагаа  мэдэж  байгаа  л даа. Гэхдээ  миний хувьд яг таарсан цаг үе гэж бодож байна.
-Залуу хүний хувьд хүсэл мөрөөдлөөсөө хуваалцаач? Таны мөрөөдөл?
- Миний мөрөөдөл гэвэл их. Тэр олон мөрөөдөл дундаас эмээ  өвөө шигээ настнуудыг асардаг сувилал юмуу асрамжийн газартай болох.
-Өөрийн тань facebook-ээс харж байхад нилээд олон газраар аяласан байх юм? Сонирхолтой олон зурагнууд байсан. Хэдэн орноор явж үзсэн бэ?
- Телевизийн салбарт ажилладаг болохоор ажлаар  явсан  нь олон бий. Мэдээж урд хөршөөсөө л аялал маань эхэлсэн.  Хятад, Сингапур, Солонгос, Энэтхэг, Франц, Герман, Америк, Тайланд. Одоо Орос руу явахыг хүсч байна.
-Хамгийн гоё санагдсан орон?
- Бүгд л шинэ содон сайхан байсан. Тэдний дундаас Францын Парис хотруу найз залуутайгаа явахыг хүсч  байна. Нас насны хосууд үнсэлцээд л их сайхан санагдсан шүү. \инээв\
-Цаашид энэ шоугаа үргэлжлүүлэн  хийх сонирхолтой байна уу ? Эсвэл өөр төлөвлөгөө байна уу?  Хувийн телевиз гэдэг ч юмуу бодол байгаа юу?
-Шоу нэвтрүүлэг маань миний амьдрал болжээ. Мэдээж  дараагийн  хөгжилтэй сонирхолтой хөтлөгчдийг бэлтгэх  тал дээр Гантулга бид хоёр  бодох болсон.  Хувийн телевизүүд их болж өрсөлдөөн нэмэгдэж  байгаа нь уран бүтээлч  хүний  хувьд биднийг  цаг үргэлж хурцалж байна. Би  саяхнаас  шоуныхаа хөтлөгч редактораар ажиллахын зэрэгцээ UBS телевизийнхээ  гуравдугаар суваг  UBS music   телевизийг хариуцан  ажиллах хариуцлагатай албыг хашиж эхлээд байна.  Хөгжмийн  сувгийн хөтлөгч, сэтгүүлчээр  ажлынхаа гарааг эхлүүлж  байсан болохоор надад их ойр санагдаж  байгаа.
-Таны шүлгээр хэд хэдэн дуу бүтсэн гэж сонссон. Яруу найраг сонирхдог юмуу? Өөр ямар нууцлагдмал авьяас байдаг вэ?
- Яруу  найраг сонирхолгүй яахав. Энэ бол миний маш том Хобби. 2005 онд “Хар шилний цаана” гэдэг анхны шүлгийн номоо гаргаж  байлаа.  Энэ жил  ээлжит номоо гаргах санаатай  ажиллаж  байгаа. Дууны  тухайд хөгжимлөг, урлагийн мэдрэмж өндөртэй хамт олон,  удирдлагатайн ачаар хэд хэдэн дууны үг оролдож бичсэн. Хамт олон маань гоё  үг болжээ, сайхан үгтэй гэх мэтээр их урам өгч намайг  баясгадаг. Өөр сонирхол гэвэл уран зураг, гэрэл зураг авах, мөн загварын  олон төрлийн шийдэл, зураг авалтын өвөрмөц дүр дүрслэлийг цуглуулах.
-Манайх залууст зориулсан цорын ганц сонин. Ямар нийтлэлийн бодлого баримтлаасай гэж  хүсэж байна?
-Залуус эрч хүчээр дүүрэн байх хэрэгтэй. Тиймээс залуусыг уриалан дуудсан, хэт  албархаг биш энгийн ойлгомжтой  зүйлсийг сониндоо тусгаж байгаасай гэж хүсч байна. Олны танил гэхээсээ илүү тэр бүр олонд танигдаагүй чадварлаг залуусын эрэлд гараасай. Танай сонины хамт олонд амжилт хүсье. Ярилцахад таатай байлаа.
-Танд баярлалаа.

Залуучуудын үнэн сонин

Ш.Чимэдцэеэ: Дуучин болсон хувь заяа, дууны тэнгэртээ өглөө бүр залбирдаг

Ард түмнийхээ сэтгэлд олон сайхан дуугаараа хоногшсон, Ардын жүжигчин Ш.Чимэдцэеэ өдгөө Хөгжим бүжгийн коллежийн дуулаачийн тэнхимд уртын дууны багшаар ажиллаж   буй. Уртын дууны гайхамшиг, уянга тансаг хоолойн цар хүрээг илтгэсэн түүний уран бүтээлийг шимтэн сонсох дуртай хүн олон бий.

-Юуны өмнө, уран бүтээлийн сонин сайхныг тань сонсмоор санагдла?
-Би уран бүтээлийнхээ хажуугаар багшилж, өөрийн хүүхдийг орхиод түмний хүүхдийн төлөө амьдралаа зориулах болсон. Гэхдээ уран бүтээлээ үргэлж хийнэ ээ. Морин хуурын чуулгын өдөр тутмын тоглолтоос гадна хувийн уран бүтээлдээ анхаарч байгаа. Монголын хамгийн том дуунууд бол хоёр актав, кварцтай, квинттэй дуу байдаг. Энэ дуунуудаар цомог гаргахаар бэлтгэл ажилдаа орчихсон явж байна. Гэвч миний хүсэл үүгээр ханахгүй. Гурван актав ба кварцтай дууг интернэтээс хайгаад ч олохгүй. Тиймээс би ийм дууг Н.Жанцанноровт захиаллаа. Уг дуугаа бичүүлээд цомгийн ажлаа дуусгана. Бас яруу найргийн түүвэр гаргах санаатай байгаа. Өмнө нь гаргасан яруу найргийнхаа түүврийг ч мөн цомог болгох бодол бий. Энэ мэт ажлууд ар араасаа ундраад их л сонинтой явна. Гэхдээ би завгүй гэж ер хэлдэггүй юм шүү, уучлаарай. Ажлын ачаалал надад байх ёстой гэж боддог.
-Сайн уртын дуучин болох нь гэж найдвар төрүүлсэн шавь нар бий юу?
-Байлгүй яахав. Хамгийн анхны шавь маань Дорнод аймагт дуулдаг. Би өөрийнхөө шавь гэж бодоод тэрийг нэг их тоогоод байгаа юм биш. Ийм занд ч дургүй. Яг өөрийнхөө шавийг өргөмжилж, бусдын шавийг дорд үзэх нь багш хүнд байж боломгүй асуудал. Ер нь монголын эрэгтэй уртын дуучдын дотор”Түмэн эх” чуулгын Мөнхбаатар, Дорнод аймгийн хөгжимт драмын театрын Идэрбат хоёр их сайхан дуулдаг. Сайхан дуулдаг эмэгтэй дуучид цөөнгүй байгаа ч би Ширмэнтуяаг их тоодог. Миний шавь биш л дээ. Багш хүн шавийнхаа хоолойг удаан хугацаанд дуулах хэмжээнд нь хүртэл тавьж өгөх ёстой. Хэдхэн жил сайхан дуулчихаад өнгөрөх хоолойг тавина гэвэл болохгүй. Тийм учраас хэсэг хугацааны дараа шавь нараас минь сайхан дуулах хүн нэлээд гарч ирэх байх. Тухайлбал, Анхчимэг, Цэцэгдэлгэр гэх мэт миний авьяасыг өвлөж, орыг минь залгах сайн дуучид бий.
-Уртын дууны анги төгссөн чадварлаг дуучид маань нийтийн дуу руу урвах нь олширсон. Үнэхээр авьяас чадвараа харуулах хэмжээнд ажиллах бус амар хялбар аргаар мөнгө олох гэж тэмүүлснээр сурч мэдсэн бүхнээ гаргуунд нь хаялаа гэж шүүмжилдэг?
-Бидний үеийг бодвол, уртын дуу хөгжсөн. Хангалттай сайн дуучид байна гэж ойлгож болохоор. Нэгэнт уртын дууны чиглэлээр сурсан бол мэргэжилдээ үнэнч бус хандаж байна гэж хэлж болох юм. Энэ хоёр талтай ойлголт. Нийтийн болон рок поп гэх мэт жижигхэн дуунууд ямар нэгэн юм бодогдуулахгүй, хялбархан ойлгогддог болохоор хүмүүс шууд хүлээгээд авчихдаг. Уртын дуу гэдэг өөрөө том айзам аялгуутай, гүн гүнзгий утга агуулгатай учраас сонссон хүмүүс маш их зүйл бодох, учир начрыг нь хүлээж байж ойлгох тэсвэр тэвчээр шаарддаг юм. Тэгэхээр уран бүтээлчид маань өнөөгийн зах зээлээс болоод сонсогчдод хамгийн хурдан хүрэх чиглэлийг нь сонгож байгаа. Уг нь уран бүтээлийн буян, хойч ирээдүйдээ хүргэх ухааныг бодвол уртын дуугаа түлхүү дуулах хэрэгтэй.
-Нийтийн дуу дуулж явсан уран бүтээлчид маань эргээд уртын дуугаа дуулбал хэрхэх бол?
-Уртын дуу хэцүү шүү. Мэдээж, бага ч атгугай авьяас байсан болохоор л багш нь хөгжүүлж өгсөн байх. Уртын дууны багш хүний ажил өт авгалдайгаа гаргаад өөрөө үхдэг шиг хүнд ажил. Өөртөө байгаа бүх зүйлийг гаргаж, золиосолж байж шавийнхаа авьяас чадварыг хөгжүүлдэг юм. Тэгэхээр нэгэнт таван жил заалгасан бүхнээ эзэмшиж, тэр хэрээр дуулахгүй юм бол ахиад л “А”-гаас нь эхлэх шаардлагатай болдог. Амьсгааны хөг дэг, авиа зүйний эгшиг томрох, шуранхай, далайх, тойрох, өвдөглөх гэх мэт янз бүрийн зүйл байна шүү дээ. Тэр бүгд нь арилсан цагт сэргээнэ гэхэд маш хэцүү. Жижиг зүйлээр том зүйлийг үгүй хийхэд амархан гэдэг шиг л…
-Ардын урлагаар эх орныхоо нэрийг дэлхийн тавцанд гаргаж яваа уран бүтээлч, сайхан эмэгтэйчүүдийн нэг бол та. Энэ цагийн монгол эмэгтэй хүний талаархи бодлоосоо хуваалцаач?
-Европ соёл сурах нь битгий хэл, хотжихгүй байгаа хүн дээ, би. Монгол ахуй маань энэ генээс хэзээ ч гарч чадахгүй юм шиг байна лээ. Би монгол эмэгтэй хүнийг монгол хүн шиг л байгаасай гэж үнэхээр хүсдэг. Яг өөр шигээ бай гэж хэлээгүй юм шүү. Би бол их дутагдалтай эмэгтэй. Харин монгол эмэтэйчүүд маань яриа хөөрөө, ухаан санаа, бие бялдар, авьяас чадвар зэргээрээ монгол байгаасай гэж хүснэ.
-Урлагийн салбарт олон жил зүтгэж, өөрийн гэсэн орон зайг хэдийнэ бий болголоо. Уран бүтээлч, олны танил хүн болсноор таны амьдралд өөрчлөгдсөн зүйл их л байсан болов уу?
-Тийм ээ, би дуучин болоогүй байсан бол өдийд хэн ч биш байх биз. Жалгын хэдэн хүн л намайг таних төдий байж мэдэх юм. Гэтэл монголын болоод дэлхийн ард түмэнд танигдана гэдэг ховор боломж. Би дэлхийн 40 гаруй оронд очсон хүн. Тиймээс дуучин болсон хувь заяа, дууны тэнгэрт ихээр залбирч явдаг. Ийм сайхан авьяас, аз билэг хайрласан ээж аавдаа, энерги шингэсэн нутаг усандаа баярладаг юм.

-Хотын соёл, брэнд гэхээс илүүтэй ямар ч үед өөрийнхөөрөө байж чаддаг, эгэл зантай гэж ойр тойрныхон тань үнэлдэг юм билээ?
-Надад бол тэр нь дээр. Тоглолтод ирэхдээ хувийн жолооч, хувцас хэрэглэл барих хүн дагуулаад байх нь илүүц зүйл. Би хэзээ ч тэгж үзээгүй. Өөрөө хувцсаа барьж, барилга бариулж, үнээ сааж чадна шүү дээ. Гэтэл өмнөө байгаа бутыг хүнээр зулгаалгаж, өөрөө идэх гээд байдаг нь тийм ч сайн чанар биш гэж үздэг юм.
-Үндэсний хувцас үнэхээр сайхан зохидог болохоор энэ төрлийн цуглуулга арвин биз. Та хувцас гоёлоо хаанаас зэхдэг вэ?
-Энэ бас л миний хийх ёстой ажил. Би зарим хувцсаа өөрөө оёод өмсчихдөг. Ихэнх гоёлынхоо загварыг өөрөө гаргаж, оёдолчноор хийлгэнэ дээ. Тоглолтын болон өдөр тутмын хувцас хэрэглэлээ өөрөө хийдэг учраас хүнд даатгах шаардлагагүй шүү дээ. Тайзан дээр сайхан харагдах, үзэгчэд таатай мэдрэмж төрүүлэх нь миний үүрэг. Дээхнэ үеийн эмэгтэйчүүд өөрсдөө хувцсаа оёж өмсдөг байсан. Одоо цаг өөр болж, зах зээл хөгжөөд, оёдог хүн нь нэмэгдээд ирэхээр энэ тал дээр санаа зовохоо больсон байж мэднэ. Гэхдээ хүнд бус өөртөө найдах нь илүү шүү дээ. Хүүхдээ жаахан байхад баривчнаас эхлээд хамаг хувцсыг нь оёж өгдөг байлаа. Одоо ч гэсэн, хүүдээ оёж өгсөн дээлнүүдийг миний ач нар өмсөөд гүйж явна. Хөөрхөн харагддаг юм шүү. Хүүгийнхээ нялх багадаа өмсч байсан дээлнүүдийг нь хадгалах дуртай. Жаахан үрс маань нэмэгдэх тусам өмсөнө дөө.
-Олны танил хүн гэдэг утгаараа, гоо сайхандаа ихээхэн анхаардаг байх. Өөрийн гэсэн баримталдаг зүйл, хэрэглэдэг арга бий юу?
-Гоо сайхан минь сэтгэлийн мөн чанартай холбоотой болов уу. Би ажлын ачаалал багатай байвал сэтгэл их зовлонтой болчихдог. Ачаалал ихтэй байвал жаргалтай ч юм шиг санагддаг. Тэгэхээр нэлээд их ажилтай байсан учраас миний гоо сайхан энэ зэрэгтэй харагдаж байгаа байх. Бас уртын дууны энерги ч үүнтэй холбоотой. Газар байгаа хүнийг тэнгэртэй холбох мэт ямар сайхан энергитэй гээч. Би соёл судлалын доктарант хүн. Энэ аялгууны соёл, түүн дотор байгаа энергийг судалдаг учраас уртын дууны энергийг маш их мэдэрдэг. Би тийм айхтар өндөр үнэтэй гоо сайхны бараа, янз бүрийн бүтээгдэхүүн хэрэглэж үзээгүй. Ээж ааваас минь ийм сайхан бор арьс, тэгш зүс царай заяасанд нь баярлаж сууна. Үүн дээрээ жаахан энгэсэг түрхээд л болоо. Эрүүл саруул, элдэв өөгүй зүс царайтай байхад өөр юу хэрэгтэй гэж. Яахав, зөв хооллох нь эрүүл мэнд, гоо сайханд чухал нөлөөтэй байх гэж боддог. Үнэндээ би элдэв янзын амттанд дургүй. Монголчууд өвөл мах, зун цагаан идээ хэрэглэж сурсан эртний уламжлалтай улс. Бие бялдар нь чийрэг, ухаан санаа нь саруул, урт насалдаг нь ч үүнтэй хлбоотой. Ер нь, хүн их иддэг болчихвол юм бодох нь багасдаг шүү дээ. Манай нутагт “Дээдсийн гүнцэг” гэж ярьдаг юм. 10 төрлийн жор ордог энэ хоолны жорыг би “Модерн Номадс” сүлжээ рестораныханд зааж өгсөн. Ингэж сүүтэй гурил юмуу тараг идэж зусдаг учраас би өвөл мах бага хэрэглэж сурсан. “Нандин бужгадай” гэж нэрлэдэг бас нэг хоол бий. Одоо бараг хийхээ больсон байх л даа. Төмөр дутагдахаас сэргийлэх их чанартай хоол учраас би жорыг нь мэддэг. Өвөл хааяа хийж иднэ ээ. Энэ мэтээр монгол маягийн хоол иддэг хүн дээ, би. Хэрэв гадаад төрхөө сайхан харагдуулья гэвэл эрүүл мэндээ ч бас давхар анхаарах хэрэгтэй. Би ахиад 20 жил дуулмаар байна. Үүний тулд биеэ эрүүл байлгах үүрэг, зорилго тэнгэр бурханаас надад өгсөн. Үүргийг нь биелүүлэхгүй байвал миний “томилолт”-ыг зурж өгөхгүй байвал би яах юм бэ.
-Эмэгтэй хүний хувьд, гоёл чимэглэл сонирхдог нь лав. Сонгож цуглуулах зүйлс тань чухам ямархуу хийц загвартай байдаг юм бол оо?
-Элдэв чимэг гэхээсээ илүүтэй би өөрөөрөө гоёх дуртай энгийн л нэг эмэгтэй. Хэрэглэх гоёлынхоо хүрээнд би алт, мөнгөнөөс илүү чулууг эрхэмлэдэг. Тухайн хүний жил, ордтой зохицсон эрдэмтэй чулуу их бий. Гартаам гэхэд л саа өвнөөс сэргийлэх, пийсүү бол эмэгтэй хүний хөх өвдөхөөс хамгаалах гэх мэт янз бүрийн нөлөөтэй.
-Таны жил, ордтой зохицсон чулуу гоёлын хэрэгцээнд олон байгаа байх нь ээ?
-Надад хоёр янзын чулуу бий. Нэгийг нь өөрийнхөө жил, нөгөөг нь ордныхоо онцлогт тохируулж авсан. Яг ямар чулуунууд болохыг нь хэлмээргүй байна. Мэдээж, миний гоёлын цуглуулганд ийм чулуу орсон чимэглэл цөөнгүй бий. Нэгэнт л би тэр жил, ордонд төрсөн юм чинь шүтэж явах нь зүйн хэрэг. Алт мөнгөн эдлэлийн хувьд, тоо яривал нэлээд юм бий. Гэхдээ би хийц загвар, хэмжээ, чанарт нь зохицсон үнэтэй гоёл авдаг. Түүнээс биш өндөр үнэтэй ч юмуу аль эсвэл хямдхан байна гэж чухалчилж үздэггүй. Тухайн зүйл маань хүний сэтгэлд хэр нийцэж, хэрэглээнд хэрхэн тохирох нь чухал асуудал. Ер нь, мөнгө гэдэг бол хүний дайсан шүү. Хэдий гоё сайхан боловч хэт өндөр үнэтэй гоёл байвал би авахгүй. Би өөрийгөө айхтар үнэтэй эмэгтэй гэж боддоггүй. Харин монголын ард түмэнд жаазтай зураг шиг сайхан харагдах ёстойгоо мэднэ. Үүн шиг, эрхэмлэж явдаг чулуунууд минь өндөр үнэтэй биш байлаа ч надад тэр жаазтай зураг шиг чухал хэрэглүүр юм даа гэж боддог.
-Та нэлээд хэдэн жилийн өмнө “VIP” нэвтрүүлэгт орохдоо томоохон сургамж авсан гэж дурссан. Тэр тухайгаа сонирхуулахгүй юу?
-УИХ-ын гишүүн Ч.Сайханбилэг энэ нэвтрүүлгийг хөтөлдөг байсан шүү дээ. Тухайн үед би тоглолтын үеэр тэгж их гоёл чимэглэл хэрэглэдэг байсан биш. Бараг чихэндээ ч ээмэг зүүхгүй шүү. Гэтэл нэг удаа Ч.Сайханбилэг тоглолт тарав уу, үгүй юу л намайг аваад давхичихсан. Ингээд нэвтрүүлэгт оролцсоны дараа манай гэрийн утсыг ч яаж олсон юм, нэг өвгөн надтай яриад их хатуу үг хэлж билээ. “Хүү минь, монголын буян байна даа. Чихэндээ хийчих ганц юм алга уу” гэж хэлсэн  энэ үгийг нь би насан туршдаа бодож явах болсон. Зүгээр л нэг өөрийнхөөрөө яваад байх эрхгүй, олны өмнө тааламжтай сэтгэгдэл төрүүлэх ёстой хүн болж дээ гэдгээ мэдсэн. Би ард түмний өмч учраас ямар ч үед жаазтай зураг шиг сайхан байх үүрэгтэй. Намайг өмнө нь Шарын Чимэдцэеэ гэхээсээ илүүтэй Сүхбаатарын Чимэдцэеэ гэдэг байсан. Одоо бол Морин хуурын Чимэдцэеэ гэдэг болсон доо. Тэгэхээр авьяас чадвар, бие бялдар, сэтгэл зүрхээ хүртэл ард түмэндээ зориулах хувь тохиол надад бүрэлдсэн юм шиг байна.
-Урлагийн хүн ард түмний өмч гээд стиль имижээ хүртэл эрс өөрчилж чаддаггүй байх даа?
-Тэгж болдоггүй юм байна лээ. 1994 онд байх аа, “Зүүдний говь” тоглолтын тайзан дээр улаан даашинз өмсч, үсээ задгай тавьсан юмдаг. Анх хотод орж ирээд бие даасан тоглолтоо хийсэн нь тэр. Залуу байсан болохоор ч тэр үү, хүмүүс намайг “Хөөрхөн харагдаж байна” гэж урамшуулсан ч цаанаа л нэг учир дутагдалтай санагдсан. Зарим хүн “Толгой дээрээ ядаж данхны таг шиг юм тавьчихгүй дээ” гэж ярьж байсан гэнэ лээ. Намайг үргэлж малгай өмсдөг байсан болохоор дасал болчихгүй юу. Ер н, бидэнд стиль имижээ өөрчлөх эрх байхгүй. Ямар байсан, яг тэр чигээрээ байж байгаад л дуусна шүү дээ.
-Дарьганга нутгийн бүсгүйчүүд их царайлаг, нуруулаг байдаг гэлцэнэ. Үндэсний хувцас сайхан зохидог, царай төрхийн хувьд ч сайхан байдаг нь нутаг усны тань онцлог юм болов уу?
-Би өөрийгөө онцолж хэлээгүй юм шүү. Гэхдээ би тэдний дунд багтах байх. Манай Дарьгангын хүүхнүүдийг их царайлаг гэж ярьдаг. Бургасны хүүхнүүдийг бас шооч гэлцэнэ. Энэ нь мөр холбож ярьдаг, яруу найргийн мэдрэмж сайтай гэж үнэлсэн хэрэг. Тэр нутгийн энерги бүсгүйчүүдийн гоо сайхан, бие бялдар, оюун санаа болоод цуурайлах эрхтэнд нь шингэдэг учраас онцлог их. Ардын дуу, аялгуу шигээ нутаг нутгийн энерги өөр өөр байдаг.
-Гоо сайхны мэс засал багахан ч болов хийлгэвэл зүгээр юмуу гэж бодож байв уу?
-Ингэх хэрэггүй л дээ. Хүн эцэг эхтэйгээ л адилхан байх ёстой. Өрөөнийхөө юмуу өөртөө таалагдаж байгаа хэн нэгэнтэй адилхан харагдаад байвал утгагүй шүү дээ. Тэр чинь хүний ген. Харагдах, үзэгдэх ач холбогдол нь алга болчихвол яах юм бэ. Би ээжтэйгээ нүгэлтэй адилхан хүн. Үүндээ ч туйлын баяртай явдаг. Одоо нас жаахан нэмэгдэх тусам ээжтэйгээ улам бүр адилхан болоод байна. Ээжийнхээ царай төрхийг өөрөөсөө олж харах хэрэгтэй шүү дээ, эмэгтэйчүүд. Үнэндээ би хоцрогдсон байж магадгүй. Гоо сайхны мэс заслыг огт дэмждэггүй юм, уучлаарай.
-Хүний царай төрхөнд хувь тавилан нь шингэсэн байдаг гэдэгт та итгэдэг үү?
-Царай төрхөөс гадна хүний ааш авир ч бий. Бас монгол эхийн бүүвэйн дуунд маш их ач холбогдол өгнө. Бүүвэй гэдэг бол унтуулах хэрэгсэл биш шүү дээ. Хүүхэд тайвширч, унтах нь мэдээж. Гэхдээ эх хүн үрийнхээ насны цөвийг арилтал бүүвэйлдэг. Цөв гэдэг чинь тэр хүний насанд ирэх өвчин зовлон, муу муухайг хэлж байгаа юм. Харин бага балчирт нь тэр бүхнийг арилтал бүүвэйлж чадвал энэ бүхнээс холуур өнгөрнө гэсэн үг. Мөн бүүвэй сонсч өссөн хүүхэд ухаалаг, царайлаг, өрөвч зөөлөн сэтгэлтэй хүн болдог. Одооны хүмүүст яахаас ч буцахгүй, араатанлиг байдал давамгайлаад байх шиг. Зөөлөн байх, зөв сайхан явах нь бүүвэйн аялгуутай салшгүй холбоотой. Миний ээж их сайхан бүүвэйлдэг хүн байсан. Би их олуулаа шүү дээ, 13-уулаа өссөн. Дүү нараа, дараа нь хүүхдээ бүүвэйлсээр байгаад миний бүүвэй ер тасарсангүй. Тэгээд би бүүвэйн дууны цомог гаргаж, “Хасар” Жагаад соёлынх нь өвийг залгаж өгсөндөө би их баяртай байдаг.
-Залуу байх үед тань дэлгэцийн уран бүтээлд тоглох санал ирж байсан уу?
-Ирж байсан. Яагаад ч юм бэ, кинонд тоглож чадахгүй байх гэж өөрийгөө голдог байсан. Тайзны урлаг талаас нь яривал, өнөөдөр дуулсан дуугаа маргааш нь улам сайхан засч залруулаад дуулчихаж болно. Кино урлагт нэг л алдаа гаргавал тэр чигээрээ үлдэнэ гэж бүр багаасаа боддог байсан. Залуудаа нэг л удаа кинонд тоглосон. “Буруу замаар будаа тээвэл” гэдэг нэртэй богино хэмжээний кино байсан байх. Өөр онцгой зүйл байгаагүй. Саяхан бас “Богд хаан” кинонд их хааны ээжийн дүрд тоглолоо. Арай жаахан ухаан суусан болохоор тэр. Би энэ саналыг хүндэтгэж хүлээж авсан. Богд хааны тухай олон кино олон байдаг ч социализмын хар бараан үеийг заавал оруулдаг байсан бол, энэ кинонд тийм зүйл байхгүй. Яг хувь хүн талаас нь харуулсан сайхан кино.
-Ээжийнхээ тухай дээр нэлээд дурслаа. Хамгийн их санаж явдаг захисан үг, сургааль нь юу вэ. Хүн өтлөх тусмаа ээжийнхээ сургаалийг үнэ цэнийг мэдэрдэг гэдэг шүү дээ?
-Ай даа, тэр үнэн. Хүн гэдэг чинь байгалийн амьтан хэдий ч ижийгээс л ургадаг юм. Ээжийн хэлсэн үг бүрийг биелүүлж чадахгүй байх л даа. Гэхдээ нэлээд хэдийг нь нэгтгэж, ширээний ном болгох хэрэгтэй. Миний ижий “Хүнд жаргалаа дэлгэж, зовлонгоо нууж яваарай” гэж хэлдэг байсан юм. Энэ бол тэвчээр хатуужилтай, аливаа зүйлийн өмнө битгий бөхийж бай гэсэн үг шүү дээ. “Өлссөн ч өлсөөгүй юм шиг, өвдсөн ч өвдөөгүй юм шиг явж бай” гэж бас захисан. Их айхтар үг шүү. “Эзэн хичээхгүй бол заяа хичээнэ” гэдэгчлэн хүн өөрөө л хичээх ёстой. Өөрийгөө гаргуунд хаявал хувь заяа минь алга болоод би гэдэг хүн үгүй болчихно. Энэ ч утгаараа би ээжийнхээ хэлсэн үгийг цаг ямагт санаж, түүнээс нь ургуулаад юм бичдэг.
-Таныг маш их шүтлэгтэй төдийгүй гэр орондоо хүртэл бурхан шашны эд зүйл олон тавьсан гэлцдэг?
-Хүн ер нь ямар нэгэн зүйлээс нүгэл, буяныг салгаж ойлгодог байх ёстой. Би 70 насандаа 20 настай хүний хувцас өмсч, нүүр амаа будчихаад явбал том нүгэл болно. Хэцүү биш, сайхан нүглийг нь ярьж байгаа юм шүү. Хүн нүглээс айж байх хэрэгтэй. Шүтлэгтэй хүний дэргэд би шүтлэгтэй хүн биш л дээ. Гэхдээ нүгэл, буянаа ялгаж салгаж мэднэ. Мэдээж, буян заяагаа даатгасан багш байлгүй яахав. Хүн бүрт л байдаг байх.
-Урлагийнхан бизнесийн салбарт орох нь бий. Танд энэ тухай бодсон зүйл бий юу?
-Үнэндээ тийм хүсэл алга. Ямар учиртайг нь ч би өөрөө тайлж чаддаггүй юм. Надад бизнес хийх нас, боломж байсан уу гэвэл байсан. Хүмүүс компани байгуулж, мөнгө хураагаад үр хүүхэддээ үлдээнэ гэж боддог байх. Гэтэл би тийм биш. Хүүдээ ч хэлдэг юм. “Миний хүү ээжээсээ битгий тийм зүйл хүсээрэй. Ажлаа сайн хийгээд явбал аяндаа болж бүтнэ” гэж. Ээж минь ч надад ингэж захиж сургасан.
-Тэгвэл хүүдээ өвлүүлэх зүйл тань юу вэ?
-Толгойд нь “юм” хийж, ухаан суулгаж өгөх. Манайх их олон номтой айл. Хүүдээ тэр олон зуун номоо өвлүүлж үлдээнэ. Маш чухал номнууд учраас би нэгийг нь гурваас доошгүй удаа уншсан шүү. Төрөл бүрээр нь ялгаж тэмдэглээд тавьчихсан. Үүний зэрэгцээ, би хүүдээ захиас сургамжаа сайтар хэлдэг. Боловсрол олж авна гэдэг чинь дээд сургуульд сурахын нэр биш. Зүгээр л хоолоо олж идэх чадвар, өөр юу ч биш. Миний хүү бусдыг хүндэтгэх, ажилдаа хандах хандлага, хань ижилдээ тавих хайр халамж бүхнийг дэндүү сайн эзэмшсэнд нь баярладаг юм.
Р.Мөнгөн