Д.Болдхуяг: Кока-Коланы шошготой Пепси харсан уу

Цахим хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг тойрсон асуудлаар сэтгүүлч Д.Болдхуягтай цөөн хором ярилцлаа. 
 - Харилцаа холбооны зохицуулах газраас нэр бүхий сайтуудыг хаасан. Үүнийг зарим нэг хүмүүс хэвлэлийн эрх чөлөөг боомилсон, цахим хэвлэлийг барьсан Хятад шиг үйлдэл гэж хараад байна. Үүнд та ямар хариулт өгөх вэ? 
-Тодорхой сайтуудыг ямар үндэслэлээр, яагаад хаагаад байгаа тухай надад эрх мэдэл нь байхгүй учраас яримааргүй байна. Гэхдээ Мэдээллийн сайтын ассоциацийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний хувьд, энэ салбарт зүтгэж байгаа хүний хувьд хэлж ярих юм бий. Оюуны өмчийн хулгайн асуудал бол зөвхөн сайтуудад ч байгаа асуудал биш. Сонин, телевиз, радио гээд хэвлэл мэдээллийн бүх л салбарт оюуны өмчийн хулгай, зохиогчийн эрхийн асуудал тулгамдаад байгаа. Энэ нь тухайн салбарыг өөдлөн дэвжих бүх л бололцоог нь боомилж байгаа оосор болж хувирсан. Өөрөөр хэлбэл, хэн нэгний оюуны бүтээлийг зөвшөөрөлгүйгээр хэрэглэхээр тухайн бүтээлийн үнэ цэнэ нь багасаад байгаа юм. Энэ бага зах зээл дээр худалдаж авдаг бүтээгдэхүүн нь хулгайн бүтээл байхаар эргээд худалддаг бүтээл нь үнэ цэнэгүй болчихоод байна. Ямар ч хэвлэл мэдээллийн байгууллагад, тухайлбал, телевизэд секунд нь 5000 төгрөгөөс доошгүй байж л цалин хөлс тавих, маркетинг, менежментдээ зарцуулах мөнгөтэй болно биз дээ. Энэ байдал зөвхөн телевиз дээр ч яригддаг эд биш. Хэвлэл мэдээллийн бүх л салбарт яригдана. Үүгээр л зах зээлээ тэлж, энэ салбарт ажиллаж байгаа байгууллагууд шударгаар өрсөлдөж чадна. 

Оюуны өмчийн хулгай, зохиогчийн эрхийн зөрчил байгаа нөхцөлд энэ бүхэн ямар ч бололцоогүй болчихдог. Энгийнээр тайлбарлахад Кока-Колагийн ундааг Пепсигийн сүлжээ дэлгүүрээр зардаггүй л биз дээ. Иргэн Доржийн хийсэн шаахайг том дэлгүүр дээр зарчихаад Доржид мөнгө өгөхгүй бол энэ гэмт хэрэг гэж ойлгогдоно биз дээ. Үүнтэй л адилхан. Түүнээс биш “залуу” ком байна уу, “ахмад” ком байна уу, “бүсгүй” ком байна уу ямар ч хамаа байхгүй. Зүгээр л зохиогчийн эрхээ зөрчихгүй байхад л хангалттай. Хэвлэлийн эрх чөлөө гэдгийг зөвхөн нэг, хоёрхон сайтын эрх, эсвэл бусдын эрх чөлөөг булааж авж байгаа хүмүүсийн урдаа барьдаг туг, чанга хашхирдаг уриа, лоозон биш. Энэ бол бүх хүний эрх. Хэдэн сэтгүүлчдийн ч хувийн өмч биш. Энэ бол Монгол Улсын иргэнд Үндсэн хуулиар заагдсан үндсэн эрхээ эдлэх тухай л санаа. Хэдэн хэвлэл мэдээллийн байгууллага, түүнд ажилладаг хүмүүсийн өмчлөх зүйл биш. Цаанаа мэдэх эрх, өөрийн бодолтой байх эрх, өөрийн бодлоо илэрхийлэх тийм л үндсэн эрх. Тийм ч учраас Монголын ардчиллын үнэ цэнэтэй нарийн холбогдож байдаг зүйл. 

-Автортай нь тавьчихсан мөртлөө ашиг олоод байгааг юу гэж ойлгох вэ? 
-Яг тийм. Тухайн сэтгүүлчийн бүтээлийг ямар ч зөвшөөрөлгүй нэг сайт дээр тавьчихдаг. Гэтэл нөгөө сайт нь баннер тавиад мөнгө олж байгаа л биз дээ. Энэ бол зөвхөн урлагийн болоод сэтгүүл зүйн салбарт л байгаа завхарсан тогтолцоо. Одоо жишээлбэл, ямар нэгэн компаниас авсан бүтээгдэхүүнийг дэлгүүрийнхээ лангуунд тавьсныхаа төлөө тухайн компанид мөнгө төлдөг биз дээ. Хэрвээ тухайн компанидаа ч мөнгө төлдөггүй, тэр компани нь ч төлдөггүй тийм тогтолцоо байвал энэ бизнес нэг их хол явахгүй шүү дээ. Та бүхэн АПУ-гийн архийг “Монфреш”-ийн нэр дээр худалдаалж байсныг харсан уу. Пепсигийн шошготой мөртлөө Кока-Кола гэж бичсэн ундаа байхыг хараагүй л биз дээ. Энэ бол бизнес анх үүссэн эрт цагт ч байгаагүй зүйл. Хэрвээ тухайн сэтгүүлчийн бүтээлийг нийтэлж байгаа бол хуулж тавьсан сайт нь мөнгө төлөх хэрэгтэй. Их хүн уншаад, хандалт нь өндөр байвал тэр хэмжээгээрээ урамшуулал өгөх хэрэгтэй шүү дээ. Мэдээж тухайн сайт хуулж тавьсан мэдээлэл дундаа баннер байрлуулсан л байж таараа. Үүгээрээ ашиг олж байгаа нь тодорхой. Тэгвэл тухайн сэтгүүлчид нь мөнгө төлөх л ёстой шүү дээ. Нэгэнт л тухайн сайтаас бүтээлийг нь автортай нь хамт тавьж байгаа бол олсон ашгаа ч бас хуваалцах үүрэгтэй. 

Энэ нь шударга ёсонд нийцнэ. Гэтэл өнөөдөр бүтээлийг нь нэртэй нь хамт хуулаад байгаа мөртлөө ашгаа хуваалцаж чадахгүй байна шүү дээ. Бид нар өнөөдөр глобальчлагдсан дэлхий ертөнц дээр амьдарч байна. Монгол Улс чинь дэлхийн улс биз дээ. Манай улс олон улсын гэрээ, конвенциор оюуны өмчийн эрхийг хамгаалах талаар тэмцэнэ гэж энэ конвенцид нэгдэн ороод гарын үсэг зурчихсан. Алдагдсан боломжийн өртөг маш өндөр байдаг гэсэн үг байдаг шүү дээ. Би сая нэг кинон дээр продюсерээр ажиллалаа. Энэ хүрээнд гадны продюсенгийн тухай судалж үзлээ л дээ. Оросын кино урлаг сүүлийн 20 жилд асар том уналтад орсон байна л даа. Дотоодын зах зээл дээрээ АНУ-ын кинонуудад зах зээлээ алдаж эхэлсэн. Үүний гол буруу нь АНУ-ыг Оросын бүх кинонууд даган дууриаж, хуулбарлаж байгаатай холбоотой болж таарсан. Хэрвээ оросууд сонгодог утга зохиолынхоо өв соёл дээр суурилсан, Оросын киноны школыг шинэ цаг үед ашигласан бол зах зээлээ АНУ-д алдахгүй байсан. Монголын хэвлэл мэдээллийн салбар яг үүнтэй л адилхан байна. Хэрвээ бид нэг, нэгнээсээ хуулсаар л байх юм бол Монголын хэвлэл мэдээллийн салбар уналтад орж, зах зээлээ алдаж, сэтгүүл зүйн үнэ цэнэгүй байсаар л байх болно.

-Тухайн сайтаас автортай нь хуулаад тавьчихдаг мөртлөө үүнийг зохиогчийн эрх зөрчөөгүй гэж ойлгодог нэг хэсэг хүмүүс бий? 
-Мэдээг олж авахын тулд эхлээд мэдлэг боловсрол хэрэгтэй. Тухайн сэтгүүлчийн эх сурвалжийн сүлжээ хэрэгтэй. Жишээлбэл, нэг сэтгүүлч ганцхан мэдээ, сурвалжлага олж авахын тулд цаг хугацааны, тээврийн, бодит мөнгөний, оюун ухаан, ур чадварын гээд асар их хэмжээний хүч, хөрөнгө зарцуулж байдаг. Үүнийг чинь тухайн редакци, хэвлэл мэдээллийн байгууллага үнэлээд бичлэгийн урамшуулал, цалин өгдөг. Мөн дээрээс нь тухайн байгууллага нийгмийн даатгалын шимтгэл, татвараа төлж байгаа. Ер нь хувь сэтгүүлчийн хийсэн бүх зүйл чинь өөрөө бүтээгдэхүүн юм. Бүтээгдэхүүн бүр өөрийн өртөгтэй байдаг. 

Гэтэл тухайн редакцийн, хувь сэтгүүлчийн зардал, зардал биш юм аа гэхэд цалингаа ч олгохгүйгээр бэлтгэсэн бүтээгдэхүүнийг нь зөвшөөрөлгүйгээр шууд булааж авчихаад, түүгээрээ ашиг олоод байгаа нь өөрөө маш буруу үйлдэл. Би дахин зүйрлүүлж хэлье л дээ. Таны унаж байсан машиныг найз чинь аваад зарчихаж. Тэгээд танд ямар ч мөнгө өгсөнгүй. Энэ бол хулгайд тооцогдоно биз дээ. Хичнээн Доржийн машиныг зарсан гэж хашхираад ашгаа хуваалцаагүй л бол энэ хулгай болно. Жижигхэн зах зээлд шударгаар өрсөлдөж амьдрахаас өөр арга байхгүй. Харин бусдаас ялгарахын тулд юугаар төрөлжиж байна вэ гэдэг бол өөр асуудал. Өнөөдөр Монголын хэвлэл мэдээллийн салбар нэг нэгнээсээ ялгарч чадахаа больсон. Яг л зохиолын дуучид нэг сэдвээр, адилхан аяар дуулдаг шиг. Харин ялгарч чадахын тулд юу хийх вэ гэдгээ бодож олдог, түүнийгээ хэрэгжүүлдэг байх ёстой. Зах зээл дээр оршин тогтнох ганц үндэс нь бусдаас ялгарах шүү дээ. Манайхаас том зах зээлд ч ийм зарчим мөрдөгддөг. 

Жижигхэн зах зээлд энэ асуудал бүр ч чухал байр суурийг эзэлнэ. Ялгарч чадаагүйгээс болж яаж дампуурсныг хамгийн түрүүнд богино долгионы радио станцуудын уналт харууллаа шүү дээ. Би худлаа санаагүй бол хамгийн анх фм радиогийн рекламны нэг секундын үнэ 5000 төгрөг байлаа. Гэтэл нэг нэгнээсээ ялгарахаа больсон олон фм-үүд байгуулагдсанаас болж рекламны үнэ аажмаар унасан. Унан, унасаар нэг секундын рекламны үнэ сүүлдээ бараг 50 төгрөг боллоо шүү дээ. Бүр сүүлдээ буузны гуанзтай хүртэл гэрээ байгуулаад бартераар реклам явуулдаг болсон. Ашиг орлого нь буураад ирэхээр өндөр цалин өгч чадахаа болино. Өндөр цалингүй болохоор тухайн сэтгүүлч өсөн дэвжих ямар ч боломжгүй болно. Нийгмээсээ түрүүлж явах ёстой хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нийгмээсээ хэдэн алхмын цаана хоцорно. Энэ бол гашуун үнэн. Эхний шинж тэмдгүүд нь одоо сонин болоод телевиз дээр ажиглагдаад эхэллээ шүү дээ. Хэрвээ хуулбарлах, оюуны өмчийг хулгайлах асуудал байсаар л байвал сэтгүүл зүйд сэтгүүлчдийн ур чадварыг дээшлүүлэх капитал үлдээх боломжгүй болно. Үүнээс шалтгаалаад сэтгүүл зүй уналтад орно шүү дээ. 

-Үүнд тэгээд хэн буруутай юм бэ? 
-Ер нь аливаа нэг нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлт хийхэд саад болдог нөлөө бүхий таван бүлэг хүмүүс байдаг гэнэ. Хууль шүүхийн салбарт шинэчлэл хийе гэвэл хуульчид, боловсролын салбарт шинэчлэлт хийхэд багш нар, анагаах ухаан, эрүүл мэндийн салбарт шинэчлэлт хийхэд эмч нар, улс төрийн салбарт шинэчлэлт хийхэд улстөрчид, хэвлэл мэдээллийн салбарт шинэчлэлт хийхэд сэтгүүлчид нь хамгийн их саад тотгор учруулдаг аж. Тэд хүсээгүй цагт өөрчлөлт шинэчлэлт хэзээ ч ирэхгүй. Тэгээд ч энэ таван бүлгийн хүмүүс болохгүй байгаа зүйлээ хамгаалаад үлдэх чадвар өндөртэйд тооцогддог юм байна. Адаглаад бид зохиогчийн эрхээ зөрчихгүйн тулд өөрсдөө хүний бүтээлийг хуулаад тавьчихдаггүй совесттой байх ёстой. Одоо зохиогчийн эрхийн төлөө хийж байгаа санал санаачилга гарч байгаад баярлаж байна. 

Түүнээс биш 16 сайт хаасан уу, 16 сайт нээгдсэн үү гэдэг нэг их ач холбогдолтой зүйл биш. Ер нь оюуны өмчийн хулгайн тухай урлагт ч хүчтэй яригддаг. Кино хийж байгаа хүмүүс өнөөдөр ганц л зүйлийн төлөө бурхандаа залбирдаг болсон. Кино театрт гарахаас өмнө хулгайд битгий алдагдчихаасай гэж. Гэтэл хөдөө орон нутагт үзүүлж байгаад хулгайд алдагдаад удалгүй интернетэд тавигдчихдаг. Энэ киног хийхийн тулд санааг нь олохоос авахуулаад, кинонд тоглож байгаа жүжигчдэд хөрөнгө мөнгө өгөх гээд асар их хөрөнгө, хүч, цаг хугацаа зарцуулдагыг хэн ч мэдэхгүй. Хэрвээ хулгайд алдагдлаа гэхэд хэн хохирлыг барагдуулах юм бүү мэд. Үүнийг уг нь Соёлын яам нь хариуцах ёстой. Түүнээс биш ганцхан динозаврын яс яриад Монголын соёл дээшилчихгүй байх л даа. Оюуны өмчийн тухайд томоохон реформ үнэхээр хэрэгтэй байна. 

-Оюуны өмчийг хамгаалах тухай хууль эрх зүйн орчин, үүнийг анхаардаг эрх мэдэл бүхий хүн байхгүй болохоор энэ асуудал шийдэгдэхгүй байна гэж харагддаг? 
-Одоогоор оюуны өмчийн тухай хууль хэрэгжиж байна. Дээрээс нь Монгол Улсын нэгдэн орсон гэрээ конвенцууд байна. Энэ ажлыг хариуцсан нэг ч бүрэн эрх эдэлдэггүй, дан ганц үүрэг хүлээсэн агентлагууд бий. Оюуны өмчийн газар, Шударга өрсөлдөөн хэрэглэгчийн төлөө газар, хэрэглэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах нийгэмлэг гээд бүтэц байна. Сайн дурын болоод төрийн бус олон байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Ийм олон газар байна гээд сэтгүүлчид, уран бүтээлчид зүгээр сууж бас болохгүй. Хэвлэлийн мэдээллийн салбарт сэтгүүлчид нь, уран зохиолын салбарт зохиолч, яруу найрагчид нь, урлагийн салбарт, дуучид, хөгжмийн зохиолчид, кино урлагийн салбарт жүжигчид, найруулагч, зураглаач нар тэмцэх ёстой. Өөрсдийн эрх ашгийнхаа төлөө тэмцдэг байх учиртай. Оюуны өмчөө хулгайд алдсан гэдгээ мэддэг, түүнийгээ холбогдох төрийн байгууллагуудад мэдэгддэг мэдлэгтэй байх учиртай. Хэрвээ бид нар л нэгдэж, эрхийнхээ төлөө тэмцэж чадвал энэ асуудал цэгцрэх бүрэн боломжтой юм. Бид нар өөрсдөө үүнийгээ ойлгохгүй бол сайхан үгтэй олон хууль, тогтоомж байгаад ямар ч хэрэггүй шүү дээ. 

-Хэрвээ мэргэжлийн байгууллага нь эрх мэдэлтэй, мэргэжлийн төвшинд ажиллаж чаддаг байсан бол төр хүртэл хэвлэл мэдээллийн дотоод асуудалд оролцохгүй байсан байх гэж боддог. Үүнийг та хэрхэн дүгнэдэг вэ? 
-Хэвлэл мэдээллийн өөрийн механизм өнөөдөр үнэхээр үгүйлэгдэж байна. Хэрвээ үүнийг эхлүүлье гэвэл зөвшөөрөх нь хэд билээ гээд олон асуудал гарч ирнэ. Бид хэвлэлийн хараат бус байдлын тухай их ярьдаг. Гэхдээ хэвлэл нь, хэвлэлдээ халдаад байгааг юу гэж ойлгох вэ? Хууль, шүүхийн байгууллагаас, улстөрөөс бизнесээс, олон янзын бүлэглэлээс хараат бус байна гэдгийг хэвлэл нь, хэвлэлдээ халдаж байгаа энэ үед ярих ямар ч бололцоогүй болчихоод байна. Энэ тухай яриа хөөрөө, шүүмж, ажил хэрэг хэрэгжиж эхэлсэн нь сайн хэрэг. Өөрийн механизм үнэхээр хэрэгтэй. 

-Яг яавал өөрийн механизм бий болох вэ? 
-Оюуны өмчийн тухайд хэрэгжүүлэх олон агентлаг, хороод байгаа. Хууль эрх зүйн орчин ч байна. Энэ бол төрийн чиг үүрэг. Учир нь хууль дүрэм журам бүгд байна. Харин бид оюуны өмчөө хамгаалуулах тал дээр оролцох ёстой. Төрд даатгаад зүгээр суухын нэр биш. Өөрийн механизмын нэг шийдэл нь ёс зүй болоод мэргэжлийн ур чадвар, мэргэжлийн алдааны тал дээр өөрийгөө зохицуулах хэвлэлийн консул хэрэгтэй. Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулинд энэ талаар тусгасан байгаа. Удахгүй өөрийн механизм бүрэлдэх байх. Оюуны өмчийн асуудал гэдэг бол зөвхөн оюун ухаанаар хязгаарлагдахгүй. Эдийн засгийн сонирхол цаана цухалзаж байгаа. Нэг ёсондоо гэмт хэргийн нэг хэлбэр. Тиймээс үүнийг төр чиглүүлэх ёстой. 

-МУИС болоод томоохон сургуулиудын сэтгүүл зүйн багш нар энэ үйл явдлаас өмнө нь болон дараа нь цахим сэтгүүл зүйг, сэтгүүл зүйн салбар гэж нэрлэх үү үгүй юу гэж маргалддаг. Бүр нэрлээд хэрэггүй гэж ч нэрлэдэг нэг хэсэг хүмүүс бий. Энэ ер нь хэр зөв шийдэл юм бэ? 
-Өнгөрсөн жил хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг дэлхий даяар тэмдэглэхдээ би буруу санаагүй бол цахим медиа буюу шинэ төрлийн медиа хэрэгсэлд ач холбогдол өгч тэмдэглэсэн гэж ойлгож байгаа. Одоо бүр төрөлжөөд фейсбүүк, твиттер гээд олон нийтийн болж өөрчлөгдөж байна. Хүссэн ч, эс хүссэн ч маш олон давуу талуудыг нийгэмд авчирч байгааг бид бүхэн ойлгох хэрэгтэй. Цахим засаглалыг хөгжүүлэх, хэвлэл мэдээллийн хэрэглэгчийг шууд татан оролцуулах, эргэх холбоонд байх, цаг хугацаа орон зайн давагдашгүй хүчин зүйлээс зааглаж байна. Улаанбаатар хотод таван минутын өмнө орсон мэдээллийг Ховд аймгийн жирийн малчин хэдхэн минутын дараа уншиж байна. Энэ мэтчилэн маш олон давуу талыг нийгэмд бий болгож байгаа. Үүний зэрэгцээ сөрөг талууд байна. Сэтгэгдэл нэрээр хүний нэр төрд бүдүүлгээр халдаж байгаа. Эерэг болоод сөрөг зүйлсийг нь зохицуулж хөгжих юм бол цахим медиа гэдэг бол зүгээр л давуу хэлбэрийн л асуудал. Түүнээс биш агуулгын хувьд салангид зүйл огтоосоо биш. Сайтан дээр мэдээлэл, сурвалжлага, ярилцлага, нийтлэл, өгүүлэл, шар мэдээ гардаг. 

Сонин дээр ч энэ бүх зүйлс гардаг шүү дээ. Түүнээс биш сонин өөр агуулгатай мэдээлэл гардаг, сонин болоод бусад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр үүнээс өөр утга, агуулга бүхий мэдээлэл гардаггүй биз дээ. Энэ бол зүгээр л дамжуулж байгаа хэлбэрийн л асуудал. Тэр байтугай орчин үеийн техник технологийн хосгүй шийдэл болсон энэ хэрэгслийг ашиглаад хүргэж байгаа хэвлэл мэдээллийн нэг салбарыг үгүйсгэж байгаад би л лав итгэхгүй байна. Арай ч үгүй байлгүй дээ. Жалга довноосоо гарч чадахгүй энэ үзэл яг үнэндээ сэтгүүл зүйд хэрэггүй. Харин монгол контентын агуулгыг яаж илүү олон болгох вэ, хүний эрхийг хэрхэн дээдэлдэг байх вэ, мэргэжлийн төвшинд хэрхэн нийцүүлэх вэ гэдэг бол өөр асуудал. Мөн хэрэглэгчдэд интернэт хэрэглэх соёл, зөв дадал хэрэгтэй. Яг л далай дотроос сувд шүүрэхийн адил өөрт хэрэгтэй мэдээ, мэдээллийг олж авдаг чадвартай байх нь зүйд нийцнэ. Тэгээд ч ер нь бүх салбарт “Баянмөнх, Мөнхбат” шиг хүмүүс байх ёсгүй биз дээ. Тэр хүмүүс л зөвхөн үнэнийг хэлдэг байх ёсгүй. 

-Цахим сэтгүүл зүй, бүр цаашлаад сэтгүүл зүйд эздийн эрх ашиг гэдэг зүйл байгаа учраас шинэчлэл тэр бүр амар хэрэгжихгүй гэж ярьдаг. Хуулдаг үйлдлийг ч эздийн ашиг сонирхол гэж хардаг хүмүүс бий?
-Тухайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн сандал, ширээ, компьютер гээд эд юм байна аа даа. Тэр бол өмч. Тухайн байгууллагын хөдлөх болоод үл хөдлөх хөрөнгө бол өмч. Зүгээр л нэг хэсэг нь. Харин үнэ цэнэ яриад эхэлбэл огт өөр зүйл болоод хувирна. Тухайн хэвлэл мэдээллийн байгууллагын нийтлэлийн бодлого, давуу тал, үнэ цэнэ, дизайн, редакцийн бүрэлдэхүүн, зах зээлд эзэлсэн байр суурь, тухайн редакцийн нэр хүнд бол үнэ цэнэ. Түүнээс биш хувь эзэмшиж байгаа хүмүүс нь гарч ирээд тэр сайтаас үүнийг хулгайл, тэр зургийг нь хуулаад тавь гэж хэлдэггүй л байх.

-Гэхдээ өрсөлдөөн гэдэг нь хэр шударга байгаа бол гэдэг нь хамгийн гол асуудал байх л даа?
-Өрсөлдөөн гэдэг бол сөргөлдөөн биш. Боксд жишээлбэл улаан, цэнхэр булангаас гарсан аль нэг тамирчин нь дандаа бүсэлхийнээс доогуур цохиод байдаггүй биз дээ. Хэрвээ тоглолтын явцад бүсэлхийнээс доогуур цохиод л байх юм бол шүүгч нар арга хэмжээгээ аваад улаан карт өгөөд хөөгөөд явуулдаг шүү дээ. Үүнтэй л адил. Гэхдээ бүсэлхийнээс цохиод байсан тамирчин засраад хэдэн жилийн дараа талбайд гарч болно. Түүнээс биш чи байнга бүсэлхийнээс доогуур цохьдог гээд карьерийг нь дуусгадаггүй биз дээ. Ийм л зүйл. Хаагдсан сайт нээгдэж болно. Шинээр олон сайт нээгдэж болно. Түүнээс биш ашгүй сайтууд хаагдаж байна хэзээ ч битгий нээгдээсэй, эсвэл манай сайт хэзээ ч битгий хаагдаасай гэсэн зүйл огт байхгүй гэж харж байгаа. Гэхдээ хаагдсан ч бай, нээгдсэн ч бай бусдын бүтээлийг зарж ашиг олсныхоо төлөө, тухайн сэтгүүлчид ашгаасаа хуваалцдаг л байх ёстой. 

Өөр ямар ч салбарт ийм зүйл байдаггүй. Хүний юмаар хүүдэгнээд ашгаа өгөхгүй сууж байдаг нэг ч салбар байдаггүй. Яаж ч бодсон тухайн сэтгүүл зүйн бүтээл мэргэжлийн төвшинд хүрсэн л байх юм бол реклам түүн дээр цуварна биз дээ. Хувь сэтгүүлчийн бүтээл дээр реклам байршаад, хандалт нь нэмэгдээд эхэлбэл сэтгүүлчийн цалин ч биш дагаад нэмэгдэнэ. Энэ бол зах зээлийн шударга зарчим. Хэрвээ монголын зах зээлд тухайн үйлдвэрлэгчийн бараа бүтээгдэхүүнийг авч байрлуулсан дэлгүүр, баар, ресторан үйлдвэрлэгчдэд ямар ч хувь, орлогынхоо тэдэн хувийг өгдөггүй тийм газар байх л юм бол бүгдээрээ хуулаад яв л даа. Нэг ёсондоо ямар ч зарлага байдаггүй ашиг олдог тийм газар байдаг бол хамаа алга. Даанч ийм тогтолцоотой нэг ч бизнесийн, зах зээлийн байгууллага байхгүй. 

-Сүүлийн асуулт. Та бид хоёр зохиогчийн эрхийн тухай багагүй хугацаанд ярилцлаа. Болдхуяг өөрөө сайттай, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байж яагаад ийм юм яриад байна гэж үзэж байгаа хүмүүс байгаа байх. Үүнд та ямар хариулт өгөх вэ? 
-Надад өнөөдөр ямар нэгэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл алга. Нэг хувийн ч хувьцаа байхгүй. Би зүгээр л нэг нийтлэлч. Бусдын талбар дээр бичиж байгаа хүн. Ямар ч хүн өөрийн бичсэн зүйлээсээ ашгаа хүртэж чаддаг, хөдөлмөрөө үнэлүүлдэг л байх учиртай. 

Б.БОЛОРСҮХ
Ньюс.мн 

Г.Даваасамбуу: ”Олон тушаалаас татгалзаж, сэтгүүл зүйдээ үлдсэн”

“Эхний хэдэн жил аялж байхад надад гунигтай санагддаг байлаа. Маш их зардал шаарддаг. Унаа тэрэгнээс эхлээд амар байгаагүй. Би 1998 оноос аялж эхэлсэн. Тэр үед Монгол телевиз ч хангалттай машин тэрэгтэй байсангүй. Хажуугийн аймагт очиход л унаа олдоггүй хэцүү байлаа. Ингээд аялалд гараад гадаадад амьдардаг хүмүүстэй адилхан зүйл бодогдоод нээрээ юуг нь үзүүлэх юм билээ гэж сэтгэл зовнидог байсан. Сүүлдээ дэлхий рүү яваад Монголоороо аялаад ирэхээр сайхан зүйлс нь харагдаад өөр болсон л доо. Одоо бол хүмүүсийн хандлага ч өөр болж. Эхлээд Монголоо л үзье. Дэлхийг бол хаанаас ч үзэж болно гэж хэлдэг. Энэ бол хүмүүсийн оюун санаанд гарсан том дэвшил. Үүнд би бага ч гэсэн хувь нэмрээ оруулсандаа бахархдаг” хэмээн ярих эрхэм бол МҮОНТ-ийн “Гараг” продакшны захирал, сэтгүүлч Гэндэнжамцын Бадамсамбуу. Түүнийг “Сэтгүүлч сэтгүүлчээсээ” булангийнхаа зочноор урилаа.

-Та Увс аймгийн Зүүнхангай сумын нутагт төрж, өссөн юм билээ. Нутгийнхаа үзэсгэлэнт газруудын тухай хэр олон нэвтрүүлэг бэлтгэсэн бэ?
-Манай нутаг их сайхан л даа. Зүүнхангай бол дунд зэргийн сум, гэхдээ олон бүслүүртэй. Хээр тал, өндөр сүрлэг уулстай. Зүүнхангай сумын нутгийн 40 хувь нь хөвч, Хан хөхийн нуруу гэж сайхан уулстай. Одоогоор төрсөн нутгийнхаа талаар хоёр нэвтрүүлэг бэлтгээд байна. Ер хэд хэдэн нэвтрүүлэг бэлтгэж болох нөөцтэй газар.

-Ховдын багшийн их сургуулийг монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр төгссөн юм билээ. Багш бололгүй яагаад сэтгүүлзүй рүү урвах болов?
-Одоо бодоод байхад сэтгүүлч болох үндэс суурь бага насанд тавигдсан юм шиг байгаа юм. Би номтой их нөхөрлөдөг хүүхэд байсан. Сумын номын сангийн номыг бүгдийг нь уншсан. Багадаа зохиолчийг дээд түвшний тусгай хүн гэж боддог байлаа. Жюль Верн, Марк Твен нараас авахуулаад дэлхийн сонгодгуудыг уншдаг байсан. Түүнээс гадна аав маань үлгэр, домог ярьж өгдөг ер нь их мэдлэгтэй хүн байлаа. Энэ бүхнээс үүдээд зохиолч болох мөрөөдөл тээж явсан. Биднийг дунд сургууль төгсөхөд конкурс гэж морины уралдаан шиг юм болдог байлаа. Тэгээд оногдсон сургууль нь Ховдын багшийн сургууль. Би багш болох тийм ч дуртай биш. Олон нийтийн ажилд оролцохдоо жаахан хойрго нийгмийн идэвхээр ч сайн байгаагүй. Гэвч голдуу ангийн дарга, эвлэлийн үүрийн даргын албатай байсан.

Нэг таалагдсан зүйл нь утга зохиолын чиглэлээр мэргэшиж болох учраас хуваарилагдсан сургуульдаа суралцсан. Их сургууль надад угсаатны зүй, хэл шинжлэл, уран зохиол, гоо сайхан гээд олон талын мэдлэг олгосон. Хэл, утга зохиолын чиглэлийн сургууль төгссөн нь сэтгүүлч болоход том дэмжлэг болсон. Оюутан байхдаа бага ангид багшлах дадлага хийж чаддаггүй байлаа. Их, дээд сургуулийн оюутнуудад хичээл заах нь надад амар байдаг. Сэтгүүл зүй рүү орох суурь гэвэл нэгдүгээр курст байхад л эхэлсэн. Ховдын “Хөдөлмөр” сонинд нэгдүгээр курсээ төгсөх жилээ нэг мэдээ бичээд их баярлаж билээ. Тэр үед сэтгүүлзүй гэдэг амттай, сонин зүйл байлаа. Яагаад амттай гэж байна вэ гэхээр бичсэн юмаа сонинд хэвлүүлнэ гэдэг их хэцүү, шалгуур өндөртэй. Сонинд бичлэг нь гарсан хүн бол тусгайдуу маягийн байлаа. Ингээд сургуулиа төгсөхдөө “Хөдөлмөр”, “Улаан од” болон хөдөө орон нутгийн сонинд цөөнгүй мэдээ, шүлэг, өгүүллэг  хэвлүүлчихсэн  сургуулийн багш нарт нэлээд тоогдчихсон, сэтгүүлч төгсгөж байна гээд надаар  бахархаж байсан. Хоёрдугаар курсээсээ эхлээд зохиол бичсэн. Дөрөвдүгээр курстээ бүүр даамжирсан. Зохиол бичихдээ утга зохиолын хэв маягийг эвдэх чиглэл рүү орсон. Хэвшмэл утга зохиолыг эвдэх гэж оролдсоны үр дүн гарсан. 1991 онд модернист урсгалаар бичсэн зохиолынхоо түүврийг хэвлүүлж байлаа. Тэр ном нэг хэсэг шуугиулсан даа. Зохиол бичиж эхэлсэн үеэсээ л би багш болохгүй юм байна гэдгийг мэдэрсэн. Тухайн үед их авьяастай хүн яруу найрагч болдог. Яруу найрагч болж чадахгүй бол үргэлжилсэн үгийн зохиолч болдог. Үргэлжилсэн үгийн зохиолч болж чадахгүй бол сэтгүүлч болдог гэж ярьдаг байлаа. Тэгээд би ядаж сэтгүүлч болох юм байна гэж бодсон. Сургуулиа төгсөөд аймгийн сонинд ажилласан. Дараа нь төвийн хэвлэлд орсон.

-ММ агентлагийг анх үүсгэн байгуулагчдын нэг гэж таныг хэлдэг юм билээ. Энэ тухайгаа дурсвал?
-1996 онд улс төрийн сонгууль боллоо. Тэр үед би  “Улаанбаатар” телевизийн ерөнхий редактор байсан. Сонгуулийн өмнө ажлаасаа халагдлаа. Нэг талаар хуучин коммунистуудын шинэлэг үзэлтэй хүн байлгахгүй гэсэн шахалт нөлөөлсөн байх. Нөгөө талаар удаан хугацаанд амраагүй байсан надад толгойгоо амраах боломж гарсан. Хэсэг амарч байтал Ардчилсан намаас надад санал тавиад радио, телевизийг хариуцаж ажилласан. Тэгтэл Ардчилсан нам ялчихлаа. Анх ялж байгаа нь энэ. Ингээд надад албан тушаалууд санал болголоо. Би бол уран зохиол, сэтгүүл зүйн фанат болохоор даргын албан тушаал сонин биш. Мэргэжлээ хамгаална гэсэн инээдэмтэй үзэлтэй. Үүнээсээ болоод улс төрийн албан тушаалаас татгалзаж сэтгүүл зүйдээ үлдэхээр шийдсэн. Том албан тушаалуудаас татгалзаад байхаар Радио, телевизийн хэрэг эрхлэх газрын даргаар томилох уу гэсэн санал тавилаа. Энэ албан тушаалаас мөн л татгалзаад Үндэсний телевизид нэг жижиг хэрнээ чухал газрыг зохион байгуулаад Ерөнхийлөгчийн сонгууль хүртэл ажиллая гэж амласан. ТМ редакцийг ММ агентлаг болгож өргөжүүлээд тусад нь гаргалаа. ММ агентлагийг байгуулчихаад байж байтал шүүхээс дуудлаа. Тухайн үед тус агентлагийг Монгол телевизээс тасалж байгуулахад анхны захирлынх нь нэр дээр гэрчилгээ нь гарчихсан юм байна. Үүнээс болоод зарим хүний дунд “Монгол телевиз гээд л байсан чинь 30 хувийг нь Бадамсамбуу өмчлөөд авчихсан байна. Түүний нэр дээр ММ агентлаг байдаг юм байна. Яагаад улсын өмчид ингэж ханддаг хүн бэ” гээд л асуудал үүсгэж. Тэгээд би тайлбар өгсөн. ММ агентлагийг байгуулаад би очиж бүртгүүлсэн болохоор миний нэр дээр гэрчилгээ нь гарчихсан юм билээ. Одоо ММ агентлаг унаа машинтай сүрхий ажиллаж байгаа. Хэрэг эрхлэх газрын үе үеийн дарга нар “Бадамсамбуу чи нэг муу юм хийсэн” гэж хошигнодог юм. Монголын үндэсний радио, телевизийг бүхэлд нь захирах гэж ирэхээр ММ нь тусдаа байдаг болохоор тэгж хэлдэг байх. Ер мэдээллийн сектор бие даасан либерал үйл ажиллагаатай байх нь зөв л дөө.

-Таны нэрийн хуудас болсон “Аяллын цаг” нэвтрүүлгийг үзэх дуртай хүн олон байдаг. Нэвтрүүлгийг хийх санаа хэрхэн төрсөн бэ. З.Фрейд, К.Г.Юнг нарын номыг уншаад аялалд гарсан гэдэг. Энэ үнэн үү?
-Бид сэтгэлзүйн гүн ухааны чиглэлийн бүтээл туурвидаг хүмүүсийн номыг олж уншиж тэжээлээ авдаг байлаа. Энэндээ их автдаг байсан. Бидний зохиол бүтээлд ч тэдний онол үзэл нөлөөлсөн байх. Гэхдээ аялал бол алс бөглүү суманд төрж өссөнтэй холбоотой. Улс төр, эдийн засгийн сэдэв рүү авчих гээд, тушаал дэвших боломж байнга гарч ирээд байсан. Ийм үед Их Британи руу яваад буцаж ирээд Монголынхоо түүхийг судалж үзтэл сүүлийн 300 жил ертөнцөөс хаагдмал байжээ. Тиймээс энэ ард түмэнд дэлхийг таниулж бусад улс орны түүх соёлоос үзүүлье, өөрсдөд нь эх нутгийнх нь талаар харуулъя гэж зорьсон. Гэхдээ надад нэг зүйл гунигтай санагдсан. Ширээ тойрч суугаад хүмүүстэй ярилцахад манай Монголд сайхан юм юу ч байхгүй, гадаадад л гоё гэж ярьдаг байсан. Тэдний энэ үзэл, хандлагыг яаж өөрчлөх вэ, эх орондоо итгэдэг болгох вэ гэж бодоод аялалд гарсан.

-Анхны нэвтрүүлгээ хаанаас бэлтгэсэн бэ?
-Их Британид байхдаа тоног төхөөрөмжөө зэхсэн. Ингээд Их Британийн хойд нутгаар аялж цуврал нэвтрүүлэг бэлтгэж  ирсэн. Ингэхдээ олон улсын төсөл хөтөлбөрт багтаагаад бэлтгэчихсэн болохоор зардал нь гайгүй байсан. Ирээд анхны нэвтрүүлгийг 1998 оны зургадугаар сард болсон Бурхан Халдун уулын талхилгаар нээсэн. “Аяллын цаг” нэвтрүүлгийг олон нийтэд хүргээд 13 жил болсон байна. Эхний жилүүдэд гадны орны тухай нэвтрүүлэг давамгайлж байсан. Харин одоо бол эсрэгээрээ. Монголын тухай нэвтрүүлэг 70 хувийг нь эзэлдэг.

-Санхүүжилтээ та өөрөө зохицуулдаг уу.  Зардал нэлээд өндөр гарна биз?
-Телевизийн зардал маш өндөр. Жирийн нэг нэвтрүүлгийг таван мянган долларын камераар ч хийж болно. 50 мянгынхаар ч хийж болно. Үнээ дагаад чанар нь сайжирдаг. Хэрвээ өндөр түвшинд ажиллая гэвэл өндөр үнэтэй техник, их зардал хэрэгтэй. Тиймээс ямар зардал гардаг вэ гэсэн ерөнхий жишиг хэлэх боломжгүй. Нэг программ хамгийн багаар бодоход сая 500 мянган төгрөг байдаг. Тэгэхээр миний нэвтрүүлгүүд ойролцоогоор 6000 ам.доллараар л бүтдэг. Санхүүжилтийг янз бүрийн аргаар л шийдэж ирлээ. Жилд 40 орчим нэвтрүүлэг бэлтгэж байна.

ЭНЭ НЭВТРҮҮЛЭГ НЭГ ХҮНИЙ НУРУУН ДЭЭР БАЙДАГ НЬ ЖААХАН ТООГҮЙ

-Таны бэлтгэсэн нэвтрүүлгүүд жуулчдад Монгол орныг сурталчлахад их хувь нэмэр оруулсан байх. Гэхдээ түүхийн дурсгалт зүйлсийг хулгайч нарт зааж өглөө гэж шүүмжлэх нэгэн ч байдаг юм билээ. Та шүүмжлэлийг хэр хүлээж авдаг вэ?
-Шүүмжлэл зүйтэй мэт боловч бас нөгөө талаараа тэнэг санагддаг. Яагаад гэвэл бид эх орноо сайн мэддэггүй. Монголын байгалийн үзэсгэлэнг гадаадынхан мэддэггүй байсан шүү дээ. Эх орныхоо сайхныг мэдэрнэ гэдэг том завшаан. Үүнийг ухамсар муутай хүмүүс очоод сүйтгэнэ гэдэг өөр асуудал. Сайн юмыг саар зүйл дагаж байдаг. Тухайлбал, уул уурхайн нөөц илэрлээ гэхэд хууль дүрмээр зохицуулж байна. Аль нэг нутгаас түүхийн үнэт олдвор олдлоо гэхэд тухайн газрын засаг захиргааны нэгж хуулиараа зохицуулах ёстой. Гэтэл хүмүүс зүй бус хандасны дараа асуудал үүсгэж шүүмжилдэг. Нөгөөтэйгүүр монголчуудын зуршилтай холбоотой. Байгальд аялахаараа хогоо хаяна. Мод бутыг нь хугална гээд сайхныг нь харж баясахаас илүү сүйтгэх нь их. Гэхдээ сүүлийн үед монголчууд аялж сурч байна. Тэгэхээр аливаа зүйл эхлээд гэнэт цэгцэрдэггүй. Аажимдаа суралцдаг юм байна. Байгальд хүмүүс аялах туршлагагүй, хүлээж авах туршлага бас байхгүй аглаг буйд арал дээр амьдарч байсан юм шиг хүмүүст урсгал өөрчлөгдөхөөр шүүмжлэл гарах нь зөв. Хэрвээ Бадамсамбуу үзүүлэхгүй байгаа бол энэ эх орныхоо сайхныг хэн ч мэдрэхгүй шүү дээ.

-Та гадаадын аялагч сэтгүүлчидтэй хэр холбоотой байдаг вэ. 1990-ээд оны эхээр Монголд аялсан америкийн сэтгүүлчийн бэлтгэсэн нэвтрүүлгийг танай “Гараг” студиэс гаргаж байсныг санаж байна. Зах зээлийн хямралын үе тэр нэвтрүүлгээс  харагдаж байсан?
-Аялагч сэтгүүлчид хоорондоо туршлага солилцдог. Эн Эйч Ки телевизэд очиж хоёр өдөр сургалтанд сууж аялагч сэтгүүлчидтэй уулзаж байлаа. Гадаадын улс орнуудад телевиз бүр нь аяллын нэвтрүүлэгтэй байдаг. Бас тухайн байгууллага нь бодлогоор дэмждэг. Харин Монголд нэвтрүүлэг байгаа нь чухал. Гэхдээ энэ нэвтрүүлэг нь нэг хүний нуруун дээр байдаг нь жаахан тоогүй. Бадамсамбуугийн өмч мэтээр ханддаг. Миний нэвтрүүлэг дутуу болоод байна. Сайн хиймээр байна. Хамтаръя гэхээр болдоггүй. Нэгдүгээрт болдог дүрэм журам нь байхгүй. Хоёрдугаарт ганц “Аяллын цаг”-т хөрөнгө цацаад байх бололцоогүй. Өндөр өртгөөр бүтээгддэг нэвтрүүлэг учраас бусадтай харьцуулахад зардал их гарна. Иймээс 10 гаруй жил хувь хүний хообий маягтай л байна. Холбогдох яам агентлагт хандахаар төдийлөн ойшоодоггүй.

-Аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд юуг анхаарах шаардлагатай бол?
-Юун түрүүнд хөгжлийн үнэлгээний тайлан хэрэгтэй. Түүнд нь үндэслэсэн аялал жуулчлалын үзэл баримтлал хэрэгтэй. Тэр үзэл баримтлал баримжаа гарсан тохиолдолд аялал жуулчлалынхаа эрх зүйн орчинг түүндээ зохицуулах ёстой. Тэгж байж л хөгжил эхэлнэ.

-Монголчууд бид нүүдлийн соёл иргэншилтэй гэдгээрээ бахархдаг. Гэтэл сүүлийн үед суурьшмал соёл иргэншил рүү их тэмүүлэх болсон. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?
-Бид сүүлийн 20 жил эргэлт буцалтгүйгээр өөр иргэншил сонгож байгаа. Бид нүүдэлч иргэншлийн өвийг тээж явсаар байгаад энд хүрсэн гэсэн үг. Багаар бодоход 8000 жилийн өв. Бид одоо бол зөрчилдөж явсан суурьшмал иргэншлийнхээ өмнө шууд гараа өргөөд буугаад өгчихөж байна. Өөрийн эрхгүй ийм зүйл болсон. Чөлөөт зах зээл, хүний эрх, ардчилал байгаа цагт хүн байгальтай тайван харьцаж амьдрах нөхцөлгүй болдог. Нүүдлийн соёл иргэншил устаж байгаа нь эмгэнэл.

-Хөдөөгүүр аялахад зам хэцүү санагддаг уу. Хөдөөгийн замыг сайжруулах шаардлагатай гэж боддог уу?
-Гол замуудыг сайжруулчихвал цаг хугацаа, амьдралын хувьд зүгээр л дээ. Гэхдээ ер нь дэлхий дээр онгон байгаль ховордож байгаа. Замгүй газраар,тэр бартааг туулаад явж байх нэг ёсны таашаал юм шүү дээ.

-Та хэр олон орноор аялаад байна?
-Би жилдээ дөрөв тавхан л орноор аялдаг. Дэлхий 200 гаруй оронтой. Гэтэл дөнгөж дөрөвний нэгээр нь аялсан байна. Өмнөд Солонгос улсын “Ариранг” телевизээр өдөр бүр Солонгосын байгалийн тухай гаргадаг. Тэр нь Дорнод аймгийн нутаг шиг л юм. Тийм газар нутаг дээр 45 сая хүн чихцэлдэж амьдарч байгаа хэрнээ байгалийнхаа тухай өдөр бүр гаргаж чадаад байгаа нь  гайхамшиг. Гэтэл Монгол хажууд нь тив шиг улс шүү дээ. Тэгэхээр асар их нөөц бий. Аялагч хүн чинь нэг газар оччихоод түүнийгээ боллоо гэж боддоггүй. Болчихлоо гэж бодож байгаа бол та аялагч биш. Яагаад гэвэл нэг газар очиход цаг уур, байгаль, улирлаас шалтгаалаад өөр өөр шинж чанартай байдаг. Тиймээс нүдэнд харагдах урлагийн чиглэлээр ажиллаж байгаа хүмүүс нэг газартаа дахин дахин очдог. Би сумандаа өссөн хүүхэд хэдий ч жил бүр очиж сонин содон зүйл хардаг. Аялагч хүн сониуч хүсэл нь дүүрчихдэг зүйл биш, байнга дундуур байдаг.

-Аялсан газар бүрээсээ ямар нэг дурсгал авчирдаг байх. Таны дурсгалын цуглуулгад юу олон байдаг бол?
-Хананд өлгөдөг чимэглэлүүдийг очсон орон болгоноосоо авчирдаг. Мэдээж хэрэг үнэтэй зүйлийг авчирч чадахгүй л дээ. Арслангийн жижгэвтэр цуглуулгатай болоод байгаа. Одоо надад 40 гаруй арслан бий. Хүмүүс заан их цуглуулдаг юм билээ. Би өөрөө их зөөлөн хүн учраас сул талаа нөхөх гэж арслан цуглуулдаг.

-Жилд 60 орчим мянган км зам аялдаг гэсэн байсан. Тэгэхээр та жилийн хэд хоногийг нь гэртээ өнгөрүүлдэг вэ?
-Миний бодлоор 30 орчим хувийг нь аялж байгаа болов уу. Бусад үед нь нэвтрүүлгээ гаргаад л байж байна даа. Дэлхий бүслүүрээр нь тойроход 40 мянган км байдаг. Тэгэхээр дэлхийн нэг бүтэн, нэг хагас л тойрч байна гэсэн үг. Гэхдээ мэдээж хэрэг 60-аад мянган километрт янз бүрээр л аялна. Европт очоод л буцаад ирэхэд 20 мянган км байдаг. Тэгэхээр 60 мянган км бол юу ч биш.

-Та ойрын үед хаашаа аялахаар зэхэж байна?
-Удахгүй Өмнөд Солонгосын Ганнам дүүргээс нэвтрүүлэг бэлтгэнэ. Ганнам жижиг арал байсан. Одоо том дүүрэг болсон байна. Тэндхийн түүх, соёлыг нэвтрүүлгээс үзнэ биз дээ.

ХҮЧТЭЙ ХЭВЛЭЛ МЭДЭЭЛЛИЙН ХЭРЭГСЭЛ БИЙ БОЛОХ НАЙДЛАГА ТУН МУУ БАЙНА

-Сэтгүүлчийн тань хувьд Монголын сэтгүүлзүйн хөгжил хэр түвшинд байгааг асуулгүй өнгөрч чадахгүй нь?
-Сэтгүүлчид шударга байх ёстой гээд яриад байдаг. Яагаад гэвэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл улс төрийн системүүдэд хуваагддаг. Улс төр, эдийн засаг гэсэн хоёр зүйлийн хандлагыг дагаж, дэлхийн амьдрал явж байдаг. Хараат бус, мэдээллийн хэрэгсэл, редакци байна гэдэг бол зөв. Үүн рүү илүү сайн тэмүүлж, энэ хандлагаас хамгийн их хэрэгжүүлж байгаа, сэтгүүлзүйн орчныг л сайн сэтгүүлзүйтэй газар гэж үзнэ. Манайд бол шударга байх эрмэлзлэл байж болох ч, нөхцөл нь байхгүй. Сэтгүүлзүйн нэг буруу хандлага бий. Эздийг дагаад өөрчлөгдчихдөг. Хүчний байгууллагыг сурвалжилдаг сэтгүүлч, удалгүй нөгөө байгууллагынхантайгаа найз болчихсон байдаг. Найз болохын давуу тал нь мэдээлэл авахад сайн ч, сул тал нь хэзээ ч тэр системийг шүүмжилж чадахгүй. Тэр нь мэргэшсэн сэтгүүлч биш, худалдагдсан сэтгүүлч. Мэргэшсэн сэтгүүлч гэдэг бол тухайн салбарын бүх түвшинд нь нэвт мэдэж харилцах хэрнээ, бие даасан байдлаа хадгалж, тэдний дүр төрхийг бүрэн дүүрэн харуулж чаддаг байх ёстой. Манайд мэргэшсэн сэтгүүлзүй алга. Мөн орчин нь алга. Тиймээс зөвхөн сэтгүүлчдийн эр зоригт, ёс суртахуунд л найдна. Энэ бол маш буруу зүйл. Өөрөөр хэлбэл, хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд найдах гээд байна. Одоо бол сэтгэл зүрхэнд биш механизмд найдах гээд байна. Үүнээс цааш хүн чанарын тухай асуудал ярьж болохгүй. Энэ бол капитализм, чөлөөт нийгэм. Хүний эрх, чөлөөт зах зээл, ардчилал гэж ярьж байгаа тохиолдолд хүн чанарын тухай бага ярих ёстой. Их яривал тэнэг хүн болж сонсогддог. Энд эрх ашиг л ярих ёстой. Уг нь ёс суртахуун хууль болдог бол одоо бид хуулийг ёс суртахуун болгох гэж оролдож байгаа. Тэгэхээр энэ бол нэг талаасаа маш инээдэмтэй нийгэм. Нөгөө талаасаа магадгүй боломжтой нийгэм байж мэдэх юм. Ийм орчинд сэтгүүлчид ёс суртахуун л барих хэрэгтэй болчихоод байгаа. Энэ боломжгүй зүйл. Үнэхээр суут сэтгүүлч, авьяас сонирхолынх нь энерги дуусдаггүй тийм сэтгүүлчдийн л ертөнц болох гээд байгаа. Өөрөөр хэлбэл, редакциуд нь бэхжээгүй учраас сэтгүүлчдэд өндөр цалин өгч яаж бие даасан байлгах чадах билээ. МҮОНТ гэхэд бусад улс оронтой харьцуулахад телевизийн бүрэн дүүрэн байх ёстой хэм хэмжээнд хүрч чадаагүй.  Түүнчлэн телевизүүдийн бүх бүтээгдэхүүний 50 хувь нь хүний юм байгаа. Үүнийг нь хасаад хаячихаар нөгөө телевизүүд нь хэн ч биш. Тиймээс агуулга, үйлдвэрлэлийг нь дэмжээд ирэхээр шударга сэтгүүлзүй үүсэх боломж бий. Монголд байгаа 2000 орчим сэтгүүлчээс чин сэтгэлээрээ ажилладаг таван хүн л байвал их юм.

-Тэгэхээр шударга байх боломжгүй. Бас сэтгүүлзүй хөгжихгүй байна гэсэн үг үү?
-Шударга сэтгүүлчид нэгдээд л сонин гаргалаа ч тодорхой хугацааны дараа туйлддаг. Монголын сэтгүүлзүйд сүүлийн 20 жилд дампуурлын л үзэгдэл бий болсон. Хэдэн мянган сонин гарсан ч тэд дампуурлаас дампуурлын хооронд явж байгаа. Тэгэхээр энэ байдлаас нь гаргахын тулд тэр өндөр ашиг олдог салбаруудтай адил дур зоргоор нь хаяж болохгүй. Тиймээс ашгийн салбарын ч юм уу ямар нэг салбарын хэлбэрт оруулаад, тэр нь аажимдаа хуримтлал бий болгож бусдаас хамааралгүй байх хэвлэлийн агентууд бий болох нөхцөлийг бүрдүүлэх ёстой. Тэгэхгүйгээр яг одоо хэвлэлийн байгууллагыг ашиг олдог компаниудтай адил тавьчихсан. Хэвлэлийн байгууллагыг ашгийг компаниудтай адил НӨАТ төлдөг болгочихоор хүчтэй ажиллах нөхцөлгүй болчихоод байна. Гэтэл барууны хэвлэлүүд өөрсдөө том корпарациуд болчихсон учраас нийгмийг хөндлөнгөөс нь харж, дайтаж шударга ёсыг хэлэлцэж амьдардаг. Манайд хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг бэхжүүлэхэд нийгмийн зүгээс ямар дэмжлэх байх вэ гэдгийг л бодож олох хэрэгтэй.

-Таныхаар оюуны хөдөлмөрийг зөв үнэлж чадаж байна уу?
-Юу гэж чадах вэ дээ. Энэ бол цэгцэрсэн нийгэм биш. Тэгэхээр тийм боломж байхгүй. Миний бодлоор сайн хүчтэй хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бий болох найдлага тун муу байгаа.

Б.ГАНДОЛГОР
Өдрийн сонин

Ж.Чойнхор: Их өр эрт үеэс яригдаж байсан асуудал

-“Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн, Шадар сайд Д.Пүрэвдорж нартаа бангадуулж л явлаа”-

Монголын орчин үеийн дипломат албаны 100 жилийн ой тохиож байна. Энэ үед 1995-2003 онд АНУ-д Монгол Улсын Онц бөгөөд Бурэн Эрхт Элчин сайдын албыг хашсан ахмад дипломатч, доктор Ж. Чойнхорын яриа сонирхолтой байж таарна. Тэрбээр өдгөө Нью-Йорк, Женев хотод НҮБ-ын дэргэдэх Монгол Улсын Байнгын төлөөлөгчийн газарт ажиллаж байсан юм.

-Таны дипломат албанд хөл тавьсан үеэс яриагаа эхэлбэл ямар байна?

-1960-аад онд Сэлэнгэ аймгийн 10 жилийн дунд сургуулийг төгсөөд байлаа. Манай ангийн Жамсран (одоо ойн гавьяат инженер), Машбат, Сонинбаяр нар маань Москва, Ленинград руу явлаа. Би ч явмаар л байсан. Тэгсэн бол гурилын үйлдвэрийн инженер болох байж.

Гэтэл манай багш Гомбосүрэн, Буйдан нар ” МУИС-ийн англи хэлний ангид ганц хуваарь ирсэн. Чи л яв” гэлээ. Ингээд би МУИС-ийн англи хэлний ангид нэг жил сурч, овоо дүнтэй төгслөө. Нэг өдөр Гадаад яамны Баттулга гэдэг дарга бидний хэдэн оюутнаас анкет авсан. Тэгж судлаад Агваандамдин, Даваагив, Чанцал, Төмөрхүлэг бид тав тэр намраа Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуульд суралцахаар явж билээ. Сургуулийнхаа сүүлийн хоёр жилд нь Нью-Йорк хотноо НҮБ-ын Байнгын төлөөлөгчийн газарт дадлага хийж, жижүүр орчуулагчаар ажилласан. Тэр үеэс НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн хоёр ч чуулганд оролцож юм юмны зах зухтай болсон хэрэг. Дипломатч болсон түүх маань ингэж л эхэлсэн дээ. Сургуулиа төгсөж ирээд Гадаад явдлын яамны НҮБ, олон улсын байгууллагын хэлтэст референтээр томилогдсоны дараа атташе, нарийн бичгийн дарга зэрэг бүх л шатны албыг дамжиж Элчин сайд, тэргүүн дэд сайд болтлоо ажилласан даа. Миний гадаад харилцааны салбарт 33 жил ажилласан ажил амьдралын товч түүх ердөө л энэ.

-Та Монгол Улсаа төлөөлж АНУ-д Элчин сайдаар олон жил суусан. Дипломатчийн тань хувьд хэр их өгөөжтэй байсан газар вэ?

-АНУ-д оюутан цагаасаа анх хөл тавьж, тэр орны аж амьдрал, хэл, соёлыг сонирхох болсон. Тэр үеэс хойш 25 жилийн дараа улс орноо төлөөлж Элчин сайдаар томилогдон очиж, 1995-2003 онд ажиллах завшаан тохиосон. Энэ хугацаанд АНУ-ын мэргэжлийн чадварлаг дипломатчдаас маш их зүйл сурсан. Америкчуудын дипломат албаны онцлог нь маш их бэлтгэл сургуультай, хүнтэй харилцах эвтэй, найрсаг байх бүх эрдмийг эзэмшүүлдэг. Гэхдээ америкчууд тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд надаас мэдье гэсэн юмаа мэдэж, мэдүүлье гэсэн зүйлийнхээ төлөө эрчимтэй ажилладаг хүмүүс. Энэ улс дипломат албанд ажиллах хүмүүсийг эртнээс бодлоготой бэлтгэдэг. Жишээ нь, манайд ирж, Төрийн департаментад хэлтсийн орлогч дарга хийж, хурал, зөвлөлгөөнд оролцож, манай дипломатчидтай уулзан санал солилцож, сонирхсон зүйлээ тодруулж, ирэн очин яваад байсан дипломатч олон жилийн дараа

Монголд Элчин сайд болсон хэд хэдэн тохиолдлыг би ажигласан. Тэдэнтэй удаан хугацаанд ажиллахад энэ байдал мэдрэгдэж байсан. Америкууд гадаад оронтой харилцахдаа тэр орны дотоод хэрэг явдалтай хутгалдахыг хүсдэггүй. АНУ-ын улс төрийн хоёр гол нам болох Ардчилсан нам, БН намын аль аль нь манай аль нэг намыг илүү дэмждэггүй, ижилхэн хандлагатай байдаг. Тэгэхээр Америкт улс төрийн албан тушаалын томилгоог ихэнх орнуудад хийдэггүй, мэргэжлийн дипломатчдыг Элчин сайдаар томилдог туршлагатай орон. Америк энэ зарчмаа баримталж мэргэжлийн дипломатчаа манайд томилдог нь надад таашаалтай санагддаг. Гэвч хоёр орны харилцаанд янз бүрийн асуудал гарна. Сүүлийн үед харилцаа өргөжсөн. Америкууд визгүй зорчих уу, визтэй зорчих уу зэрэг асуудал яригдсаар байгаад шийдэгдсэн. Монголчуудад Америкт зорчих 10 жилийн хугацаатай виз олгодог систем ч бий болсон. Тэгэхээр дипломатчийн ур чадвар гэдэг хоёр орны харилцааны нарийн төвөгтэй асуудлаар яриа хэлэлцээ явуулна гэсэн үг шүү дээ. Тухайлбал, АНУ-ын эрх ашигт яаж ашигтай байх вэ гэдгийг дипломатчид нь их бодолцдог. Тиймээс аль алиндаа ашигтай байхаар шийдэх хувилбарыг сонгож хичээж харилцдаг юм.

-Нью-Йорк, Женевт Байнгын төлөөлөгчийн газарт ажиллаж байхад таныг ямар хүмүүс дэмжиж ажилладаг байсан бэ. Ер нь та ямар байр суурьтай ажилладаг байв?

-Би 1968-1970 онд Нью-Йоркт, 1972-1975 онд Женевт ажилласан. Тэгээд Гадаад яамандаа 1995 он хүртэл 20 жил ажилласан. Монголын дипломатын түүхэнд од болсон сайд Дүгэрсүрэн, Банзар, Хосбаяр, Эрдэмбилэг, Дашцэрэн нартай хамт ажиллаж байсан. Төв аппаратдаа бол сайд Шагдарсүрэн, Тойв, Жаргалсайхан, Ринчин, Гомбосүрэн, Ёндон, Чимэддорж, Дамбадаржаа, Элчин сайд Лувсанринчин, Дэмиддагва, Готов, Очирбал, Хашбат, Буд нартай хамтран ажиллаж байлаа. Тэд бол өндөр мэдлэгтэй, маш их туршлагатай, хүмүүс. Сураар зүйрлэвэл биднийг ёстой нэг элдүүрийг нь хангаж өгдөг байсан ахмадууд. Элчин сайд Дашдаваа, Нямдоо, Нархүү, Олзвой, Эрдэнэчулуун, Бэхбат, Должцэрэн, Идэр, Итгэл, Навчаа, Чулуундорж, Дашням, Эрдэнээ, Нанзад, Үржинлхүндэв, Агваандамдин, Даваагив, Төмөрхулэг, Чимэдцорж, Юмжав гээд бид бүгдээрээ л, бидний дараа үеийн олон залуу дипломатч нар ч тэр л ахмадуудын гараар орж хүмүүжиж, мэргэжиж, өсөж өндийсөн улс аа. Тэднийхээ ач гавъяаг мартах аргагүй.

-Монгол Улс АНУ-тай дипломат харилцаа тогтооход бэрхшээлтэй зүйл гарч байв уу?

-АНУ-тай манай улс дипломат харилцаа тогтооход нэлээд саад учирсан. Гадна талын ч дарамт байсан. Энэ саад нь тухайн үеийн олон улсын нөхдөл байдалтай холбоотой байсан хэрэг. Түүнчлэн манай хоёр том хөрш өөр хоорондоо үзэл суртлын том зөрчилтэй байлаа. Энэ үед Монгол Улс өөрийгөө яаж авч гарах вэ, ямар байр суурьтай байх вэ гэдэг асуудал чухал байсан.

Богдхаант Монгол улс байгуулагдан Монголын орчин цагийн дипломат алба үүссэн 1911 оноос гадаад орнуудтай дипломат харилцаа  тогтоох гэсэн хүсэл зорилгоор дэлхийн том орнуудад хандан нот бичиг илгээсэн байдаг. Нот бичгээ янз бүрийн шугамаар дамжуулж байсан ч Хаант Орос улс тухайн үед төдийлөн ойшоохгүй, тус дэм болохгүй байсан санагддаг юм. Манай улсын Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Намнансурэн Санкт-Петербургт очоод ямар их ажил үйлс явуулж байсан нь их сонирхолтой байдаг юм.. Гэхдээ нэлээд ажлыг бүтээж чадсан. Монголынхоо дипломат албаны түүхээс харахад гадаадын том орнууд манай орныг том хоёр хөршийн дунд оршдог юм байна гэж үзээд тухайн үедээ манай орны хүсэлтийг төдийлөн анхаарч үзээгүй, орхигдуулсан талтай байсан. Харин 1970-аад онд Америкийн тал дипломат харилцаа тогтоохыг санаачилж, хоёр талын хооронд идэвхтэй яриа хэлэлцээ явагдаж байж. Монгол Улс, АНУ-ын хооронд 1987 оны 1 дүгээр сарын 27-нд дипломат харилцаа тогтсон. Дипломат харилцаа тогтоосны дараа 1989 онд АНУ-д Монгол улсын анхны элчин сайдаар томилогдсон Г.Нямдоо хоёр орны хооронд харилцаа тогтооход их үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. Түүнчлэн орлогч сайд Д.Ёндон, Гадаад явдлын яамны сайд Л.Ринчен, элчин сайд Ц.Пунцагноров, И.Очирбал нар их хувь нэмэр оруулсан юм.

-Дипломат албанд ажиллаж байх үеийнхээ сонирхолтой тохиолдол, дурсамжаасаа хуваалцах уу?

-Монгол Улсад АНУ-аас Элчин сайдаар Дональд Жонсон ажиллаж байсан. Монголоор сайн ярьдаг, монгол орноор нэлээн аялсан хүн. Би түүнтэй цаатангууд дээр хүртэл очиж үзсэн. Тэр дипломатчтай миний ажил, амьдралын зам хэрхэн холбогдож байсныг санахад сонин байдаг юм. Жонсон бол манай Гадаэд явдлын яаманд анх хөл тавьсан Америкийн дипломатч юм. Би тэр хүнийг албан ёсоор хүлээн авч ярилцах үүрэг авсан юм. Бид хэн хэн нь залуу ажилтнууд байсан хэрэг. Тэрээр Монгол Улс, АНУ-тай харилцаа тогтоох сонирхолтой байдаг эсэх, үүнд хэн нэгэн саад болж байгаа эсэхийг тандаж байсан юм билээ. Хожим нь Жонсон АНУ-аас Монгол улсад суух гурав дахь Элчин сайд болсон. Миний бие Монгол Улсаас АНУ-д суух гурав дахь элчин сайд болж байлаа. Бид нэгэн үед Элчин сайдаар ажиллаж байхдаа ойр дотно танилцаж, хоёр орны харилцаанд тус нэмэр болохыг хичээдэг байсан. Энэ үе бол миний хувьд гадаадын дипломатчидтай харилцаж байсан хамгийн сонирхолтой, хамгийн үр бүтээлтэй хамтын ажиллагаа байлаа. Одоо ч гэсэн бид хоёр байнга харилцаатай байдаг.

Бас нэг дурсамж ярья. 1990-ээд оны эхээр ОХУ-д очиж янз бүрийн шатны хүмүүстэй уулзаж, яриа хэлэлцээ явуулдаг байсан. Монгол улсын шадар сайд Ч.Пүрэвдорж, Ерөнхий сайд П. Жасрай, Д.Бямбасүрэн нарыг дагалдан олон удаа явсан. Тэдгээр айлчлалын үеэр их өрийн тухай асуудлыг их ярьж хэлэлцдэг байсан. Их өрийн асуудал 2000 оноос хойш л яригдаад шийдэгдсэн мэт ойлголт байдаг бол ташаарал байх. Бүр эрт 1970-80-аад оноос Ю.Цэдэнбал даргын үед яригдаж л байсан асуудал.

1990-ээд онд эл асуудлаар бид ажлын түвшинд, тухайлбал орлогч сайдын зиндаанд холбогдох яамдуудтай илэн далангүй яриа хэлэлцээ, маргаан мэтгэлцээн их л

хийдэг байлаа'. Халуухан яриа хөөрөө өрнүүлж, бидний түвшинд хоёр тал сайдаж мууддаг л байсан. Эдгээр яриа хэлэлцээний үр дүнд Монголын хоёр сайд, Зөвлөлтийн хоёр сайдын гарын үсэг зурсан өртэй холбоотой баримт бичгийн заалтыг боловсруулсан явдлыг би хамгийн их олзуурхаж явдаг. Тэр баримт бичгийн төсөлд миний хувьд ганц өгүүлбэр оруулах гэж маш их хичээсэн. Найрамдалт орны нөхөдтэй арай дэндүү маргаж, зөрүүдэлж, асуудлыг хүндрүүлж байгаа юм биш биз гээд Пүрэвдорж шадар, Бямбасүрэн ерөнхий сайд нар намайг зэмлэж, бангадаж байсан ч дотроо баяртай байгаа ч юм шиг л санагдаж байж билээ. Тэр тээг болоод байсан өгүүлбэр нь юу вэ гэвэл “Монголын их өрийн асуудлыг шийдвэрлэхэд тухайн өр үүссэн тэр үеийн түүхэн нөхцөл байдлыг хоёр тал харгалзан үзэх ёстой” гэсэн заалт байсан юм. Энэхүү ганц өгүүлбэрээ арай гэж нэг оруулж амарсан юм. Эл зарчмын заалт дээрх нарийн төвөгтэй асуудлаарх хоёр орны цааш цаашдын гэрээ хэлэлцээрийн үндэс болж өгсөн байх гэж боддог. 1991 оны дөрвөн сайдын тохиролцоонд Монгол улсын Үндэсний Хөгжлийн сайд Ж.Батсуурь, Худалдаа, үйлдвэрийн сайд С.Баярбаатар, Зөвлөлтийн талаас К.Катушев, Н.Дурасов сайд нар гарын үсэг зурсан юмдаг. Хэрэв надаас 33 жил гадаад харилцааны салбарт ажиллахдаа та ард түмэндээ, төр улсдаа хэрэгтэй ямар нэг тоймтой, чухал юм юу хийв дээ гэж асуувал ердөө л ганд энэ өгүүлбэр дээ гээд үзүүлнэ гэж бодож явдаг юм даа.

-Ганц өгүүлбэрийн санаа ч бас чухал нөлөө үзүүлдэг байх шүү. Тэгэхээр дипломатч мэргэжлийн гол онцлог юу вэ. Сайн болон сонин, хэцүү талыг нь сонирхуулаач?

-Дипломатчын мэргэжил тийм ч амар ажил биш ээ. Гэхдээ нэр хүндтэй, олон улсын тавцанд улс орноо төлөөлж явдаг бахархалтай, сайхан мэргэжил гэж боддог. Дипломатч хүн ажлын шугамаар гадаадын олон оронд очиж, дэлхийгээр нэг ёсондоо тэнэж, ажилладаг онцлогтой. Энэ бол хувь тавилантай, сонирхолтой ажил. Миний хувьд ажлын онцлогоор дэлхийн 80 гаруй оронд очиж үзэх аз завшаан тохиосон. Дипломатч хүн дайн самуунтай хэцүүхэн газар томилогдон явах ч үүрэг авна шүү дээ. Бүр ойрын жишээ гэвэл манай хадам эцэг Санжмятав Солонгосын дайны үед Элчин сайдын яаманд ажиллаж байснаа их дурсан ярьдаг байсан. Миний гэргий Майжаргал бяцхан охин Элчингийн хашаанд нэг туулайтай тоглодог байж л дээ. “Нэг өдөр гэнэт ойролцоохон бөмбөгдөлт болоод охины маань хөөж явсан туулайг бөмбөгний хэлтэрхий тас хяргасан юм. Хүүхдийн заяа мөн ч их шүү” гээд ярьдагсан. Мөн маш их халуун орон, өвчин томуутай оронд ч очно.

Би ГЯЯ-ны Азийн хэлтсийн дарга байхдаа дайн самуунтай Афганистанд байгаа Элчин сайдын яам, нөхдөө эргэхээр 1988 онд явлаа. Зөвлөлтийн цэргийн онгодоор Кабулын нисэх онгоцны буудалд буутал манай элчингийн хүмүүс ирсэнгүй. Урдаас буу мөрлөсөн, цэргийн цоохор хувцастай гурван хүн над руу чиглээд ирлээ.. Тэгтэл нэг сахалтай афган цэрэг нь над руу хараад инээгээд байх юм. Тэгтэл манай ангийн ганц найз, Агваандамдин зөвлөх байсан юмсанж. Элчин сайд Долмон, жолооч Цэдэндаржаа нарыгаа  таниад тэврэлдэж билээ. Тэгэхээр тэр үеийн нөхдөл байдалд тааруулж дипломат нар ажиллаж амьдарч яваа нь  тэр л дээ. Харахад инээдтэй мэт боловч түгшүүртэй, маш өрөвдөм байсан шүү. Тэр үед Кабулд Монголын болон Зөвлөлтийн Элчин Сайдын яам л ажиллаж байсан. Тэнд очоод байхад ЗХУ-аас Афгинстан улсад суугаа элчин сайд Ю.М.Воронцов намайг найрсагаар хүлээн авч уулзсан. Хүний учрал тавилан их сонин юм шүү. Хожим  1995 онд АНУ-д Элчин сайдаар томилогдоод Вашингтонд очиход Юлий Воронцов мөн тэнд Элчин сайдаар сууж байсан. Надад энэ бүхэн их сонин сайхан санагддаг. Ю.Воронцовыг Англиар ярихад америк хүн ярьж байна уу, орос хүн ярьж байна уу гэдгийг хэн ч ялгахгүй. Дээр нь маш их мэдлэгтэй, туршлагатай дипломатч.

-Дипломат арга ажиллагаа гэдэг тань хэлэлцээ хийх урлаг гэж зарим дипломатч ярьдаг. Харин та туршлагатай дипломтачийн хувьд энэ асуултанд ямар шинэ санаа, дүгнэлт хэлэх вэ?

-Дипломат яриа хэлэлцээ гэдэг бол дипломатчийн ажлын гол хэсэг дээ. Үүнийг маш нягт нямбай хийж, үг хэлээ хянах ёстой. Тавьсан санал, хэлсэн үг нь дараа нь урагшлуулах ч зайтай, ухрах ч буудалтай байх ёстой болдог. Бас л шаргүй ажил даа. Хоёр орны харилцаа гэдэг нэг хэвийн үргэлж сайхан байгаад байдаггүй. Би ГЯЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд байхдаа БНХАУ-ын Элчин сайдтай сайхан харьцаатай байлаа. Гэтэл нэг удаа би ажлын хүрээнд онцгүй асуудлаар эсэргүүцлийн нот Хятадын Элчин сайдын яаманд өгөх болж, нөгөө элчин сайд нөхрөө дуудлаа. Инээд алдсаар миний өрөөнд орж ирэв. Миний царай барайчихсан сууж байсан биз. Гэтэл нөгөө нөхөр “та яасан, танайхан зүгээр үү?” гэж асууж билээ.

-Хятад улсын тэр Элчин сайд нь хэн байсан бэ?

-Нэрийг нь хэлмээргүй байна. Дипломат хүн ярьж байгаа зүйлийн онццогоос хамаарч бусдын нэрийг хамаагүй хэлж болдоггүй юм шүү. Би тэр нотыг дипломатчын хувьд янз бүрийн аргаар ярьж байж Хятадын талд өгөх л хамгийн гол зорилго байсан. Авахгүй миний ширээн дээр орхиод гарвал яанаа гэж би сэтгэл зовниж байсан. Дуугаа өндөрсгөж, хааяа намсгаж, танай тал чаддаг юм бол няцаагаарай л даа гэсэн сэтгэгдлийг тэр хүнд төрүүлсээр байв. Гэтэл Хятадын Элчин сайд судалж үзээд зохих няцаалтыг даруй өгнө гээд нот бичгийг цүнхэлж аваад гарсан. Энд л дипломатчийн харилцааны нэг ёсны урлаг, арга байсан болов уу гэж одоо л боддог юм. Тэр хүний намтар түүхтэй нь эргэн танилцахад тэр элчин мэргэжлийн дипломатч байгаагүй юм билээ. Хэрвээ мэргэжлийн дипломатч хүн байсан бол миний хажууд уншиж үзээд “үгүй ээ, тийм биш “ гэж хэлээд нотыг ширээн дээр минь шууд шидээд гарч явах байсан байх. Хэрэв тэгсэн бол миний ажил амжилтгүй болох байлаа. Тун удахгүй нөгөө элчин сайдыг маань төвөөс нь татан дуудсан. Дипломатын алба их нарийн шүү.

-Хамгийн сайн, чадварлаг дипломатч гэж ямар хүнийг хэлэх вэ?

-Ямар ч гэсэн улсынхаа эрх ашгийг үйл ажиллагаандаа дээдэлж чаддаг хүн хамгийн сайн дипломатч. Энэ үйл ажиллагаанд хувийн эрх ашгийг оруулж ажиллавал улсад маш хортой болно. Биднээс улс орны эрх ашгийг дээдэлж ажиллах зарчим баримтлахыг шаарддаг. Чингэж ажиллана гэж тангараг өргөсөн улс шүү дээ бид чинь. Дипломатч хүн тэгж л ажиллах үүрэгтэй.

-Таны хувьд гадаадын ямар дипломатчдыг таашааж үнэлдэг вэ?

-Маш гайхамшигтай дипломатчид их олон бий. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эшгай маш гайхамшигтай дипломатч байсан. Олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн. Хятадын Засгийн газрын тэргүүн, гадаад харилцаагаа хариуцаж байсан. Тэр хүний тухай ном унших дуртай.

Харин Орос улсад олон сайн дипломатчид бий. Намайг бага залуу Женевт ажиллаж байхад Зэвсэгт хураах хороонд олон жил ажилласан АА Рощин гэдэг маш их эвсэг чадварлаг элчин сайд ажилладаг байсан. Энэ хүн элчин сайдтай ч ярьсан, дагалдаж яваа залуу дипломатчтай ярьсан ч нэг зан, янзаараа харилцдаг. Юмны учрыг сайхан тайлбарлан ярьж, хэлдэг байсан нь их таалагддаг байлаа. Манай Дүгэрсүрэн сайд л их тоодог, байнга Дүгэрсүрэн сайд л их тоодог, байнга улгэр дууриал болгон ярьдаг байсан сан. Ер нь НҮБ бол яриа хэлэлцээний дэлхийн төв. Дэлхийн хэмжээний бүх асуудал НҮБ-ын чуулганаар орно. 34 сарын турш хуралддаг. НҮБ-ын тогоонд чанагдана гэдэг маш их юм сурч, өсөж хөгжиж гарч ирдэг гэж ярьдаг юм шүү.

-Ингэхэд Таныг олон улсын харилцааны чиглэлээр судалгаа хийдэг гэж дуулсан. Та хэзээ ямар сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсаи юм бэ?

-1985-1987 онд ОХУ-ын Дипломатын Академид суралцаж, диссертаци бичиж, Ази Номхон Далайн чиглэлд явуулж байгаа Монгол улсын гадаад бодлогын сэдвээр олон улсын харилцааны түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Гэвч би дипломат албанд зүтгэсээр байгаад шинжлэх ухаанд багаахан юм бүтээжээ. Тэгэхдээ орчин цагийн Монголын дипломат албаны 100 жилтэй холбогдуулж Монголын гадаад харилцааны түүхийг бичихэд оролцлоо. Энэ номны 1966-1990 оны хоорондох бүлгийг бичсэн. Удахгүй “Монголын дипломат бодлогын 100 жилийн түүхэн тойм” нэртэйгээр хэвлэгдэн гарна. Би нэг хэсэг Стратеги судалгааны хүрээлэнд ажиллаж байсан. Одоо хэдэн эрдэмтэн нөхдийн хамт Геополитикийн судалгааны хүрээлэнг санаачлан байгуулаад Эрдмийн зөвлөлийн даргаар нь ажиллаж байна.

-Геополитикийн судалгааны хүрээлэнгийн гол үйл ажиллагаа, зорилго нь юу вэ. Олон улсын харилцааны чиглэлээр голлож анхаарч судалж байна уу?

-Энэ хүрээлэн 2010 оны 10 сарын 10-наас үйл ажиллагаагаа эхэлсэн. Манай хүрээлэн Монгол улс олон улсын харилдааны нөхцөл байдал дунд яаж оршин тогтнож, аюулгүй байдал, гадаад бодлого, батлан хамгаалах бодлогоо хэрэгжүүлж байх ёстой юм бэ гэдгийг судалдаг. Геополитик гэдэг газар зүй, орон зайн хамааралтай улстөрийн бодлого юм. Хоёр том хөрш Хятад, Оростой яаж харилдах вэ, гуравдагч хөрштэй яаж харилдаж, тэдний ашиг сонирхолыг яаж тэнцвэржүүлэх вэ, яавал бид амар тайван аж төрж, яавал үр ашигтай хамтран ажиллах нөхцөл бүрдүүлэх вэ гэдгийг судалж байна. Энэ судалгаагаа сонирхсон байгууллага, хүмүүст өгдөг.

Б.БАЯРМАА

Өдрийн сонин

Ц.Сүрэнжав: Лев Николаевич Гумилев бол агуу их эрдэмтэн мөн

Оросын их эрдэмтэн Лев Гумилевын мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан МОНЦАМЭ агентлагийн тусгай сурвалжлагчаар Бээжинд олон жил ажилласан, ахмад орчуулагч, сэтгүүлч Ц.Сүрэнжавтай ярилцлаа.

-Энэ 2012 он бол Оросын их эрдэмтэн Лев Николаевич Гумилевын мэндэлсний 100 жилийн ойн жил болж байна. Энэ хүний мэндэлсэн ой нэг л дүнсгэр өнгөрч байна. Тиймээс их эрдэмтний бүтээлийг орчуулж монголчуудадаа хүргэж байгаа хүний хувьд энэ талаар ярилцлагаа эхэлье?

-Тийм ээ. Энэ он бол их эрдэмтний мэндэлсэн 100 жилийн ойн жил байв. Харамсалтай нь энэ их ойг манай эрдэм судлалын байгууллагагууд болон ганц нэг сонин сэтгүүлийн газрыг эс тооцвол Монголын олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлүүд бараг авч үзэлгүй, анхаарч сурталчлалгүй өнгөрсөн гэхэд бараг болно.

Би хувьдаа үүнийг ихэд гайхаж байна. Л.Н. Гумилев бол агуу их эрдэмтэн, түүхч, газар зүйч, угсаатны зүйч, байгаль судлалтан, түүхэн цаг уурч, гарамгай онолч мөн. Энэ их эрдэмтэн насан элтлээн шинжлэх ухаанд асар их хувь хандив өргөж өдий төдий гайхалтай бүтээл туурвилаан үлдээсэн байдаг. Нөгөө талаар энэ хүн манай монгол угсаатныг судлах, түүний гарамгай түүхийг шинжлэх, дэлхий дахинд үнэн мөнөөр нь хэлж өгсөн хүн мөн гэж хэлж бүрэн болно.

Нэг үгээр хэлбэл, энэ их эрдэмт хүн монголчуудын нэр төр алдар сууг шоронд суутлаа, шороонд орштолоон өмөөрөн хамгаалсан, манай монголчууд эгнэгт хайрлан хүндэтгэж явах ёстой нэгэн юм. Лев.Николаевич бол Монголын түүхийг монголчуудын тухай ойлголтыг шинээр авч үзэх, жинхэнэ үнэнээр нь тайлбарлах шинэ чиглэл урсгалыг бий болгосон эрдэмтэн юм.

-Л.Н.Гумилевын ямар ямар бүтээлүүд байдаг вэ. Та заримаас нь дурдана уу?

За, зах зухаас нь хэлэхээс бүгдийг нэрлэнэ гэвэл бараг цаг, цаас хүрэхгүй биз. Энэ хүн хуучин цагт түүх, хууч судлалын ухааны хавсрага байж ирсэн угсаатны зүй гэдэг шинжлэх ухааныг өнгөрсөн зууны жараад оны эхээр бие даасан шинжлэх ухааны шинэ салбар болгон тунхаглаж, энэ салбарын шинжилгээ судалгаанд асар их хүчин зүтгэл гаргаж өнөд эс балрах гавьяа байгуулсан юм. Зарим цөөн бүтээл туурвилаас нь дурдвал, “Русиас Орос болтол” угсаатны түүхийн найруулалууд, “Эртний Орос ба агуу их хээр тал”, “Газар дэлхийн удам угшил хийгээд шим мандал”, ”Хазарыг нээсэн нь”, “Төгсгөл, дахиад эхлэл”, “Каспийн эргэнд мянган жил”, “Хятад дахь хүннү нар”, “XIII зууны монголчууд хийгээд мэргэдүүд” гээд тоочоод байвал бараг барагдахгүй л дээ. Хамгийн сүүлд их эрдэмтнийг тэнгэрт хальсаны сүүлээр “Евразийн хэмнэлүүд” гэдэг гайхалтай сайхан бүтээл хэвлэгдсэн байна. Гагцхүү эдгээр бүтээл туурвилуудыг монголчуудад төрөлх хэлээр нь орчуулж хүргэх асуудал ихээхэн чухал зүйл болж байна. Харин сүүлийн үед энэ талаар олон хүн хүч чармайлт гаргаж байгаад би ихэд баярлаж сууна.

-Таныг их эрдэмтний хоёр ч номыг орчуулж хэвлэлд шилжүүлээд байгаа гэж сонссон. Ямар хоёр бүтээлийг нь орчуулсан бэ. Бүтээлүүдээ товч танилцуулаач?

-Би энэ онд Лев.Николаевичийн “Каспийн эргэнд мянган жил”, “Хятад дахь хүннү нар” гэдэг хоёр бүтээлийг нь орчуулж хэвлэлд шилжүүллээ. Удахгүй өргөн олон уншигчдын гар дээр очих байх. Хэвлэлээс гараад ирвэл эрх биш уншигчид үзэж унших тул энэ талаар олон зүйл нуршаад яах ва. Ямар ч гэсэн эдгээр бүтээлээс монголчуудын дээдсийн өнө холын түүхийг үзэж эргэцүүлвэл олон зүйл тодрох болно гэх үү дээ.

-Лев Гумилев монгол удамтай хүн гэж бичсэн байхыг би олж үзсэн юм байна. Энэ талаар Та юу хэлэх вэ?

-Тийм зүйл бий. Эхийн талаасаа ч эцгийн талаасаа ч ази гаралтай эрдэмтэн гэдэг. Эх нь Оросын алдарт яруу найрагч эмэгтэй Анна Ахматова юм. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, Л.Н.Гумилевын сангийн дэд ерөнхийлөгч С.Б.Лавров евразийн номлол нь Лев Николаевич Гумилевын бүхий л бүтээлч амьралыг нэвт гарсан юм гэж хэлсэн байдаг. “Намайг евразийн хүн гэж хэлцгээдэг, би ч бас үүнээс татгалзаад байдаггүй” гэж их эрдэмтэн өөрөө өчсөн байдаг. Энэ нь цаанаа бас нэг зүйлийг өгүүлж байгаа байх. Их эрдэмтний удам угшил магадгүй түүний судалгаа шинжилгээнд ямар нэг байдлаар тусч нөлөөлсөн байхыг үгүйсгэж болохгүй болов уу.

-Энэ их эрдэмт хүн асар их судалгаа шинжилгээ хийж, өдий төдий бүтээл туурвисны хажуугаар Гумилевын үг, нэр томъёо гэдэг бүхэл бүтэн шинэ үгсийн санг орос хэлэнд оруулсан гэж сонссон?

-Тийм ээ. Тэрбээр угсаатны зүйн шинжлэх ухааны бүхэл бүтэн үгсийн санг бий болгосон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, угсаатны зүйн шинжлэх ухааны шинэ нэр томъёог тусгайлан бий болгосон байдаг. Ямар ч толь бичигт байхгүй эдгээр үгс, нэр томъёог зөвхөн интернэт дэх орос хэлний тайлбар толиос л олж үзэж болох бөгөөд гэхдээн ямагт Гумилевын үг гэсэн тайлбартай байдаг юм. Энэ байдал Л.Гумилевын бүтээл туурвилыг гадаад хэлэнд орчуулан буулгахад нэлээд бэрхшээл учруулдаг. Одоо их эрдэмтний эдгээр үгсийг манай орчуулагч, судлаачид бараг цөм өөр өөрийн үгээр буулгаж байна. Нэг ёсондоон түүнд тааруулж шинэ нэр томъёо, үг үүсгэж, үг зохиож байна л даа. Цаашид явцын дунд эрх биш нэг мөр болж хэвших байх даа. Тэр бүхнийг энд хэлэх бололцоо нэгэнт байхгүй. Хамгийн сайн арга нь түүний бүтээлийг уншиж сонирхох явдал гэж болно.

-Л.Гумилев насан туршдаа монголчуудын түүх, түүний дээдсүүд болох хүннү нар, сяньбичууд болон түрэг, уйгур, кидан, тавгачууд гээд нийт нүүдэлчдийн аж төрөл, ахуй түүхийг өмгөөлсөн эрдэмтэн гэдэг.

-Энэ их эрдэмтэн өмнө нь өөр өөр тусдаан салангид юм шиг сэтгэгддэг асан Европ Ази хоёр тивийг Еврази гэдэг нэг цогц бүрдэл юм гэдгийг тунхаглаад, харин энэ өргөн уудам дэвсгэр газар дээр өрлөг түүхийг бүтээгчид нь бас өөр өөр үндэстэн угсаатан байсан хэдий ч өөр хоорондоон өнө холын их хэлхээ холбоотой байсныг бүхий л судалгаа шинжилгээгээрээ нотолсон байдаг. Ялангуяа их хээр талыг эзэрхэж эзэн нь болж байсан нүүдэлчдийн түүх соёл, түүний хувьсал өөрчлөлт, тэдгээр нүүдэлчид ялангуяа манай монголчуудын дээдсийн мандал мөхөл, гавьяа зүтгэл, хувь заяаг үнэн мөнөөр нь тайлж тайлбарласан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, нийт нүүдэлчид ялангуяа монголчуудын дээдэс бол европынхон болон хятадуудын нотолдог шиг тийм яадгаа алдсан “зэрлэг бүдүүлэгчүүд” огтхон ч биш байсан гэдгийг шинжлэх ухаанчаар гарган тавьж, тиймэрхүү худал хуурмаг цуу яриаг зоримог няцаасан юм. Энэ бүхнийг уншиж ухаарах гэвэл түүний бүтээл туурвилуудыг шимтэн үзэхэд тодорхой болно.

-Монголчуудыг 500 жил оршин тогтнох юм байна гэж их эрдэмтэн Гумилев бичсэн гэдэг тэнэмэл яриа бас байдаг гэлцдэг. Энэ ер нь үнэн үү. Үнэн бол тэр юу гэсэн санаатай юм бол?

-Тийм тал бий. “XIII зууны монголчууд болон мэргэдүүд” гэдэг бүтээлдээ тэгж бичсэн байдаг шиг санаж байна. Гэхдээ үүнийг ганцхан тэр өгүүлбэрийг тасалж аваад ташаа бодож эмзэглэх хэрэггүй. Юу гэвэл монголчуудыг тэгж мөхөөсэй гэсэн санаа огтхон ч биш, харин ч манай энэ супер угсаатныг өнө үүрд оршин байгаасай гэсэндээ тэгсэн байх гэж боддог юм. Учир нь саяхан болтол байсан шигээ ийм дорой хүлцэнгүй битгий байгаа ч, та нар чинь агуу их супер угсаатан юм шүү гэж сануулсан, сэтгэл зовнисон хэрэг гэж ойлгох ёстой байх. Хэрэв унхиагүй, уруу дорой байвал тийм юм болж мэднэ л гэсэн үг шүү дээ.

-Энэ их эрдэмтний дурсгалыг хүндэтгэх, нийт олонд сурталчлах талаар юу хийвэл зүйтэй гэж Та бодож байна?

-Энэ талаар санаа тавьсан, сэтгэл гаргасан бодитой тодорхой ажил хийсэн юм манай улсад одоо хир тун ч ховорхон байх шиг байна. Аль ч талыг нь бодсон ч бид дув дуугүй, дүлий дүмбэ суугаад байж арай болмооргүй гэж бодох юм. Дашрамд хэлэхэд өнөөдөр даян дэлхийд нэрд гарсан гурван их түүхч байгаа нь даян дэлхийн түгээмэл түүхийг туурвисан Америкийн их түүхч эрдэмтэн Ставрианос, Хятадын эртний их түүхч Сы Мачян болон Оросын алдарт түүхч Л.Н.Гумилев гурав л байгаа шүү дээ. Арваад жилийн өмнө манай хойд хөршийн ерөнхийлөгч В.В.Путин Оросын түүхчид дотроос миний хамгийн хүндэтгэж явдаг их түүхч бол Лев.Николаевич гэж хэлсэн билээ. Сүүлийн жилүүдэд манай эрдэмтэд, судлаачид их эрдэмтний талаар судалж сонирхдог явдал мэр сэр гарч, хэл усанд цагааширсан орчуулагч нөхөд бүтээл туурвилыг нь орчуулж түмэн олонд хүргэх гэж бас ч хичээл зүтгэл гаргаж байгаа нь нэн сайшаалтай хэрэг юм. Тэхээр юуны өмнө их эрдэмтний дурсгалыг хүндэтгэх хамгийн чухал арга бол түүний бүтээлийг уншиж судалж суралцах явдал гэдэг нь ойлгомжтой. Тэгээд ухаарч ойлгосоныхоо дараа дурсгалыг нь мөнхжүүлэх олон зүйл байж болно л доо.

-Яг тодорхой ямар арга хэмжээ, бодитой ажил хийж болно гэсэн үг вэ?

-Би өөрийн бодож явдаг ганц хоёр зүйлийг хэлье л дээ. Юуны өмнө их эрдэмтэн Лев.Николаевичийн бүтээл туурвилуудыг эхлээд орчуулж эх хэлээрээ танилцъя. Дараа нь энэ хүний дурсгалыг мөнхжүүлье. Өнөөдөр бид хэдэн мөнгө өгөхөөр нь Солонгосын хэн ч юм нэг хүний нэрэмжит гудамж хүртэл гаргачихаад чулуун самбарынх нь хажуугаар алхаж хөлхөж байна. Үнэндээ тэр хүнийг бид бараг хэн ч мэдэхгүй шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, хэн мөнгө өгнө түүний санаагаар таваргаж байна. Утга учир нь ердөө л мөнгө. Би жаахан тодруулъя. Манай нийслэл хотод яагаад их эрдэмтний нэрэмжит нэг гудамж байж болохгүй гэж. Манай хүмүүст, манай хүүхдүүдэд учир начиртай байх биш үү. Биднийг өмөөрсөн хүн юм гэнэ билээ гэж ядахдаа бодож яваг л даа. Түүнээс гадна Л.Н.Гумилевын бүтээлийг хэний ч шаардлага шахалтаар биш орчуулж хэвлүүлж байгаа хэд гурван хүн бид хэлэлцээд Л.Н.Гумилевын “Монгол дахь өвийн сан” гэсэн төрийн бус байгууллага байгуулж болохгүй юу гэж ярьж хөөрч байна. Одоо хараахан бий болоогүй байна л даа. Гэхдээ өнөөдөр юу ч юм, ямар утга агуулгатай ч юм эс мэдэгдэх өдий төдий төрийн бус байгууллага байгаа шиг тийм юм биш л дээ. Тийм байгууллага бий болвол элдэв эсийн илүү дутуу юм хэнээс ч шаардахгүй гэж хэлмээр санагдана. Үгүй, энэ монголчууд чинь учир ойлгож өнөөх Л.Н.Гумилевыг одоо л нэг юм ухаарч дээ гэцгээг л дээ. Бид чинь тийм яадгаа алдсан улс биш биз дээ. Бид чингэснээрээн тэр их эрдэмтнийг хүндэтгэхээсээ илүүтэй өөрсдийгөө хүндэтгэж байгаа хэрэг гэмээр байна.

Сонирхолтой ярилцлага өгсөн Танд их баярлалаа. Таны уран бүтээлд амжилт хүсье.

Ярилцсан Б.Даариймаа

Эх сурвалж: “ТВ7 хоног” сэтгүүл