М.Энхсайхан: "Төмөр замын асуудлаар ширүүхэн маргаж байгаа"

МҮАН-ын дарга, “Монголын төмөр зам”-ын захирал М.Энхсайханыг “Ярилцах танхим”-даа урьж, цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Та Монголын төмөр зам ком­панийг удирдаж бай­гаагийн хувьд одоо хэрэгжүүлэх гэж буй төслөө “Геостратегийн чухал ач хол­богдолтой” хэмээн тодорхойл­сон. Монгол Улс, ОХУ-ын Засгийн газар хоорондын комис­сын хуралдаан саяхан болж хам­гийн их анхаарал татсан сэд­вээрээ хэлэлцсэн. Таны хувьд “Тавантолгой ба төмөр зам” гэсэн сэдвээр оросууд ямар байр суурьтай байгаа, манай тал ямар хариу өгсөн тухайд арай илүү ойлголттой байгаа байх?
-Монгол-Оросын Засгийн газар хоорондын комиссын хурал нэлээд сонирхолтой бас тэгээд шинэ асууд­луудыг хөндсөн хурал болсон  гэсэн бодолтой байгаа. Нэгдүгээрт, Орос улс Монголын геологийн салбарт хамтарч ажиллахаа илэрхийлсэн. Би хувьдаа үүнийг чухал гэж бодож байна. Манай орны геологийн тогтоц байдлыг биднээс илүү сайн мэдэх хүмүүс нь оросууд юм. Хуучин цагт хийгдсэн нэлээдгүй материал Орост байдаг. Тиймдээ ч манай уул уурхайн салбарт орж ирж байгаа Канад, Австралийн компаниуд Москвагаас эхний мэдээллээ цуглуулж явдаг нь тийм ч нууц биш юм. Хоёрдугаарт, Манай стратегийн орд газруудын ашиглалтад Орос орон оролцох хүсэлтэйгээ ил тод илэрхийлдэг. Тухайлбал, Тавантол­гойн орд. Хэр­хэн шийдэх нь манай л асуудал. Би үүнийг цэвэр бизнес санал гэж бодож байна. Орос оронд манай орд газрууд хэрэггүй, өөрсдөд нь тийм ордууд их байгаа. Гуравдугаарт, Засгийн газар хоо­рондын комиссын хурлын баримт бичигт орсон нэг шинэлэг санаа нь УБТЗ-ын эзэмшилд байгаа төмөр замыг шинэчлэх иж бүрэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх санаа юм.  Үнэндээ энэ асуудал Монголд, мөн хөрш орнуудад тулгамдсан асуудал болж байгаа. Монголын эдийн засаг тэлж байгаа нь үнэн. Байгаа төмөр зам маань хөгжлийн шаардлага хангаж чадахгүй гэдэг нь тодорхой. Тэгээд ч манай өнөөгийн төмөр зам галт тэрэг 37км.цаг хурдаар мөлхөж явдаг хамгийн доод зэрэглэлийн зам болчихоод байгаа юм. Жилээс жилд транзит тээвэр нь багасаж олон улсын ач холбогдол нь унаад байгаад үнэхээр санаа зовмоор. Хэн хэн нь үүнийг анхаарахгүй явж ирснийг засья гэж байгаа нь шинэлэг сонсогдоод байгаа юм.
Миний ойлгож байгаагаар Оросын тал нэг асуудлыг нөгөөтэй нь уяад байхгүй, харин бүх асуудал Монголын талаас шалтгаална гэж бодож байна. Хаана хаанаа “өсөл­тийн зовлонг”-оо ардаа хийгээд илүү хурдтай хамтарч ажиллах тийм бололцоо нээгдэж байна.

-Таныг “МТЗ”-ын ерөнхий захир­лаар томилсон. Харин УБТЗ-ын захирлыг томилох асуудал дээр оросуудын байр суурийг харахаас аргагүй болдог. Саяын хуралдааны үеэр ч гэсэн энэ талаар чих дэлсээд авсан. Тэр саналаа тавьсан болов уу?
-МТЗ монгол төрийн 100 хувийн өмч. Тиймээс хэнийгээ захирлаар тавих нь Монголын асуудал. УБТЗ бол 50 50 хувийн Монгол-Оросын хамтарсан компани. Хэнийгээ захир­лаар тавих вэ гэдгийг бие биеэсээ асуух нь зүйн хэрэг. Урд нь ийм л байсан.

-Ер нь УБТЗ, МТЗ-ын “уулзвар”, бие биедээ үзүүлэх нөлөө хийгээд хамтран ажиллах харилцааг яаж цэгнэвэл зохих вэ?
-МТЗ болон УБТЗ хоёулаа төмөр замын байгууллага. Урд нь жаахан өрсөлдөх сөргөлдөх хандлагаар явж ирсэн шиг байгаа юм. Би үүнийг буруу гэж үзсэн учраас УБТЗ-тай илүү өргөн хүрээнд хамтарч ажиллах чиг барьж байгаа. Бид дундаа хамтарсан ажлын хэсгийг байгуулж мэдээлэл солилцож, бидний дунд байгаа зарим асуудлыг хамтран шийдэж эхэлсэн. Өрсөлдөх биш хамтрах бодлого явуулж байна. УБТЗ-ийн орос дарга Домбровский гэдэг хүнтэй би хэд, хэдэн удаа уулзлаа. Өндөр мэр­гэжлийн хүн шиг санагдсан. Одоо хамтарч зовлон жаргалаа хуваалцан байж олон асуудал шийдье гэсэн бодолтой байгаа. Энэ бол манай түүхэн уламжлалд нийцэх нь гарцаагүй.

-Төмөр замд Оросын талын эзэмшил 49 хувь болох нь гэх яриа ч газар авч байна. Ийм байх боломжтой юу?
-Миний бодоход Оросуудад энэ асуудал тийм ч том асуудал биш байх. Тэр тусмаа нэг хувьд ногдох ашиг гэж үнэндээ юу ч байхгүй. Элчин сайд Самойленко энэ талаар тов тодорхой хэлсэн байна лээ. Нэг хувийг Монголын тал авч 51 хувьтай болохын цаад утга нь юу юм бол гэдгийг л Манай талаас сонсчихмоор байна гэсэн. Авья гэж хэлэх амархан. Авсан хойноо энэ түүхэн төмөр замаа шинэчлэх юм болов уу гэсэн санаа л хэлээд байгаа.  Үнэндээ төмөр замаа шинэчлэх өргөн хөтөлбөр дэвшүүлээд түүнийхээ төлөө хоёр тал хөрөнгө мөнгө зарвал хувь хэмжээний асуудал аль аль талдаа нээлттэй биз ээ.

-Та Монголын төрд өндөр албан тушаал хашсаар ирсэн. Гэхдээ Оросын талын удирдлагуудтай “зузаан харилцаатай” гэх фракцид багтдаггүй. Та гэлтгүй АН-ын-хан тийм шүү дээ. Харин одоо ОХУ, Монголын Засгийн газрын “шинэков”-ууд хэрхэн хэл амаа ололцох, хэр удаан нөхөрлөх тухайд ямар таамаглалтай байна вэ?
-Хөршийг сонгодоггүй. Хөрш орон бидэнд бурханаас л заяасан. Иймээс хөрш орнуудтайгаа ялангуяа Орос оронтой бүх талаар харилцаагаа бэх­жүүлэх нь манай эрх ашигт нийцэх нь гарцаагүй шүү дээ. Шинэчлэлийн Засгийн газар Орос оронтой харил­цаагаа шинэ түвшинд гаргаж чадна гэж бодож байна. 

-Засгийн газрын баталгаатай 1,5 тэрбум ам,долларын бондын эхний хэсгийг төмөр замд, тэр тусмаа танай компанийн хэрэгжүүлэх төсөлд зарахаар төлөвлөсөн. Гэтэл энэ мөнгө том төслийг хэрэгжүүлэхэд аманд ч үгүй, хамарт ч үгүй гэдэг нь тодорхой. Тэгсэн атлаа өндөр хүүтэй мөнгө авчихаад М.Энхсайханы компани руу “хий­чихлээ” гэх яриаг та бодвол сонссон л байх. Үүнд ямар хариу өгөх вэ?
-Бондын мөнгийг хэрхэн зар­цуулах вэ гэдэг Засгийн газрын шийдвэр хараахан гараагүй байна. Ер нь энэ асуудлыг УИХ дээр эцэслэн шийдвэрлэх хэрэгтэй гэж бодож байгаа. Бонд гэдэг бол ирээдүйгээсээ авч байгаа өр төлбөр учир УИХ шийдэх нь Үндсэн хуулийн зарчим мөн байхаа. Миний хувьд хэрвээ мөнгө хуваарилбал талаар нэг тарааж хоосон шороо бужигнуулах бодолгүй байна. Төмөр замын төсөлд энэ мөнгө багадаж магадгүй. Төмөр зам ярвигтай төсөл тул долоо хэмжиж нэг хайчил гэдэг зарчмаар сайд, дарга нартай ширүүхэн маргаан хийж байгаа. Хөндлөнгийн хүний үс босохоор муудалцах явдал бай­гаа. Гэвч бондын мөнгийг буруу зарцуулбал бид бүгдээрээ толгойгоо тасдаад ч нэмэргүй. Энэ талаар Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж тун сүрхий анхааруулсан. Бондыг эргүүлж төлөхгүй бол Монгол хэн нэгний хараат орон болно гэсэн анхааруулга надад хүнд тусч байгаа. Бусад хүмүүст мөн энэ мэдрэмж байгаасай.

-Ер нь шулуухан хэлбэл төмөр замын төслөө хэрэгжүүлэхэд тань ямар хэмжээний мөнгө хэрэгтэй байна вэ. Үүнийг бондоос өөр арга хэлбэрээр босгох боломж үнэхээр алга уу?
-Төсөлд таван тэрбум доллар шаардагдана гээд хүний бичиж өгсөн шпи байна. Говь хээрийн бүсэд төмөр зам тавихад хангайн бүсэд тавьснаас илүү өртөг зардалтай байж магадгүй. Учир нь далангийн хайргыг алс холоос тээвэрлэх шаардлагатай бол­но. Элсний нүүдлээс хамгаалах далан барих шаардлага үүснэ. Ус байхгүй, цахилгаан байхгүй. Бүх юмыг шинээр хийнэ. Тооцоолж байснаас өр­төг нэмэгдэхийг үгүйсгэх аргагүй байгаа. Дээр нь хөрш орнуудтайгаа Тран­зит тээврийн гэрээ хэлэлцээ хийх хэрэгтэй байна. Манайханд нэг том дутагдал байна. Мөрөөдөл ихтэй. Ийш тийш зам тавина гэж ярихдаа хүний замаар дамжиж, далайн боомтод хүрнэ гэдгээ мартчихдаг. Нөгөөдөх нь бидний дураар өөрийнхөө зам дээр явуулахгүй гэдэг нь уул нь ойлгомжтой баймаар. Ажил хэргийн халуун маргаан дунд зөв шийдвэр төрөх боловуу гэж бодож байна. 

-Эдийн засагчийн хувьд та энэ их хэмжээний бондоос айж байна уу. Эсвэл одоо л зөв замдаа орлоо гэж боддог уу?
-Бондыг хүссэнээрээ босгоно гэж байхгүй гэдгийг анхааруулмаар байна. Ялангуяа АНУ-ын Төв Банк­наас “Quantitve easing 3” хөтөлбөрийн хүрээнд том банкуудын муу зээлийг худалдан авах ажлыг 2012 оны есдүгээр сараас хэрэгжүүлж байгаа. Сард 40 тэрбум долларыг бан­куудад цут­гаж байгаа. Банкуудад бэлэн төс­лүүд дутагдалтай байгаа учир улс орнуудын бондыг худалдан авч бай­гаа юм. Аз уу, эз үү ёстой бүү мэд. Зөв ашиглавал аз, буруу бол эз болно.

-Таныг Н.Алтанхуягийн Засгийн газрын гол төслийг хэрэг­жүүлнэ гэж, тэр тусмаа Х.Баттулгын хүмүүстэй гар нийлж ажиллана гэж төсөөлж байгаагүй гэж ярих хүн олонтаа таардаг. Одоогийн байдлаар нийлэмж ямар байна вэ. Энэ нөхөрлөл тань хэдий хүртэл үргэлжлэх бол?
-МҮАН МАХН-ын хамт АН-тай засаг байгуулахад оролцож байгааг мартаж болохгүй. Бидний харилцааг нам хоорондын гэдгээр илүүтэй харах хэрэгтэй. Хувь хүний хувьд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягт ховорхон боломж олдсон бөгөөд бусдыг сонсож чаддаг түүний чадвар энэ Засгийн газрын суурь дэвсгэр болж байгаа байхаа.  Х.Баттулга сайдын хувьд түүн шиг сэтгэлээсээ ажилладаг хүмүүс их л байгаасай гэж бодох юм. Бидний хооронд санал зөрж болно. Тэр бол юу ч биш. Харин шал дэмий зүйлээс Монголын том эрх ашиг хохирох ёсгүй дээ. Хэзээ нь хатуурч, хэзээ нь зөөлөрч явах ёстойг тэнгэр хэлж өгөх байлгүй дээ.

-Таны хувьд Н.Энхбаярын талаар хэдийнэ хэлдгээ хэлчихсэн. Харин МАХН-ынхан Засгийн газраас гарна хэмээн яаран мэдэгдэл хийсэн тэр “үлгэр”-ийн тухайд эвслийн асуудал хөндөгдсөн. Тухайлбал та эвслийн Удирдах зөвлөлийг хуралдуулахгүй зуг­таад байсан. Эвслийн Удирдах зөвлөл хэзээ хуралдав. Уур амьсгал ямархуу болсон тухайд “нууц”-аасааа дэлгэж болох уу?
-МАХН манай намд хандаж эвслийн Удирдах Зөвлөлийг хурал­дуулах санал тавьсан. Тэр үед нь би гадаадад томилолттой явж байсан. Засгийн газраас гарах шийдвэрээ МАХН эргэн харж үзсэн учраас эвсэл хуралдах шаардлагагүй болсон. МАХН алдаж болно. Алдаагаа засаж байгаад баярлаж байна. 

-Таныг манай сониноор дам­жуулан Н.Энхбаярын хэрэг шүүхийн шийдвэрийн дагуу явсан. Би хэлмэгдүүлсэн гэж хэлж чадахгүй гэхчлэн “мэдэгдсэн”-ий дараа Н.Энх-баяр, түүний гэр бүлийнхний зүгээс ямар нэг дайралт ирсэн үү?
-Огт үгүй.

-Одоо хэр нь Н.Энхбаярын гэргий О.Цолмон нөхрийг минь хордуулсан гэж яриад байгаа. Та ядаж Н.Энхбаяртай ойр байсны хувьд тэгсэн байж болох юм гэх сэжиг төрсөн үе бий юү. Эсвэл О.Цолмон нөхрийнхөө төлөө тэгж худлаа ярьж мэдэхээр хүн үү?
-Хэн ийм яриа гаргасныг би хувьдаа хэлж мэдэхгүй. Элдэв цуу ярианы нэг байх л гэж бодож явдаг.

-Тухайн үед та “Эвсэл Засгийн газраас гардаг юмаа ч гэсэн нэг хүний асуудлаас болж бус нэлээн том эрх ашгийн төлөө гарна” хэмээж байсан. Ямар тохиолдолд эвсэл Засгийн газраас гарах вэ. Та бүхний хийсэн гэрээ нууц учраас асууж байна л даа?
-МҮАН үндэсний эрх ашгийг дээдлэнэ гэж нэг бус удаа хэлж байгаа. Манай нам “Үндэсний эрх ашгаар засаглах” гэсэн бүхэл бүтэн үзэл сурталтай. Энэ талаар хэдэн цаг ярьж чадахаар байна. Үндэсний эрх ашгийг хохироох үйлдэл хэнбугайч гаргавал бидний зүгээс нөхөрлөл байхгүй. Үүнд итгэлтэй байж бол­но. Үзэл бодол, итгэл үнэмшлээ сандал ширээгээр сольдог нь манай намынхан биш.

У.ОРГИЛМАА
Зохиогчийн эрх: "УЛС ТӨРИЙН ТОЙМ" сонин

Х.Баттулга: “Петровис”-ын Ж.Оюунгэрэл “НИК”-ийг авахад нь би мөнгө зээлж байлаа

 “Шонхор суваг” телевизийн “Цензургүй яриа” нэвтрүүлэгт уригдсан УИХ-ын гишүүн ҮХАА-н сайд, Х.Баттулгын яриаг бүрэн эхээр нь хүргэж байна. 

-Бидний энэ яриа цензургүй байж чадах болов уу. Та юу гэж бодож байна?
-Тэгэх байлгүй дээ, нэр нь Цензургүй яриа юм чинь...  

-Яагаад ингэж асууж байна вэ гэхээр таны өмнөх ярилцлагуудыг харж байхад “Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд бүгд цензуртэй. Хаалтын гэрээ байгуулж, аль нэг байгууллагын атганд орчихсон” гэх давталтууд их юм аа?
-Манай хэвлэл мэдээллийнхэнд бас  хэцүү л байдаг. Ямар нэгэн байдлаар татаас авч, архи, тамхины реклам хийж байж мөнгө олно. Тэгээд ийм хүнд байдалтай байгааг нь ашиглаад монополь компаниуд гэрээ хийж муу муухайгаа бичүүлэхгйү байгаад сурчиж.  Би энэ утгаар нь л тайлбарладаг юм.

-Таны тэр бодол одоо ч хэвээрээ байна уу?
-Хэвээрээ. Ер нь ийм л байгаа.

-Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төсөл саяхан УИХ-ын байнгын хороон дээрээс буцлаа. Энэ хуулийн талаар та хэр их мэдээлэлтэй байгаа вэ?
-Амьдрал баян шүү дээ. Тиймээс хэвлэл мэдээллийн тухай хуулинд ч бас өөрчлөлт орж, шинэчлэгдэх ёстой. Яг өнөөдрийн байдлаар манай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд бойжилтын үе дээрээ байна.  Улстөрчдийн нөлөө ч хэтэрхий их орчихож.  Энэ нөлөөллөөс  татгалзах хэрэгтэй болов уу гэж би боддог. Харин саяын хуулийн төсөл дээр бол эздийг нь редакциас нь хол байлгах асуудлыг хөндсөн байсан. Гэтэл зарим   эзэн нь өөрөө  хэвлэл мэдээллийн байгууллагынхаа гол ачааг үүрч, удирдаж  яваа учраас үйл ажиллагаанд нь оролцохоос өөр аргагүй байх л даа.  

-Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын 90 хувийнх нь цаана улстөрч эзэд байдаг гэх судалгааг хийсэн гэж яриад байгаа. Би хувьдаа үүнтэй санал нийлдэггүй.  Та юу гэж бодож байна вэ?
-90 хувь нь ч бас юу юм бэ. Би хувьдаа бол “С1” телевизийг үндэслэн байгуулсан хүн.  Тухайн үед цөөхөн ч телевиз байсан.  Би бол хэвлэл мэдээллээр ёстой л  “алуулж” байсан хүмүүсийн нэг. Тийм болохоор зөрүүлээд өөрийн гэсэн “зэвсэг”-тэй болъё гэж бодоод энэ телевизийг байгуулж байв. Сонин, телевиз байгуулна гэдэг жирийн нэг дэлгүүр нээхтэй адилгүй. Асар их хөрөнгө шаардагддаг. Гэтэл тэр мөнгийг гаргаж байгаа хүн ямар оролцоотой байх вэ  гэх мэтийг гэрээгээр зохицуулдаг.  Тэр цагаас хойш  бараг 10-аад жил болчихов уу даа. Сая сонгуулийн өмнөхөн “C1” телевизээр цуврал нэвтрүүлэг хөтөлж үзлээ. Түүнээс өөрөөр бол үйл ажиллагаанд нь оролцоогүй. Телевизийнхэн нь өөрсдөө л учраа олоод явж байна. Та өөрөө ч бас телевизээ саяхан байгуулсан. Энэ бүх зовлон, бэрхшээлийг туулаад л явж байгаа байлгүй дээ.

-“C1” телевизийн яг хэдэн хувь нь  таны мэдэлд байдаг вэ?
-30 орчим хувь.

-Тэгэхээр та үйл ажиллагаанд нь тийм ч их нөлөөлж чаддаггүй гэсэн үг үү?
-Тийм. Хамгийн анх 100 хувь байсан. Тэгээд явцдаа оруулах хөрөнгийн хэмжээ нь нэмэгдсээр байгаад миний эзэмших хувь ч өөрчлөгдсөн. “Ардчилал” сонингийн хувьд анх МоАХ-ных байсан. Би МоАХ-ны дарга болсон учраас тэр сонинг нь ч бас авч явахаас өөр аргагүй болсон.  Ерөнхий бодлогын асуудлуудыг дэмжээрэй л гэж хэлдэг юм шүү дээ.

-Тэгвэл  “Монголын мэдээ” сонины тухайд?
-“Монголын мэдээ” сонинг “Эрэл”-ийн Б.Эрдэнэбатаас авч байлаа. Гэтэл сонин гэдэг бол өөрөө дандаа алдагдал хүлээдэг газар. Тэгээд зардал нь ч ихсээд эхлэхээр нь менежментийг нь бодоод өөр хүнд өгчихсөн.

-Одоо бол танаас нэг их татаас авахааргүй болчихсон биз дээ?
-Надаас татаас аваагүй жил орчим хугацаа өнгөрчихсөн байна.

-“Надад ийм, ийм юм байна” гээд тань  шиг хэлдэг нэг нь байхад хэлэхгүй  нуучихдаг хүмүүс ч бас бий. Тэднээс болж бидэнд халгаатай хууль  мэндлэх гээд дуншаад байна?
-Бүгд л хэлдэг байлгүй дээ. Угаасаа тодорхой байдаг. Манай Монгол жижигхэн улс. Тийм болохоор хэн юу хийж байгаа нь бараг ил байдаг юм биш үү.

-Гэхдээ л хардалт их байдаг. Жишээлбэл, манай “Улс төрийн тойм” сонин нэг хэсэг таных “байлаа”. Бас нэг хэсэг Ерөнхий сайд асан “С.Батболдынх”  гэж хэлүүлж байсан. Ингэх нь бидэнд их халгаатай л байдаг?
-Үнэнээ л  хэлчихэж байхгүй юу өөдөөс нь...  

-Тэгэхээр итгэхгүй юм байна шүү дээ?
-/инээв.сурв/

-Энэ сэдвийг ингээд орхиё. Та өмнөх Засгийн үед сайдын суудлаа өгөхдөө төмөр замын бодлого, “Сайншанд” цогцолборын асуудлыг хөндөж нэлээд ширүүхэн ярилцлагууд өгч байсан. Шинэчлэлийн Засгийн газар төмөр замын бодлогыг өөртөө авлаа. Түүнчлэн та “Сайншанд” цогцолборын ажлын хэсгийн ахлагч болсон. Таны коммандад одоо есөн сайд байгаа юу? 
-Төмөр зам, “Сайншанд” гэхээр Х.Баттулга харагдаад байдаг нэг жишиг бий болчихож дээ.

-Та энэ талаар хамгийн их ярьсан хүн нь шүү дээ?
-Тийм л дээ. Гэхдээ энэ бол үе, үеийн Засгийн газрын хийх ёстой ажил. Энэ удаад бол Н.Алтанхуягаар овоглосон Ардчилсан намын Засгийн газрын хариуцсан ажил болоод байна. Өмнөх засгийн үед аль 2010 онд УИХ-аар баталчихсан том, том ажлуудыг олигтой хийж, гүйцэтгээгүй болохоор бид ярилцаад засгаас гарахаар шийдсэн. Нэгэнт хавартаа багтаж ажлуудаа хийхгүй нь тодорхой болсон учраас сонгуулийн үеэр биднээс “Та нарын хийнэ гээд байсан ажил хаана байна вэ” гэж асуух нь тодорхой байсан. Ер нь Сү.Батболд бол боловсролтой, хэл устай, мөнгөтэй, туршлагатай  хүн шүү дээ . Тийм байж тэр төслүүдийг аль болох гацаах зорилготой ажиллаж байсныг нь би ойлгодоггүй юм. Өөрт нь ч үүнийг хэлж байсан.

-Тэгэхээр юу гэж хариу хэлэх юм бэ?
-Худлаа инээгээд л өнгөрдөг. Гэтэл манай ганц төмөр зам Монголын эдийн засгийг хөдөлгөж байгаа шүү дээ. Түүний үр өгөөжийг хүн бүр мэддэг. Тийм байтал УИХ-аар баталчихсан ажлыг хийхгүй байсныг нь гайхдаг. Ямар нэгэн дарамт байсан бол түүнийгээ хэлэх хэрэгтэй л байхгүй юу. Ер нь одоо бол бид аль болох бага ярьж байгаад хавраас хүрз, жоотуугаа хангинуулъя гэцгээж байна.

-Том төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах мөнгийг бонд гаргаад олчихлоо. Одоо үндсэндээ улирлаа хүлээж байгаа юм байна?
-Улирлаа хүлээх биш. Түүнээс өмнө бичиг цаасны ажил зөндөө гардаг.

-Тэгэхээр та одоо “happy” байна уу?
-Тэгэлгүй яах вэ. Утаанд жаахан хоолой хорсоод байгаагаас биш байнга л инээгээд явж байгаа шүү. /инээв /.

-Энэ бүх бүтээн байгуулалтын дараа Монголын ирээдүй ямар болно гэж төсөөлдөг вэ?
-Манай улс Азийн өндөр хөгжилтэй орон болно. Түүхий эдээ ухаж гаргаж, хил давуулчихдаг хэдхэн хүн манайд байгаа. Жилд 15 сая тонн нүүрс экспортоллоо гэж яриад байдаг.  Гэтэл үүний цаана Монгол Улс биш хэдхэн хүн л байгаа. Үүнийг хөөсөн эдийн засаг гэдэг. Энэ бүх ажлыг төр нь хийгээд эхэлбэл үр ашгийг нь иргэн бүр хүртэнэ. Норвегийн жишээг ч бид мэднэ. 

-Норвегийн сангийн үйл ажиллагааг та зөв гэж үздэг үү?
-Тийм. Норвегичууд өөрсдөө 30, 40 жил зовсны эцэст хамгийн зөв бодлогоо боловсруулчихаад байгаа нь тэр шүү дээ. Тэд хөрөнгөө өөр газар байрлуулж, түүнээс олсон ашгаа иргэддээ тараадаг. Гэтэл манайхан тэгээгүй. Тавантолгойд хүний хүн шиг л хандсан.

-Я.Батсуурь ч бас энэ талаар ярьсан байсан?
-Тийм. Тэгж үнэнийг ярьсанд нь би баярласан.

-Та тухайн үед нэлээд олон баримт гаргаж, хууль хяналтынханд шалгуулна гэж байсныг би санаж байна.  Тухайлбал, “MCS”-ээс Монголын Засгийн газартай 70 жилийн   тогтвортой байдлын гэрээний төслийг оруулж ирсэн, Ерөнхий сайд асан Сү.Батболд Тавантолгой дахь эзэмшлийн хувиа бэлэглэсэн юм уу, эсвэл зарсан уу гэх зэргээр ярьж байсан.   Баримтуудаа та шалгадаг  газарт  нь өгсөн үү?
-Өгөлгүй яах вэ.  Тухайн үед МҮОНТ-ээр “Зургаан хувийн моргейжийн зээлийн талаар ярина” гэж хэлж шууд ярилцлагад орох үедээ гэнэдүүлж байгаад энэ тухай ярьчихсан юм. Тэгээгүй бол цензурдуулчих л байлаа. Дараа нь үүнээс болж надтай ярилцсан Оюунчимэгийг загнасан гэсэн. Одоо “MCS”-ийн талаар ярих гэхээр “Засгаа авч, сайд болчихсон хэрнээ ганц компанийг битгий яриад бай” гэдэг л юм. Гэхдээ ингэхгүй бол болохгүй байна. Шинэчлийн Засгийн газар байгуулагдангуутаа хамгийн түрүүнд тэр тогтоолыг нь цуцалж, төмөр замын асуудлыг цэгцэлсэн.

-“Тэр шийдвэр гарах үед “MCS”-ийн эрхийг зөрчдөг Засгийн газар байдаг юм байна” гэж гайхаж байлаа.   Яагаад гэвэл сүүлийн хэдэн жил  ямар ч Засгийн газар энэ  компанийн эрхэд халдаж байсангүй ?
-Манай нам өнгөрсөн нэгдүгээр сард засгаас гарсан тэр өдөр буюу Засгийн газрын ухралдаан дээр   “MCS”-тэй 70 жилийн  тогтвортой байдлын гэрээ байгуулах бичиг нь ороод ирсэн.   УИХ-ын сонгуулийн өмнө тавдугаар сард бас дахиад ийм юм болсон. Ер нь энэ бүхэн улайм цайм авлигын хэрэг юм.

-Та АТГ-т өгсөн үү. Одоо шалгаж байгаа юу?
- МоАХ-ны залуучуудаа дагуулж очоод нэлээд сүр дуулиан болгож байгаад баримтуудаа өгсөн. Гэтэл ганц өдрийн дотор л байхгүй болсон. Би мөрдөгч биш болохоороо яасныг нь мэдэхгүй байна. Тэгээд хэрэгсэхгүй болгочихсон.

-Таны эсрэг мэдүүлэг өгч байсан “MCS”-ийн дэд ерөнхийлөгч Л.Энх-Амгалан одоо УИХ-ын чуулганы танхимд тантай зэрэгцээд сууж байна. Ер нь тантай юм ярьдаг уу?
-Уулзаж байсан. Тэд ер нь өөрсдийнхөө ажлыг их ариухан гэцгээдэг. Би бол тэдэнтэй ойлголцохгүй юм билээ. Гишүүн болсныхоо дараа ч бас “Хамтраад явъя” гэх зэргээр олон удаа ярилцаж байсан. Гэтэл цаад процес нь бүтэхгүй болохоор хамтрах ямар ч үндэслэл байхгүй.

-Монголын ирээдүйн хөгжлийн төлөө одоогийн баримталж буй бодлогыг  тогтвортой хэрэгжүүлэхийн тулд   та ер нь хэр их үнэ төлж чадах вэ?
-Хэрэв бүтэхгүй бол   “Монгол Улсаа Азийн бар болгох гэсэн чинь ингээд болсонгүй. Миний буруу байсан юм байлгүй дээ” гээд олон нийтийн телевизээрээ л ярих байх даа. Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч асан Пак Чун Хег хэдийгээр дарангуйлагч гэж нэрлэгддэг ч  гэсэн эх орноо хөгжлийн үе дээр нь аваачсан. Гэтэл эхлээд эхнэрийг нь, дараа нь өөрийг нь буудаж хороосон. Харин одоо охин нь гарч ирж байна. Тэгэхээр бүтээгч хүнийг тухайн үеийн нийгэм нь золиосолдог боловч түүний бүтээсэн хөгжлийг дараа, дараагийн үе нь санадаг юм байна. Өмнөд Солонгосын хөгжлийн бодлого манайхтай төстэй. Японоос дайны төлбөр болгож авсан мөнгөнөөсөө хүүхдэд, эхчүүдэд өгнө гэж Конгресс дээрээ ярилцаж байсан. Тэгж хэлж байсан гишүүд нь лоббинд орчихсон, орой нь казинод очиж тоглоод суудаг байж. Тэр бүгдийг эсэргүүцэж, төрийн эргэлт хийж базсан хүн нь Пак Чун Хе. Түүнийг хамгийн анхны хурдны замыг тавих үед хэн ч дэмждэггүй байсан. Түүнээс хойш 20-оод жилийн дараа Өмнөд Солонгост олимп болсон. Тэд дэлхийн гол тоглогч болсон гэдгээ ингэж зарлаж чадсан.  Өмнөд Солонгосчууд анх Хойд Солонгосоосоо хөгжлөөрөө илүү гаръя гэж л бодоцгоож байж. Түүн шиг бид Өвөр Монголоос илүү болъё гэж ярих ёстой юм байлгүй. Манайхан Эрээн, Замын-Үүд хоёрыг их харьцуулдаг шүү дээ. Гэхдээ би одоо их баяртай байгаа. Бид хол явах юм шиг санагдаад байна.

-Миний асуулт бол хэрэв тэгж хөгжиж чадахгүй бол та ямар үнэ төлөх вэ гэж. Уг нь би танаас “Би үүнийг хийхийн тулд заавал ингэнэ” гэх мэт  баатарлаг хариулт хүлээж байлаа?
-Тэгвэл би шууд хэлнэ. Би ийм авлига авчихсан чинь төмөр зам барих сонирхолгүй болчихлоо ч гэдэг юм уу. /инээв/. Бид хийнэ гэдгээ тохирчихсон. Одоо ингээд урагшаа л алхана.

-Засгийн газраас нөгөө хэд нь гарчихгүй байгаа?
-Гарвал гарч  л байг. Оронд нь орж ирэх хүмүүс байгаа юм чинь. Ер нь юм хийх гэж л сонгогдсон хүмүүс биз дээ.

-Та тэдэнд тийм их итгэлтэй байна уу?
-Өөр яах юм бэ. 76-хан хүн л байна.

-Итгэлтэй байгаа юм шиг байх ёстой, тийм үү?
-Тийм. МАН-ынхан дахиж Сү.Батболд шиг хүнийг тавихгүй байлгүй дээ.

-Харин ч түүнийг Ерөнхийлөгчид өрсөлдүүлэх гээд байгаа юм биш үү?
-Арай үгүй байлгүй.

-Тавантолгойн хувиа яасан талаар нь олж мэдэв үү?
-“Фортуна” Н.Батбаяр тэр талаар асууж байсан. Зарсан юм уу гэхэд “Зарсан” гэсэн. Гэтэл манай хэвлэлийнхэн  энэ асуудлыг огт  сонирхохгүй юм.  Энэ талаар бараг  анх удаа та бид хоёр л ярьж байна даа.

-Хөрөнгө орлогынх нь мэдүүлэгт алга уу?
-Байхгүй. Хүний мууг үзэх гэсэн дээ ингэж байгаа юм биш. Бидний, Монголын  Тавантолгой биш, харин өөрийнх нь юм урагшлаад байгаа болохоор тэгж байна. “Петровис”-ын Ж.Оюунгэрэл л гэхэд хоёр хувиа 80 сая ам.доллараар зарсан. Гэтэл Сү.Батболд хоёроос хамаагүй илүү хувь эзэмшдэг. Яг хэд гэдгийг нь хэн ч мэдэхгүй. Тэгсэн хэрнээ Ерөнхий сайд болчихсон байдаг.

-“Петровис”-ын Ж.Оюунгэрэл гэснээс та эртээд түүний талаар  твиттэрт  жиргэсэн санагдаж байна.  Яармагт барьсан  Бритиш сургуулиа барих газрын зөвшөөрлийг авахдаа Эко  сургууль байгуулна гэсэн нэрээр авсан гэж ?
-Энэ тухай бас л хүн болгон яримаар санагдах юм. “Энэ засгийн эрхэнд гарчихаад хувийн компани руу дайраад байна” гэж хүмүүс шүүмжлэх байх. Гэхдээ энэ бол хувийн компани биш. Богд хан уул бараг л дэлхийн хамгийн анхны дархан цаазат газруудын нэг. Гэтэл ам бүрийг нь бид юу болгочихов. Зайсан, Нүхтэд л гэхэд ямар ч төлөвлөлт байхгүй. Одоо дахиад нэг ам руу нь дайрч байна. Би өөрөө Яармагийнх болохоороо сайн мэднэ. Ер нь нисэхээс гадныхан ирэхэд өөдөөс нь Богд уул сайхан дүнхийгээд баймаар санагдах юм. Гэтэл тэнд Эко сургууль байгуулна гэх нэрээр газар аваад орон сууц барьчихсан.

-Тэр зөвшөөрлийг хаанаас авдаг юм бэ?
-Байгаль орчны яамнаас авдаг.

-Хэний үед авсан юм бэ?
-Тэрийг мэдэхгүй байна. Тэд их зальтай улсууд. Одоогийн “Орчлон” сургууль байгаа газар Залуу техникчдийн станц гэж байдаг байлаа. Өнөөдөр тэр байхгүй. Тэгээд дараагийн ээлжинд Богд уул руу дайрч орж байна. Үүнийг болиулах үүргийг би хүлээчихээд яриад байгаа юм. Тэгэхээр даанч бөөсний үлгэр шиг “MCS” рүү орчихоод байна. Богд уул Зайсан, Нүхт шиг л болох гээд байна. Гэтэл дархан цаазат энэ уулынхаа өврийг нь ядаж хамгаалмаар байна.

-Танай гэр хаана байдаг вэ?
-Яармагт бий.

-Зайсанд биш үү?
-Тэнд байдаггүй.

-Тэгээд ингээд ярихаар хэн ч тоохгүй байна уу?
-Хэн ч тоохгүй байна. Тэгэхээр нь би ядаад нөгөө муу “Ардчилал” сониныхон руугаа уурлаад “Та нар бас хаалтын  гэрээ байгуулчихсан юм уу” гэсэн. Тэгсэн чинь нэг жижигхэн “усан” мэдээ шиг юм  гаргасан байна билээ. /инээв /  Ер нь тэд одоо болих болсон. Хүмүүс ядуу байхад гудамжаар “Rolls Royce”-той явж чадахгүй байна. Би нэгийг авчихсан. Унаад явах гэхээр чаддагүй юм. Тэгээд гадны зочид ирэхээр нь гайгүй машинаар тосоод авчихъя гэж бодох юм.

-Хуриманд түрээслээд байдаг “Rolls Royce” таных биш үү?
-Юу гэж дээ. Биш, биш. Жудочдод зориулж манайхан урт цагаан лимузен авчруулсан юм. Тэрийг л заримдаа хуриманд гуйдаг юм байна л даа. Тэгэнгүүт жолооч нь “Бензинийхээ мөнгийг өг” гэдэг байхгүй юу. Түүнээс биш би тэр урт машиныг унаад явах биш.

-Дэлхий сөнөх өдөр буюу 21-нд та хаана байв. Айсан уу?
-Айгаад сүйд болсон. Хөдөө гарлаа ш дээ /инээв./ 

-Гэр бариад  уу?
-Юу гэж тэгж байдаг юм бэ. Тэгээд ер нь бас их сонин юм. Ганц бид биш, дэлхий даяараа л тэр өдөр сонин болцгоосон байна. Тэгэхээр хүн төрөлхтөнд тиймэрхүү дохио хүлээж авдаг тархи байдаг байх нь. Оросын мэдээ, “BBC” энэ тэрийг үзэхээр маяачуудын байсан газар хүмүүс очоод үнэмшмээргүй зүйл хийж байх юм. Зөвхөн манайхан биш юм байна.

-Тэр өдрийг санахаар “Хүмүүс амьдралд хайртай юм байна” гэж бодогдсон шүү?
-Тэр бол аягүй хөөрхөн сигнал болсон. Оройны мэдээг нь үзсэн чинь 190 хүн архи ууснаас болж манай эрүүлжүүлэхийнхэн ачааллаа даахгүй байна гэсэн. Тэрийг сонсоод инээд хүрээд татаж унахаа шахсан.

-Х.Тэмүүжин сайд таныг “Ашиг сонирхлын зөрчилтэй” гэж тодорхойлж байсан. Тэр асуудал юу болов?
-Яг хуулиараа бол тийм асуудал байгаа. Ер нь монголчууд хүнсний үйлдвэр, бензин түгээх газар, банкны салбараа өөрсдөө авах ёстой гэх ойлголт манай намынхны дунд байсан. Гэхдээ нэлээд дээр үеийн явдал. Тэгээд л  би хүнсний үйлдвэрүүд рүү орсон. Тэгээд дампуураагүй үлдэж чадсан хэдэн үйлдвэр боллоо.  Одоо ингээд харахад ашиг сонирхлын зөрчил их байгаа.  Гэхдээ миний ярьж байгаа зүйл цаанаа том зорилготой шүү дээ. Х.Тэмүүжин сайд багш хүн байсан болохоор хувьцаат компани, хувийн компани гэх мэт зүйлсийг сайн мэддэгүй юм шиг байна лээ. Тийм болохоор би сүүлд өөрт нь “Мах импекс”, “Талх чихэр” бол хувьцаат компани” гэж хэлсэн. Ганц би биш, 10 хэдэн мянган хүн тэнд хувьцаа эзэмшиж байгаа. Тэрийг ойлгосон юм уу, үгүй юу, мэдэхгүй. За ойлгуулаад байх даа ч яах вэ дээ.

-Мань хүний хувьд та ярихад сонирхолтой сэдэв байсан байх?
-Одоо бол хүмүүс намайг нэг их шүүмжлэхгүй л байна. Гурил, махны үнийн зөрүүн дээр “ажиллах” хүн биш гэж боддог юм байлгүй.

-Тэгэхээр “Талх чихэр”, “Мах импекс”-ыг та бодлогоор авсан гэсэн үг үү?
-Ерөнхийдөө бол Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайдын үед тийм зүйл ярьж байсан. “Петровис”-ын Ж.Оюунгэрэл “НИК”-ийг авах үед нь түүнд би хүртэл мөнгө зээлж байлаа. “Би биш бол оросууд авах гээд байна” гэж байсан. Одоо өөрөө үүнийгээ таг мартчихаагүй л бол санах л ёстой. 

-Нууц биш бол хэдэн төгрөг зээлж байсан юм бэ?
-Тэрийг юу гэж одоо хэлэх юм бэ. Тухайн үед тендерт оролцож байхад нь “Монгол хүн үүнийг авахгүй бол гадныхан орж ирж эзэмших гээд байна. Тэгвэл тэр чигтээ хараат болно” гэж ятгаж байсан. Ядаж бензинээ өөрсдөө жижиглэнгээр худалдъя гэсэн.

-Дараа нь “Капитрон” банкин дээр хувь нийлүүлсэн үү?
-“Капитрон” банкин дахь хувиа эхлээд Ж.Оюунгэрэл, дараа нь би зарчихсан. Би бол банкинд тохирохгүй хүн юм билээ.

-Ж.Оюунгэрэлтэй яагаад хамт бизнес хийж болоогүй юм бэ?
-Цаанаасаа таардаггүй хүмүүс гэж байдаг. Бид тийм л юм билээ. 

-Сонирхолтой түүх байна. “MCS”-тэй бас хамтарч явсан юм биш биз?
-Үгүй шүү. Ер нь “MCS” бол тендер дээр л боссон компани шүү дээ. Гадны орнуудад нүүрсний том уурхайтай компанийг бусад тендерт орохыг хориглодог юм билээ. Одоо ер нь энэ “MCS”-ийг ярихаа больё. Би энэ компанийн бизнесийн зарчмыг нь шүүмжилдэг. Явуулж байгаа үйл ажиллагаанууд нь Монгол Улсад нэг л хүйтэн, цэвдэг хандлагатай байдаг юм.

-Шинэ он гарав уу,  үгүй юу л монголчуудын ээлжит проблем эхэлдэг.  Цагаан сар дөхмөгц махны үнэ өснө. Энэ удаа махны үнийн хөрөгдлийг хэрхэн  зогсоох вэ?
-Мах, гурилын үнийг нэмэхгүй байхын төлөө бид ажиллаж байна. Малчин, үйлдвэрлэгч хоёрыг шууд холбохоор зорьж байгаа. Хөдөө аж ахуйн биржийг Монгол орон даяар байгуулна. Саяхан үүнтэй холбогдуулан хоршоологч малчидтай зөвлөлгөөн хийлээ. Энэ хавар бид махаа хямд үнээр худалдаж авч иднэ.

-Тэгж чадахгүй бол яах вэ?
-Тэр тухайгаа  хэлнэ дээ. Ер нь энэ засаг их нээлттэй байгаа шүү.

-Саяхан болсон ардчиллын ойгоор нэлээд олон  хүнд  та байр өглөө. Хөрөнгийг нь  та өөрөөсөө гаргасан уу?
-Би жил бүр л  байр өгдөг. МоАХ бол ямар ч орлого, төсөв байхгүй, төрийн бус байгууллага. Гэтэл тэдгээр партизануудыг харж үзэх  нэг ч газар  байдаггүй. Тэдний төлөө миний хийж чадах зүйл бол  ганц өрөө байр өгөх юм. Үүнийг дэмждэг хүн ч бас байхгүй.

-Та өмнө нь засгаас гарах үедээ Н.Алтанхуягийг “Ийм, ийм ажлыг хийе ч гэж хөөцөлддөггүй байсан” гэж шүүмжилж байсан. Харин одоо Ерөнхий сайд болонгуутаа нөгөө ажлуудаа хийж эхэллээ. Тэгэхээр том дэвшил гарлаа гэсэн үг үү?
-Тухайн үед Шадар сайд байхад нь намынх  нь хүн салбар хариуцсан сайд болчихоод “Ингэе, тэгье” гэхээр хийдэггүй байсан. Гэтэл Ерөнхий сайдад тэр эрх мэдэл нь байдаг байж. Одоо гүйцэтгэх засаглалын тэргүүний албан тушаалыг авангуутаа өөр болчихоод байна. Өнгөрсөн дөрвөн сарын хугацаанд бид хамтарч ажилласан. Өглөөний 08.00 цагт шуурхайгаа хийж байна, Засгийн газар бямба гарагт ажиллаж байна, хүмүүсээ ажлын таван өдөрт хариуцсан яаман дээр нь ажиллуулдаг болсон. Энэ бүхэн бол маш том шинэчлэл. Хамгийн сонирхолтой нэг зүйл бол Засгийн газрын хурал яг цагтаа эхэлдэг болсон явдал. Өмнө нь тэгдэггүй байсан. Ерөнхий сайдад шийдвэр гаргах алх байдаг юм байна. Алх байгаа хүнд бусад нь хадаас шиг  харагддаг учраас цохиод, цохиод явчихдаг юм байна шүү дээ.

-Та “Алтангадас” фракцийг нэлээд шүүмжилж байсан. Одоо хэвээрээ  юү?
-“Алтангадас”-ынхан үе, үеийн засагт ордог хэрнээ юу ч хийдэггүй гэж шүүмжилдэг байсан. Тэр нь өөрсдөд нь  лхэрэг болсон байлгүй.

-Засаг задрах тухай яриа гарах бүрд таныг дараагийн Ерөнхий сайд болно гэх таамаг хэвлэлүүдээр гардаг?
-Харин тийм. Бусад нь намайг “Өөрийгөө бичүүлж байна” гэж боддог байх. Уг нь би нөгөө ажлууд маань урагшлаасай гэж л залбирдаг. Хамгийн чухал асуудал бол Монгол Улсын Засгийн газар тогтвортой байх явдал. Өмнө нь 1996-2000 онд засаг олон удаа огцорч байсан. Тэр үед огцруулсан хүн нь өнөөдөр ямархуу байдалтай байна вэ. Ингэж засгийг тараах явдал хэнд ч хэрэггүй.

-Тан шиг ингэж ярьдаг хүн олон байна уу?
-Хүмүүс янз бүрээр бичиж л байг. Ер нь өөрийнхөө мөнгийг Монгол Улсын хөгжилд зориулж гаргаад явдаг хүн бараг байхгүй биз. Би найз нөхдөдөө “Чам шиг ийм тэнэг хүн байхгүй” гэж янз бүрээр хэлүүлж  байлаа. Ер нь зөндөө хөрөнгө гаргадаг. Тэгэнгүүт тэр нь буруудчихдаг. “Энэ нэг л “но”-той” гэж ирээд бичихийг нь яана.

-Тэрийг тань зөвөөр ойлгосон хүмүүс таныг “Хэзээ нэгэн цагт Ерөнхий сайд болно” гэж ярьдаг байх л даа?
-Одоо ийм юм битгий ярь. Хэтэрхий цензургүй болчихлоо. /инээв/.

-Таны “Facebook” дээрээ тавьсан зурагнуудыг харж байхад “Чингис брэнд” гэдэг нэг зураг байсан. Та өөрөө зурав уу?
-Харандаагаар эскиз гаргаад дизайныг нь хийдэг хүүхдүүдэд өгсөн. Би өөрөө дүрслэх төгссөн хүн. Энэ чиглэлийн  залуучуудтай  тал талаасаа ярилцаад тэр бүтээлийг хийсэн юм. Би санааг нь л гаргасан.

-Тэгээд л орхичихсон уу?
-Би нэгийг нь  Хакуход, нэгийг нь “Тоёота”-гийн боссод өгсөн. “Юу гэж ийм машин зарагддаг юм бэ” гэж бодоод байх шиг, нэлээд гайхаж байна билээ.

-Стивен Спилберг  Чингисийн тухай кино хийх гэж байгаа гэдгийг та сонссон  байх. Би тэр талаар нэг кино найруулагчтай ярилцаж байсан юм. Ер нь тэр киноны төслийг Монголын Засгийн газар санхүүжүүлж болдохгүй юм уу?
-Засгийн газар оролцвол захиалгат кино болно. Тэгвэл хүн үзэхгүй. Спилберг бол зах зээлээ харж байгаад яаж мөнгө босгох вэ гэдгээ тооцоолсон биз.   Ер нь Чингис хааны тухай 20-оод кино байдаг. Аль нь ч амжилт олж байгаагүй. Зах зээлээ мэдрээгүй хүмүүс тэр брэндээр мөнгө олох гэсэн санаа юм байлгүй. Чингис бол брэнд мөн. Гэхдээ хаашаа хандах вэ гэхээр зах зээл байхгүй. Хамгийн сүүлд Бодоров “Монгол” гэдэг нэг кино хийсэн. Хамгийн гайгүй нь л тэр байх.

-“Түмэн хишигтэн” хэзээ босох вэ?
-Үйлдвэрийг нь байгуулаад эхэлчихсэн. Одоогоор 200-гаад захиалгаа авчихсан байгаа. Тухайн үед сэтгэлийн хөдлөлөөр энэ ажлыг эхэлчихэж. Гэтэл дэлхий дээр гурван метрийн өндөртэй, 10 мянган морьтон цэргийн хөшөөг хэн ч хийгээгүй юм байна. Өвөрмонголчууд үүнийг дуурайгаад чулуугаар явган цэргүүдийн хөшөөг босгож эхэлсэн. Харамсалтай нь манай ихэнх барималч, уран бүтээлчид Өвөр Монгол руу явчихаж. Тэнд  ажиллах зах зээл нь байгаа  учраас тэр. Харин өвөрмонголчууд нь манайхны чадварыг гүйцдэггүй юм байна.  Үүнтэй холбогдуулан эрдэмтэдтэй   зөвлөлдсөн.  Чингисийн үед “Түмэн хишигтэн” цэргүүд Монголын дайны бодлогыг тодорхойлдог байж. Хууль цааз нь ч хатуу байсан байна. Унахыг морийг нь сургадаг, усалдаг хүн хүртэл тусдаа байсан гэж байгаа ... /инээв./ За одоо нөгөө хунтайж  Давааням шиг болох нь ээ. Больё.

-Тэгээд дайнд явдаг хүмүүс яадаг байсан гэнэ ээ? 
-/инээв / Дайнд унадаг морийг тургидаггүй болгож сургадаг хүн ч байсан гэнэ. Энэ тухай эрдэмтэд ярьсан юм. Цэргүүд дайнд орох үед жанжин нь бүгдийг нь зэрэг зогсоож, хөдөлгөж байсан арга нь бас сонин. Тэр үед чанга яригч гэж байсан биш. Ер нь нүүдэлчин ард түмэн тийм хүчирхэг болсон шалтгаан нь институцийн зохион байгуулалт юм. Их Засаг хууль хэрхэн мөрдөгдөж, сахилга батыг яаж чанга барьдаг байсан бэ гэдгийг бодохоор хууль хэрэгждэг газар хөгждөг гэсэн дүгнэлтэд хүрч байгаа юм. Энэ бүх түүхийг сайн ярьж байвал ямар ч монгол хүн архи уучихаад хоосон цээжээ дэлдэхээ болино. Тэр түүхийг судлаад ирэхээр “Бид үүнийг үргэлжлүүлэх ёстой. Гэтэл одоо ямар арчаагүй байна вэ” гэж бодогдохоор шүү. “Түмэн хишигтэн”ийг  хийж байгаа нэг шалтгаан нь тиймэрхүү ойлголтыг хүмүүст бий болгох юм. 

-Тэгэхээр 2013 оноос энэ ажилдаа тууштай орох юм байна, тийм үү?
-Тийм ээ. Манайд түүхийн холбогдолтой янз бүрийн номнууд гарч байгаа. Гэхдээ зохиолчдын үзэл бодол орчихсон байдаг. Энэ нь тэдний буруу биш. Гэхдээ бид тэр том институцийг судлаж гаргах хэрэгтэй.

-Чингис хаантай холбоотой гарсан зохиолуудаас аль нь танд хамгийн их таалагдав?
-Тийм сайн зохиолыг одоогоор олж хараагүй л байна. Монголын нууц товчоо бол нарийн зүйл багатай, үнэн худал нь яг мэдэгддэггүй.

-Ер нь тэр талаар кино хийе гэсэн бодол танд байдаг уу?
-Байхгүй. Энэ бол маш том сэдэв. Түүний оронд барималтайгаа ноцолдож байсан нь дээр. Хоёрын хооронд кино бол хийгээд яах юм бэ. Үзэл суртал талаасаа, хүнд хүрэх байдлаараа ч гэсэн кино хамгийн хүчтэй нь байдаг. Тийм зүйлийг хийхийн тулд авьяас хэрэгтэй. Үүнийг улсаасаа дэмжих ёстой. Өмнөд Солонгос, Япон, Хятадын кинонууд хүчээ авч байгаагийн ард төр нь байдаг. Өмнөд Солонгосын төр нь урлагаа бодлогоор дэмжсэний үр дүнд сая гангнам стайл буюу  Psy гэдэг дуучин гарч ирлээ шүү дээ.

-Засгийн газрын түвшинд энэ асуудал яригддаг уу. Манайх төрийн бодлогоор урлаг, спортоо дэмжих тал дээр тааруухан  шүү дээ ?
-Хэцүү. Манай улсад хамгийн хоцрогдсон хоёр холбоо байдгийн нэг нь Монголын үндэсний бөхийн холбоо, Олимпын хороо. Энэ хоёрыг би сайхан шүүмжилнэ. Тэгэхээр хүмүүс нь урдаас хараад инээж суухаас өөрийг хийхгүй юм. Манайх жилийн дөрвөн улиралтай орон хэрнээ өвлийн спорт огт хөгжөөгүй. Өвлийн спорт хаачив гэж  Олимпын хорооныхноос асуудаг. Хариулж чадахгүй л байхгүй юу.

-Тэгсэн хэрнээ дээрх хоёр байгууллагын дарга нар бараг бүх насаараа сонгогддог шүү дээ? 
-Харин тийн юу ч хийхгүй атлаа бүх насаараа сонгогдоод л...

-Олимпын хорооны дарга болох тийм ашигтай юм болов уу? 
-Мэдэхгүй.... Өөрсдөөс нь асуувал дээр байх л даа... Энэ талаар бас хэвлэлийнхэн барагтай л бол бичихгүй юм байна шүү дээ....

-Баярлалаа. Бидний цаг дуусч байна. Танд амжилт хүсье. 

http://munkhbayasgalan.niitlelch.mn

Э.Хүрэлбаатар: Би сэтгүүлзүйн мэргэшсэн хамт олон дунд ажилладаг

Радио телевизийн академи, Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл, Мэдээллийн сайтуудын ассоциаци зохион байгуулсан "Болор үзэг" наадмын эзэн, "Өдрийн сонин"-ы эрэн сурвалжлах, тоймчдын албаны сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатартай ярилцлаа.

-Уншигчид таны нэрийг мэдэхээс илүү зүс царай, намтрыг чинь мэдэхгүй болов уу?

-Намайг Энхбаатарын Хүрэлбаатар гэдэг. Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын уугуул. 2009 онд нэрт сэтгүүлч С.Батмөнх агсны үүсгэн байгуулсан "Их Монгол" дээд сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр төгссөн. Хоёрдугаар курсийн оюутан байхаасаа эхлэн өдөр тутмын сонинд ажиллаад эхэлсэн дээ. 2010 оноос "Өдрийн сонин"-ы эрэн сурвалжлах тоймчдын албанд сэтгүүлчээр  ажиллаж байна. "Өдрийн сонин" бол сэтгүүлчдийн хүчээ үздэг, авьяас билгээрээ уралддаг оргил цэг юм. Энэ сонины босгыг алхан орсон цагаас эхлэн өөртөө ачаалал өгч, ах эгч нараасаа туршлага судалж явна.

-Энэ жил уран бүтээлийн ургац арвин байсан уу?

-Уран бүтээлийн арвин ургац хураасан жил байлаа гэж бодож байна. Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутагт байдаг дархан цаазат Хустайн нуруунд арван гурван буга агнасан хэрэг гарсан. Энэ хэргийн араас арав гаруй цуврал сурвалжлага хийсэн. Амьтны эд эрхтэн хууль бусаар хил давуулан өндөр үнээр борлуулдаг сүлжээг цагдаа нараас урьтаж илрүүлсэн гэж хэлж болно. Миний сурвалжлагын мөрөөр Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга ажлын хэсэг байгуулан хууль бус ангийн эд эрхтэн наймаалдаг 70 гаруй хүнийг саатуулагдан шалгасан. Хэрэгт холбогдсон хүмүүс хятадуудад хэрхэн яаж дамжуулж өгдөг байснаа хүртэл мөрдөн байцаалтын явцад мэдүүлсэн байсан. Мөн Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумаас палеонтологийн хосгүй үнэт олдвор болох Тарбозавр батаарын яс хэрхэн хууль бусаар гардаг. Дэлхийн зах зээлд хууль бусаар борлогдсон гээд цуврал сурвалжлага хийсэн байгаа. Энэ мэт нийтэд хүрсэн олон бүтээл хийсэн.

-Та бол явдаг сэтгүүлч. Монгол орны өнцөг булан бүрт очсон болов уу?

-Хаана хэрэг төвөг гарна, асуудал байна. Тэнд "Өдрийн сонин"-ы сэтгүүлч хүрч чаддаг гэхэд болно. Халуун цэгээс мэдээлэл дамжуулдаг. Цагдаатай, мэргэжлийн хяналтын газрынхантай уралдаад л очдог. Энэ бол манай сонины давуу чанар.

Миний хувьд очоогүй аймаг, сум гэж байхгүй. Манай сонины Ерөнхий эрхлэгч Ж.Мягмарсүрэн "Сэтгүүлч хүнийг хөл нь тэжээдэг" гэж хэлдэг юм. Энэ үг бүрэн утгаараа хэрэгждэг гэхэд болно.

-Ямар унаа, тэргээр явдаг вэ?

-Цогоо ах аа та мэднэ дээ. Эрхлэгч хаашаа яв гэнэ. Гараад явдаг биз дээ. "Хүр гэсэн газар хүрч, хүр чулууг хэмхэлнэ" гэгчээр та бид хоёр бүхий л арга замаар хэрэгтэй газраа очдог. Агаараар, газраар, шуудангаар, мориор хүртэл явах хэрэг гарна. Хөдөөний томилолтын мөнгөө санхүүгээс цохуулж аваад хөдөлнө. Хаана очих, хэнтэй уулзах нь тодорхой бус байдаг юм. Хэвлэлийн хурлаас бус хээр талаас мэдээ материал цуглуулна гэдэг амар зүйл биш.

-Сэтгэлд тод үлдсэн анхны томилолтуудаас ярихгүй юу?

-Хамгийн анх Хөвсгөл аймаг руу явж байсан томилолт санаанаас гардаггүй юм. Найман настай охиныг мөчилж хөнөөсөн Н.Мөнх-Оргилын хэргийг сурвалжилж байлаа. Хэрэг гараад нэг л хонож байсан. Залгаа хашааны улсууд шүү дээ, Нэг хашаанаас гараад нөгөө айлд ороход найман настай охины аав ээж байдаг. Ямар ч хүн сэжиглээд орохгүй байхад ширэн нүүрлээд орж байсан. "Өдрийн сонин" газар дээрээс нь мэдээлээгүй бол тэр хэргийн хувь заяа өөр тийшээ ч эргэж мэдэхээр байлаа. Цагдаа нар түргэн авахгүй ч байж болох байсан. Томилолт бүхний цаана асуудал шийдэгдэж байсан гэхэд болно.

-Газар дээрээс нь мэдээлэл дамжуулахад хүндрэл гардаг уу?

-Эхний ээлжинд мэдээллээ цуглуулаад бичнэ. Тэгээд дамжуулах гэхэд хүндрэл байдаг. Монгол Улсын ихэнх суманд "Хаан" банкнаас өөр газар интернэт байхгүй. Олон сумын интернэтүүд зураг дамжуулах гэхээр гацна, вирустэй гээд зовлон бий. Зарим газар утасны сүлжээ барихгүй тохиолдол гарна. Тэр үед хүний утас гуйж аваад уулан дээрээс ярих ч хэрэг гарна. Шөнө орой ч гэсэн мэдээлэл дамжуулна шүү дээ. Гэхдээ энэ бүхнийг туулаад сурчихсан болохоор бэрхшээл гэж боддоггүй. Харин ч энэ бүх томилолтуудын цаана гарсны дараа мэргэжлээрээ, сониноороо бахархах сэтгэл төрдөг юм. Манай сонин сэтгүүлч эзэнтэй. Тийм учраас албан тушаалтанд бус ард түмний эрх ашигт л үйлчилдэг гэхэд болно.

-Томилолт өвөртлөн сурвалжлагад явахын учир утга юу юм бэ?

-Үндэсний хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг "Өдрийн сонин"-д хүрч чадаагүй газар, олоогүй мэдээлэл гэж байхгүй. Монгол Улсын ихэнх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Улаанбаатар хот дотроо л эргэлддэг.

-Хөлс хүчээ урсган байж олсон мэдээллийг чинь зарим хэвлэлүүд хаа гуяар нь салгаж аваад тавьчихдаг шүү дээ?

-Нэг их бухимдаад, оюуны хулгай гээд байдаггүй. Та бидний олж ирсэн мэдээллийг "мөлжиж" байгааг хараад өөрийгөө түрүүлж явааг мэдэрдэг гэхэд болно. Тэгээд ч "Өдрийн сонин"-ы эрэн сурвалжлах албыг бусад хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд хүлээн зөвшөөрдөг юм.

-"Өдрийн сонин"-ы орон нутгийн томилолтод ихэвчлэн эрэгтэй сэтгүүлчид явдгийн учир юу вэ?

-Манай сонинд Д.Мөнгөндалай, Г.Дэлгэрцэцэг эгч нараас эхлээд хаанаас ч, хэнээс ч мэдээлэл олоод авчихдаг акулууд бий. Миний үеийн ид жигдэрч яваа Б.Цэцэгдэлгэр, Я.Мөнгөнцэцэг зэрэг залуус ч байна. Томилолт болгон учир битүүлэг байдаг. Хүйтэн нойтонд зүг чиггүй явах ч үе гарна. Тийм хүнд нөхцөл рүү эмэгтэй хүн явуулж болохгүй биз дээ. Тийм учраас "Өдрийн сонин"-ы хөдөө орон нутгийн томилолтыг нэрт сэтгүүлч Ж.Гангаа хийдэг байсан. Ж.Гангаа ахыг залгаад та давхиж яваа шүү дээ. Аливаа сурвалжлаганд явахад тухайн үйл явцыг мэдрэх, олон нийтэд яаж хүргэх вэ гэсэн асуулт гарч ирдэг. Энэ болгондоо П.Хашчулуун ах болон танаас яаж хийдэг вэ гэдгийг хардаг даа. Сэтгүүлзүйн мэргэшсэн хамт олон дунд ажилладаг болохоор ямар ч томилолтоос айдаггүй.

-Энэ жил Радио телевизийн академиас зохион байгуулсан "Болор үзэг" наадмын эзэн боллоо. Ямар уран бүтээлээр хүртэв?

-Зүүнбүрэн сумын иргэд Сэлэнгэ аймгийн төв дээр сүүгээ зарчихаад Сэлэнгэ мөрний гармаар гарах гэж яваад цөмөрсөн байдаг. Зургаан хүн явснаас залуухан эх долоон сартай хүүгээ тэврээд мөсөн дээр суун гол уруудсан. Онцгой байдлынхан цаг алдалгүй ирсэн ч ээж хүү хоёрыг аварч чадаагүй. Залуухан ээж зургаан цаг "Авраач" гэж хашгирсан ч Онцгой байдлын албан хаагчид эрэг дагуу гүйхээс хэтрэлгүй байсаар хил давуулсан. Үр хүүхдийнхээ төлөө амь насаараа дэнчин тавьсан үйл явдал элэг зүрх эмтэлсэн дээ. Тэр сурвалжлага маань надад “Болор үзэг” авчирлаа. Дашрамд хэлэхэд, хүүгээ тэвэрсэн бүсгүй цас халзрах цагаар эсэн мэнд гараад ирээсэй гэж одоо ч сэтгэлдээ залбирч явдагдаа.

-Энэ явдал Онцгой байдлын албаны ажилтнуудын тоног төхөөрөмж, хувцас хунар муу гэдгийг харууллаа даа?

-Онцгой байдлын газрын аврагчид далан нөхөөс болсон хийлдэг завьтай, багаж хэрэгсэл муутай юм билээ. Ур чадвар, мэдлэг, боловсрол ч дутуу дулимаг болох нь анзаарагдсан. Миний бичсэн нийтлэлийн дараагаар Онцгой байдлын газрын тоног төхөөрөмжийг сайжруулах, хөрөнгө мөнгө нэмэх талаар яригдсан. Манай сонины нийтлэл болгоны дараагаар "хэл ам" гардаг, Өөрөөр хэлбэл мэдээллийн мөрөөр албан тушаалтнуудтай хариуцлага тооцох, алдаа дутагдлыг засах ажил явагддаг. Нэг үгээр хэлбэл "Өдрийн сонин" нийгмийн өвчилсөн хэсгийг эмчилдэг гэхэд болно.

Т.ЦОГТ-ЭРДЭНЭ

www.medee.mn

Д.Батбаатар: Төрийн хүн байх гэж оролдлоо. Ерөөсөө болохгүй юм байна. Одоо улс төр рүү оръё доо

“Ярилцъя” та бүхэнтэй нэгэн ховор зочныг уулзуу­ла­хаар урилаа. Тэр бол “Эрдэ­нэс Оюутолгой” ХХК-ийн за­хирал асан ноён Д.Батбаатар.

-Сүүлийн үед миний урьж байгаа зочид тэр бүр ил гарч ирж давхиад бай­даггүй ховор хүмүүс таарч байгаа нь таатай байна. Тухайлбал, академич Ж.Болд­­баатар. Түүнээс “та УИХ-ын гишүүн байлаа. Харин улс төрөөс яагаад тэр эрт гарчихсан бэ” гэж асуусан юм. Энэ асуултаа танд бас тавимаар байх юм. Тухайн үедээ та парламен­тын хамгийн залуу гишүүн харагддаг байсан. Та нарын ажиллаж байсан тэр УИХ их сонирхолтой, эдийн зас­гийн бүлэглэлүүдийн сураг чимээ ч байхгүй, тунгалаг, гоё хурал байсан юм шиг ээ?
-Дөнгөж олон ургальч үзэл бууриа засч байсан их тийм өвөрмөц парламент. Үндсэн хуулийн дагуу анх байгуулагд­сан УИХ. Нам итгэл хүлээл­гэж, залуу хүн, тур тусмаа хуульч хүн ийшээ  орж ирж ажиллах ёстой гээд дэвшүүлж байлаа. 1992-1996 оны парла­мент шүү дээ. Үндсэн хуулийг боловсруулахад би бас тэр багт ажиллаж байсан л даа. Үндсэн хуулийн дөрөвдүгээр бүлгийг би яг гардаж хариуцаж ажилласан. Энэ үед бас хү­мүүсийн хараанд өртсөн юм байлгүй дээ. Тэр үеэ бодохоор үнэхээр заримдаа инээд хүрдэг юм. Дөнгөж 28 настай байлаа. Хүүхэд байсан байгаа биз дээ. Учраа мэдэхгүй хүү­хэд орж ирж байлаа.

-Та хаанаас сонгогдож байсан юм бэ?
-Баянзүрх, Налайх, Багануураас. Эр­гээд бодоход тэр үе үнэхээр сай­хан үе байсан байгаа юм. Одоо­гийн энэ их хурал энэ тэртэй харьцуулш­гүй. Тэр үеийн УИХ-ын гишүүд ямар бо­дол сэтгэлтэй хүмүүс байсан бэ. Энэ ганцхан миний ч бодол биш, одоо асуухад бүгд л хариулах байх. Улс орон маань нэг нийгмээс нөгөө нийгэм рүү шилжих гэж байна. Биднийг их гоё, цоо шинэ нийгэм хүлээж байна. Тийм учраас тэр нийгмийн үндэс суурийг бид сайн сайхан тавьж өгөх ёстой гэсэн ийм л бодолтой хүмүүс байсан. Бүгд л ийм хүсэл тэмүүлэлтэй хүмүүс бай­сан. Тэр дотор одоогийнх шиг элдэв ашиг сонирхол, бохир муухай зүйл, дав­хар санаа ерөөсөө байгаагүй. Тийм уч­раас тэр үеийн баталсан хуулиуд үн­дэслэл сайтай, углуургатай хуулиуд гарч байсан. Одоо ч гэсэн гол гол хуу­лиуд өөрчлөгдөөгүй л явж байна шүү дээ. Энэ үүднээс нь үзэх юм бол би тэр үеийн Их хуралд сууж байснаа амь­дралынхаа хамгийн аз завшаан­тай, сайхан үе гэж боддог. Маш мундаг эрдэм боловсролтой хүмүүстэй ажил­лаж байлаа. Тэр дөрвөн жил бас нэг том их сургууль төгссөн гэж үздэг. Амьдралын их сургууль, төрт ёсны их сургуульд давхар суралцсан дөрвөн жил гэж боддог юм даа.

-Та нар далуулаа байсан бил уу?
-Тэр үед олонхи цөөнх гэж хүчтэй ойлголт байгаагүй. Ардчилсан намаас талийгаач С.Зориг, одоогийн Ерөн­хийлөгч Ц.Элбэгдорж гээд тав зур­гуулаа л байсан.

-Одоо бид тавуулаа байна. Тавиулаа эргэж ирнэ ээ гээд Ц.Эл­бэгдоржийн хаалгыг нь хаагаад гарч байсан парламент.
-Тэр үеийн УИХ-аас нэг хүнийг бүр онцолж дурсмаар байдаг юм.  Ц.Нам­хай­нямбуу баатрыг. Зүгээр л малчин хүн шүү дээ. Одоо ер нь явж явж Монголын хууль тогтоох байгууллагад хамгийн сүүлд суусан малчин хүн нь Намхай баатар юм болов уу даа. Нам­хай баатар өвөрмөц дуу хоолой­гоороо л цангинуулна. Одоо ер нь энд сууж байгаа улсуудаас хамгийн боловсрол, соёл муу нь би байх гэж байгаад л үгээ хэлнэ. Тэгээд л нэг хэлэхэд асуудлыг эргүүлдэг байсан байхгүй юу. Тэр хүн амьдралын үнэнийг хэлдэг байсан.

-Амьдралын хурц соргог ухаан­тай хүн байсан л даа. 
-Хар ухаан гэж хэлдэг л дээ. Н.Багабанди дарга яг нэг эгзэгтэй үед за тэгвэл бүгдээрээ Намхайнямбуу баат­рын үгийг нэг сонсъё гэж хэлдэг бай­сан. Ийм гоё хүмүүстэй ажиллаж бай­сан. Тэдний нэг нь Ж.Болдбаатар академич. Бас л дүнжгэр хүн шүү дээ. Ийм улсуудын дэргэд би юу ярих юм бэ. Сүрд нь дарагдаад л явж байсан байхгүй юу. Бүгд эх оронч сэтгэлгээтэй улсууд байсан. М.Зэнээ гуай байна. Мөнхөө гуай байна. Танай эрхлэгч Баасанжавын Ганболд байна. Их өвөрмөц зан чанартай, сонирхолтой улсууд байсан. Н.Жанцанноров гуай байна. Бавуугийн Лхагвасүрэн гуай байна. Үнэхээр гоё улсууд байсан. Бүгд ямар нэгэн цаад санаагүй эх орныхоо төлөө цохилдог улсууд байсан.

-1996 онд танай нам навс ялагд­саан.
-Навс ялагдсан.

-Та ахиж нэр дэвшсэн үү?
-Бага хурал дээр заалнаас нэр дэвшсэн. Миний огт санаанд ороогүй хүн миний нэрийг дэвшүүлсэн. Мон­гол­банкны ерөнхийлөгч байсан Молом­жамц гуай. Яагаад энэ залуучуудын нэрийг дэвшүүлэхгүй байгаа юм бэ гэж хэлээд миний нэрийг дэвшүүлсэн. Ингээд би нэр дэвшээд тойрог дээрээ очсон. Ёстой чадан ядан зүтгэсэн. Эл­дэв арга тактик, ов заль гэж мэдэхгүй. Намынхаа бодлого зорилтыг яриад л явсан. Автобус автобусаар хүн ачаад авчирч байхад зүгээр амрах гэж ирж байна гэж ойлгож байлаа шүү дээ. Ингэж яваад ялагдчихлаа.

-Хэнтэй өрсөлдсөн юм?
-Талийгаач С.Батчулуунтай.

-Хууль зүйн сайд байсан уу?
-Тийм. Бид хоёр бас бие биенээ мэднэ л дээ. Би Багануурт хамгийн их айж байсан чинь Багануурт ялчихдаг юм. Баянзүрхэд ялчихлаа. Налайхад чинь бас би тодорхой хэмжээгээр газар нутгийнх нь асуудлыг шийдээд өгчих­сөн, нэлээн юм хийчихсэн, баталгаатай л гэж бодож байсан. Яг дүн гарсан чинь Налайх дээр эргэчихдэг юм. Тэгээд л яаж намын хамт олны нүүрийг харна даа гэж халширсаар л ирсэн чинь нам дээр нэг ч хүн байдаггүй. Энэ чинь одоо яасан сонин юм бэ гээд алмайраад зогсч байсан чинь нам навс ялагд­чихсан байдаг юм. Ингээд уналаа. Тэндээс надад хатуу ойлгож авсан зүйлс бий. Нэгдүгээрт, хүн өөрийгөө таниулж байж улс төрд орох ёстой юм байна. Хоёрдугаарт, улс төр цаашдаа нэлээн тийм бохир замаар явах юм байна гэдгийг ойлгосон. Тэгээд ерөө­сөө улс төрийн халуун амьдралаас өөрийгөө шууд татаж авсан. Хүн чанартай маань ч нийлэхгүй юм байна гэдгийг мэдэрсэн. Ерөөсөө л төрийн хар хүн байя гэсэн сонголт хийсэн.

-1996-2000 оны хооронд та юу хийв?
-Өөрийгөө хүмүүст таниулъя, бас сурсан мэдсэнээ хүмүүстэй ху­ваалцъя гэдэг үүднээс шийдвэр гаргаж Удирдлагын академид багш хийсэн. Өмгөөлөгч хийсэн. Дараа нь ерөөсөө өөрийгөө голж эхэлсэн. Мэдлэг боловс­ролоо дээшлүүлье гэж шийдсэн. Германд мастер хамгаалахаар явсан. Тэнд хоёр жил суралцсан. Сонирхуу­лаад ярихад, Бундестагийн Тамгын газарт дадлага хийж байтал тухайн үеийн УИХ-ын гишүүд болох Ц.Элбэг­дорж, Л.Болд, Ч.Сайханбилэг, С.Баяр­цогт эд нар ирдэг юм. Тэгээд Бундес­тагийн Тамгын газарт дадлага хийж байгаа учраас тэдэнд үйлчилж, орчуул­га хийх болсон. Миний орчуулах ч гэж юу байхав, гэхдээ тэгээд хэд хоног явцгаалаа. Тэр үед надад тэд “Чи цагийг их зөв ашиглаж байгаа юм байна” гэж хэлж байсан юм. Дараагийнх нь сонгуу­лиар Ардчилсан нам хуйгаараа ялагд­сан. Харж байсан чинь яг тэр залуучууд бүгд Америк руу сургуульд явцгаасан. Тэгэхэд нь би бодож байсан, нөхдүүд надад тэр үед тэгж хэлж байсан даа. Эд нар зөв шийдвэр гаргацгааж байна даа гэж харж байсан. Тухайн үед ахин сурч боловсрохоор явцгаасан. Сурч боловсроод ирсэн. Одоо улс орныг аваад явцгааж байна.

-2000 онд та чинь УИХ-ын Там­гын газрын даргаар ажилласан бил үү?
-Германд хавар сургуулиа төгсөөд байж байтал надад Л.Энэбиш даргаас захиа ирсэн. Сонин юм шүү, бүр захиа явуулсан. Одоо ч надад бий. Чи сон­гуулийн системийн талаар наанаа сайн судлаадах. Ирэхдээ материал юмнууд авчирна шүү гэсэн байна. Эби дарга чинь миний хувьд бол тээр дээр байгаа Гималайн оргил шүү дээ. Намайг тэнд байгааг яаж мэдсэн юм. Яагаад тэгж захиа бичсэн юм. М.Зэнээ гуай нэг оч­сон юм. Сайн байна, за тэгээд залуу­чууд та нар өндөр хөгжилтэй оронд сурч боловсорчихоод, эсвэл эндээ шигдэж үлдээд, эсвэл оччихоод эх орноо голоод муу хэлээд байв гэж байж билээ. Тэгээд ирээд Эби даргад намайг тэнд сурч байна гэж хэлсэн юм шиг байгаа юм. Тэгээд ирлээ. Захисан зүйлсийг нь авчраад Эби даргад аваачиж өгсөн. Сонгууль ч дөхчихсөн байсан. Энэбиш дарга намайг чи ерөөсөө миний сонгуу­лийн ерөнхий менежерээр ажиллаач гэж урьсан. Би зөвшөөрсөн. Ингээд Булган гараад давхилаа. 45 хоног яг тэр хүнтэй нэг майханд хамт хоноод, хоолоо хувааж идээд явсан даа. Нэг майханд амьдарч байгаа хоёр эр хүн юу эсийг ярихав. Их ч зүйлийг ярьсан. Бүх л нарийн ширийн юмаа ярьж байж дээ гэж бодогддог.

-Тэгээд та хоёр чинь том ялалт байгуулаа биз дээ. Хамгийн өндөр хувиар гарч байсан?
-Хамгийн өндөр хувиар. Дараа нь Эби дарга УИХ-ын дарга болсон. Намайг ир гээд, би зөвлөхөөр нь ажиллаж байгаад, тэгээд УИХ-ын Тамгын газрын ерөнхий нарийн бич­гийн даргаар ажилласан.

-Удалгүй дарга тэнгэрт хальсан. Та хаачсан билээ?
-Тэгээд С.Төмөр-Очир дарга УИХ-ын дарга болсон. Энд би харин хэнд ч ярьж байгаагүй нэг юмыг ярьчих уу.

-Тэг л дээ. Та байнга ярилцлага өгөөд явдаг хүн биш шүү дээ?
-Л.Энэбиш дарга нас бараад би ор­шуулгын комиссын нарийн бичгийн даргаар ажилласан. Тэгээд нэг л юм на­дад бодогдоод ерөөсөө болохгүй бай­сан. Яагаад гэвэл Монголын төрд арай л өөр өнцгөөс дуугардаг хүмүүс ойр ойрхон өнгөрөөд байсан байхгүй юу. Гончиг гуай, Зуунай гуай, О.Даш­бал­бар, Ш.Отгонбилэг, Эби дарга гээд. Моголчуудын төлөө өөр өнцгөөс дуу­гардаг хүмүүс л гэнэт гэнэт яваад бай­сан. М.Зэнээ гуай гээд л. Яагаад ингээд байна вэ гээд бодогдоод байсан. Мон­гол хүнд нэг тийм сонин мэдрэмжүүд төрөөд байдаг даа. Тэгээд болдоггүй. Ингээд бодож байгаад Их хуралд бай­сан хамгийн ахмад хоёр хүнтэй уулз­сан. Хоёулаа Ерөнхий сайд байсан. П.Жасрай гуай, Ш.Гунгаадорж гуай хоёртой. Надад нэг ийм юм бодогдоод байна, би энэ танхимд лам нар авч­раад ном уншуулчих уу гэж. Хоёулаа дэмжсэн. Маш зөв. Гэхдээ чи өөрөө залуу хүн, дараа нь хэл аманд орчи­хов. Маш чанд хийгээрэй гэж зөвлөсөн. Ингээд шийдээд би хийсэн. Энэ явдлыг хэн ч мэдээгүй. Ордонд надтай ний­лээд гуравхан хүн л мэдсэн. Гандан дээр очоод Чойжамц хамбатай уулз­сан. Хамба зөвшөөрсөн. Тэгээд дэд хамба Амгалангаар ахлуулсан хэдэн настай лам нар гаргаж ирсэн. Нөгөө хэдийгээ бүхээгтэй машинд суулгаж авчраад, хэнд ч харагдуулахгүйгээр ордонд нэвтрүүлсэн. Ингээд харанхуй шөнө хэн ч байхгүй танхимд лүүжин тавиуллаа. Лүүжин тавиулахад чинь эзэн нь заавал байдаг. Эзэн нь гэхээр би өөрөө сууж байгаа байхгүй юу. Хав харанхуйд зул асаачихсан, нүүрний­хээ урдуур юм унжуулчихсан лам нар баахан бүрээ бишгүүр дуугаргаад уншиж гарсан. Сүүлдээ өөрөө бараг айж байгаа юм чинь. Ингэж л явлаа. Сэтгэл дагаад тэгсэн үү, нээрээ л шил шилээ дагаад төрийн өндөр албанд зүтгэж явсан хүмүүс өнгөрөх нь зогссон. Дотроо бас тэр үед өөрийгөө зөв юм хийсэн гэж бодож явдаг юм.

-С.Төмөр-Очир даргатай та ер нь ажиллаагүй юу?
-Зурвасхан л ажилласан. Тэгж бай­тал Н.Энхбаяр дарга намайг дуудаад Мэгэжлийн хяналтын газар гэж байгуу­лах гэж байна. Чи залуу хүн, хуульч хүн, чи аваад яв гэж хэлсэн. Тухайн үед шийдвэрээ гаргахдаа өөрийн төрсөн ахаас өөрцгүй хүндэлж явдаг нэг ахтайгаа зөвлөсөн. Одоо Хүний эрхийн үндэсний комисын даргаар ажиллаж байгаа Ж.Бямбадорж ахтай­гаа зөвлөсөн. Санаанд чинь багтаж байвал хий гэсэн. Ингээд л тэр байгууллагыг байгуулаад л ажилласан.

-Мэргэжлийн хяналтын газрын анхны дарга байх аа?
-Анхны. Улс төрөөс болж дунд нь до­лоон сар завсарласан байх. Нийтдээ таван жил ажилласан. Ер нь бол хяналт суларснаас болж төрийн ажил жаахан цалгардсан байдаг юм. Ардын хянан шалгах хороо гэж байлаа. Тэр ч яахав, сис­темтэйгээ хамт алга болсон. Ард нь сул орон зай үүснэ биз дээ. Хянал­тын систем нэлэнхүйдээ суларсан. Ийм хөрсөн дээр Мэргэжлийн хянал­тын газар үүссэн. Тодорхой ажлуудыг хийсэн.

-Тэгж яваад алдарт Хонгорын асуудлаар чөлөөлөгдсөн байх аа. Та чинь уурандаа өөрөө огцор­чихоо биз дээ?
-Өөрөө ажлаа өгье гээд өгсөн. Уур­лах юу байхав. Өөрийнхөө дотоод ит­гэл үнэмшлээр л шийдвэрээ гаргасан.

-Би тэр Хонгорын асуудлыг нэлээн барьж бичсэн сэтгүүлч байгаа юм. Явж очоод хүмүүстэй нь уулзахаар биеэр нь дүүрэн юм туурчихсан. Нэг нөхөр гахайгаа хүү татаж харуулаад л. Сүүлдээ экспер­түүд арьс өнгөний өвчин гэж дүг­нэлт гаргасан. Учраа олохоо байсан шүү. Хонгор гэдэг тэр “вирус” юу байсан юм бэ?-Хонгор гэдэг вирус уу, хамуу л байсан шүү дээ.

-Зургаан жил халуун ус нь ажил­лаагүй байдаг бил үү?
-Тийм. Хонгорын асуудал гээд ба­заад хэлэхэд ерөөсөө мэргэжлийн хяналтыг нэгтгэсний үр дүн тэнд гарсан юм. Урьд нь бол шил шилээ харсан тус­даа хяналтууд л яамдад байлаа шүү дээ. Нэг нь нэг шийдвэр гаргахад дараагийнх нь очоод үгүйсгэдэг. Ин­гээд л нэг хөл толгойгоо алдсан сис­тем байсан. Тэгээд 13 яам, агент­ла­гаас нэгдсэн байхгүй юу. Хонгорыг тэгж яривал манай боловсролын байцаагч анх илрүүлсэн юм шүү дээ. Хүүхдүүд хамуурчихсан байсан. Багшийнх нь гараар юм туурчихсан байсан. Ингээд л бөөн асуудал үүссэн. Алт угаасан шорооноос болсон л гэлээ. Яах аргагүй хятадууд орж ирээд хууль бусаар алт угаасан байсан. Яах аргагүй мөнгөн ус ашигласан байдаг юм. Цианит ашиглахаар бэлтгэсэн байсан. Нөгөө муу Даш генерал бид хоёр очоод ажилласан. Хоргүйжүүлсэн. Шуугиад л явчихсан. Чиний үүрэг ч их оролцсон байх. Хэвлэлүүд дуулиан болгосон. Улс төр ч их өлгөж авсан байх. Эцсийн дүндээ монголчууд бүгд химич болж хувирсан. Би өөрөө ч химич болж ху­вир­сан. Монголын толгой гэсэн бүх хи­мичдийг цуглуулсан. Монголын гайгүй бүх лаборторийг нэгтгэж байгаад шин­жилгээ хийлгэсэн. Энд цианит байх­гүй байна. Алт угаасан нь үнэн бай­на гэж тог­тоосон. Хоргүйжүүлээд л байдаг. Хү­мүүс нь туураад байдаг. Тэгсэн эрүүл мэндийнхэн очсон. Хамуу байна гэдгийг тогтоосон. Хамуу байна гэдгийг ил тод хэлчихсэндээ л алдчихсан.

-Гудамжаар явж байгаа хүмүүс­тэй уулзаад хувцсыг нь гуйж байгаад сөхөөд харахад л иржийсэн тууралтууд байсан. Үнэхээр гайхширч байсан шүү?
-Ардын эмч Долгор гуай хүтэл очсон. Бүр олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр хэлсэн шүү дээ. Хүүхдүүд ээ, битгий санаа зов. Энэ хамуу байна шүү дээ. Энэ чинь эдгэдэг өвчин гэж. Бас л манайхан ичмээр шүү. Сүүлдээ НҮБ-аас хүртэл шинжээчид ирсэн. Даш генерал, онцгойгийн ажилчид би гээд бүгд л хордоно биз дээ. Даш генерал бид хоёрын үс хумснаас хүртэл НҮБ шинжилгээ авсан даа. Тэгээд энд ямар нэгэн цианит алга гэсэн.

-Таны ажлаа өгдөг нь үнэхээр хувийн шийдвэр үү?
-Засаг төр солигдлоо, С.Баяр дарга Ерөнхий сайд боллоо. Нөгөө Хонгорын асуудал бас л сөхөгдөөд ирсэн. Харамсалтай нь, лаборатори хэзээ ч худлаа хэлэхгүй, химийн урвал хэзээ ч худлаа хэлэхгүй. Хүн бол худлаа хэлдэг. Нөгөө улстөрчид чинь сонин дээр Ганчимэг гуай ингэж бичсэн байна, тэр гуай ингэж хэлсэн байна гээд сонины хайчилбар бариад үзүүлээд байдаг. Би зөрүүлээд лабораторийн шинжилгээ үзүүлээд байдаг. Үнэмшдэг амьтан байдаггүй.

-Хачин тугал гараад л... Байс­хийгээд л асуудал босдог?
-Гахайнаас тугал гарна, үхэрнээс гахай гарна. Ийм л юм болсон шүү дээ, сүүлдээ. Одоо бодохоор инээд­тэй. Хонгорт С.Баяр дарга очлоо, уулзалт хийлээ. Нэлээн хатуухан ярьсан. Яг тэр хурал дээр л би бодсон. Намайг хэн ч шахаагүй. Зүгээр бодоод л шийдсэн. Ард иргэд маань ч ойлгодоггүй, төр, засаг маань ч ойлгохгүй бол би энд энэ ажлыг хийнэ гэж юу байх вэ дээ. Уг нь ажлын бүрэл­дэхүүнд ороод цаашаа Дархан, Булган явах байсан. Тэгэнгүүтээ Хонгороос хэнтэй ч ярилгүй шууд буцаж ирсэн. Би ерөөсөө мэргэжлийн хяналтын энэ ажлыг өгөх нь зүйтэй юм байна гэж л бодсон. Өгье. Яагаад гэвэл миний зүтгээд хэлээд байгааг хэн ч ойлгохгүй юм чинь би тэнд овойж суугаад яах юм. Тэгээд л мэдэгдэл хийгээд ажлаа өгчихсөн. Тэгсэн чинь С.Баяр дарга орой нь дуудаж намайг загнаад, чи хэнтэй зөвлөсөн гэж байна. Хэнтэй ч зөвлөөгүй гэсэн чинь “Чи яасан том толгойтой хүн бэ. Төрийн ажлыг дур мэдэн өгч байдаг. Хэн юм чи” гэж ирээд л намайг баахан загнасан. Дараагийнхаа хүнийг тодортол чи ажлаа сайн хийгээд байж бай гэсэн. Ингээд ажлаа өгснийхөө төлөө заг­нуулаад л. Тэгж ажил албан тушаалаа сайн дураараа өгсөн хамгийн анхны хүн би байх. Сэтгүүлчид тухайн үед надаас асуухаар нь дараа ярилцлага өгнө гээд юу ч яриагүй гараад явчихсан. Тэр ярилцлага маань өнөөдөр та бид хоёрын дунд одоо болж байна даа.

-Дараа нь юу хийсэн бэ та, хувийн хэвшилд байсан уу?
-Бас л инээдтэй юм даа. Хүнийг чинь үндсэн мэргэжил нь л тэжээдэг юм шүү дээ. Би өөрөө хуульч, өмгөөлөгч хүн. Өмгөөлөл хийгээд л явсан. Тэгсэн нэг өдөр их сургуулийн урд талаар Чойбалсангийн хөшөөний хажуугаар явж байтал утас дуугардаг юм байна. Тэгсэн чинь С.Баяр дарга залгадаг юм. Чи хаана явна гэсэн, би ч үнэнээ л хэлсэн. Даргаа би гудамжинд явж байна гэсэн чинь “Битгий дэмий юм яриад бай. Чамайг гудамжинд явааг чинь мэдэж байна” гэхээр нь би нээрээ их сургуулийн энд алхаж байна гэсэн чинь чи ороод ир гээд. Тэгээд орсон чинь чи гудамжинд явж болохгүй ээ, миний зөвлөхөөр ажилла гэсэн. Тэгээд л С.Баяр даргын зөвлөхөөр ажиллаад, дараа нь С.Батболд даргатай ажиллаад. Тэгж байтал  Өмнөговьд ерөөсөө хөл толгой нь олдохгүй баахан юм болоод байна. Чи тэнд очоод цэгцлээдхээч гээд Засгийн газрын Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр намайг томилсон. Тэнд нь очиж баахан бужигнуулах шив дээ. Тэгээд л тэр их шороо, тэр их машин тэргийг цэгцлэх ажлыг эхлүүлсэн дээ. Төр, засгийн удирдлагуудад юу хийх, яах шаардлагатай байгааг нь ойлгуулсан. Ямар ч байсан Шивээхүрэн дээр 56 км замыг нь тавиулсан, Ухаахудагаас Гашуунсухайт хүртэлх 250 км замыг тавиулсан. Ажиж байхад монгол хүний сэтгэл гэдэг арай л өөр. Ямар ч шаардлага тавихад Монголын компани хамгийн түрүүнд хөдөлдөг юм шүү дээ. Би тэнд ажиллаж байсан аж ахуйн нэгжүүдийн удирдлага залууст их баярладаг юм.

-Бүрэн эрхт байж байгаад “Эрдэнэс Оюутолгой” ХХК-ийн захирал болсон. Та хэзээ томилогдлоо?
-Яг нэг жил болж байна. Тэнд ажиллаж байсан чинь ахиад С.Батболд дарга дуудсан. Би чинь үндсэндээ Бүрэн эрхт төлөөлөгч гээд хоёр жил Оюутолгойн гадна талаар давхисан байгаа юм. Дотоод аж ахуйн үйл ажиллагаанд орохгүй гадна талаар нь явж байгаа байхгүй юү. Тэгж ажиллуулаад одоо дотор талд нь орж ажилла гээд намайг оруулсан юм болов уу гэж боддог юм. Ингээд “Эрдэнэс Оюутолгой” гэж компанийг байгуулаад намайг хариуцлагатай ажиллах даалгавартайгаар томилсон. Үнэхээр хариуцлагатай компани. Яагаад гэвэл монголчуудынхаа 34 хувийг л атгуулсан газар юм шүү дээ. Энийг чи бариад яваач л гэсэн. Дотор нь ороход миний төсөөлж байснаас шал ондоо байсан. Тэгээд яахав ажиллалаа. Энэ ажлыг аваад бүтэн жил ажиллаж байна даа. Хэвлэл мэдээллээр заримдаа яримаар, заримдаа яримааргүй ч юм байх юм. Одоо бол Оюутолгойн талаар ард түмэндээ зөв ойлголт өгөх нь зүйтэй гэж би бодож байна.


-Оюутолгой эрх мэдлийн гадна яваа улс төрийн хүчнүүдийн барьж авч шуугиулдаг хамгийн том сэдэв болчихлоо. Хэвлэл мэдээллийнхэн ч төдийлөн хүндэтгэлгүй, хөндлөн гулд шүүрч бичдэг.
-Үнэхээр тийм.

-Өчигдөр Ерөнхийлөгч олон нийтийн мэдээллийн хэрэгс­лээр ярилцлага өгөхдөө Оюу­толгойн талаар нэлээн дэлгэ­рэнгүй байр суурь илэрхийл­лээ.  Охиноо хадамд гаргасан. Эргэж зууралдаад байх шаард­лагагүй ээ гэж хэлэв үү дээ. Зарим нь бол улсын Ерөнхий­лөгч гэхэд яасан харь хөндий дуугарав гэж шүүмжилж байна, хэвлэл мэ­дээллийнхэн маань болохоор шинэ жил рүүгээ анхаараад анзаарсангүй юу даа. Дарга нарын амнаас унаж байгааг тунгаадаг сэтгүүл зүй ажиллах­гүй байна. Та үүнийг анзаарсан уу. Та яг голомтон дээр нь ажиллаж байгаа хүний хувьд ямар байр суурьтай байна вэ?
-Яг чин үнэнийг хэлэхэд Ерөн­хий­лөгч маань их хариуцлагагүй үг хэлсэн. Ер нь Оюутолгой гэсэн үг үсэг болгоныг манай компанийн залуучууд шүүж үздэг юм. Яагаад гэвэл монголчуудын маань, бидний үр хүүхдийн маань ирээдүй учраас   хариуцлагатай ханддаг. Ерөнхийлөгч Оюутолгойн талаар байр сууриа илэрхийлсэн. Монгол Улсын Ерөн­хийлөгч хэлсэн гэхэд туйлын хариуц­лагагүй үг хэлсэн. Арай л тийм харь элгийн өнгө аясаар дуугарчихсан. Болохгүй шүү дээ. Арай л тэгж болохгүй. Яагаад гэвэл өнөөдөр маш торгон эгзэгтэй агшинд байгаа юм. Бид охиноо хадамд гаргаад одоо боллоо, дараагийнхаа охиныг хадамд гаргахдаа л сайн бодъё гэж юу гэсэн үг вэ. Охиноо хадамд гаргачихаад архичинтай нь суулгачихсан байна уу, хэнтэй нь суулгачихсан байна, хамаагүй. Одоо манайд тэр охины хувь заяа падгүй гэж хэлдэг эцэг байхгүй байх. Дуусан дуустлаа түү­ний хойноос тэрний төлөө анхаарал тавих ёстой. Ам нээвэл уушиг нээ гэдэг. Ер нь энэ Оюутолгойн талаар би өөрийнхөө бодлыг хэлчихье гэж бодож байна. 

-Та төрийн албанд ажиллахдаа нэг тийм сонин арга барилаар ажлаа хийгээд явчихдаг хүн л дээ. Ерөөсөө л чимээгүй. Урдахь ажилтайгаа ноцолдоод явчих­даг. Таны найз нөхөд хэлдэг юм билээ. Юу л барьж авна түүнийгээ нугалдаг. Тэр бол “ажлын мал” гэж. Тэгэхээр ажил л хийж байвал тэр нь жи­жиг том байна уу. Гадна талдаа миний нэр хүнд өсч байна уу яаж байна гэж анхаардаггүй. Эсвэл би тийм юм хийчихлээ шүү гэж ер ярьдаггүй. Бүтэн жил нэг тамга атгачихсан л бол бүтэн жил ярилцлага өгөх л ажил хийдэг шүү дээ, манай дарга нар. 
-Хүн хүний ажил албанд хандах хандлага, арга барил өөр шүү дээ.

-Миний хувьд энэ цаг бол хайран цаг. Бүр өмнөх үе рүү тань гүйж орж  асуухаас аргагүй байдалд орж байна. Стратегийн чухал ийм орон зайд ажиллаж байгаагийн хувьд ам хэл нь няхуур байх хэрэгтэй байдаг байх л даа. Би хувьдаа Оюутолгой гэсэн сэдвээр УИХ-ын хоёр гишүүний өрнүүлсэн мэтгэлцээнд таагүй хандаж байгаа. Оюутолгой бол том шоуны сэдэв байж болохгүй. Гадна дотнынхны өмнө элэг бөөрөө дэлгэж тавилаа гэж л ундууцсан. Ийм төвшинд ярих хэрэг байсан уу, үгүй юу. Энэ хоёр хүн тантай зөвлөсөн үү. Та мэтгэлцээнийг юу гэж үзсэн бэ. Хэн нь яг ялагч болчихсон юм бол?
-Тэр хоёрын хэн нь ялагч болох нь өөрсдийнх нь л асуудал байх. Ер нь бол хэн нь ч ялагч болоогүй. Үүний цаана “Эрдэнэс Оюутолгой” компани байсан. Манай компани байсан. Хоёуланд нь адилхан мэдээлэл өгсөн. Тэр ярилцлагыг бид бараг дэмжиж хийлгэсэн гэхэд хилсдэхгүй. Яагаад гэвэл бид ард түмэндээ бодит мэдээллийг хоёр талаас нь өгөх гэсэн юм. Юу гэж хараад байгаа юм. Гэрээг юу гэж төсөөлж байсан юм. Ард түмэн яг бодитойгоор харсан. Энэ бодит мэдээллийг ард түмэнд өгөх гэж хичээсэн. Манай компанийн зорилго биелсэн. Ард түмэн бол бодит мэдээ­лэл авсан. Оюутолгой юу болчихоод байгаа юм, ямархуу янзтай байгаа юм гэдэг талаар. Ер нь бол Оюутолгойн гэрээ бол монгол­чуудын хувьд анх хийсэн хамгийн том хариуцлагатай гэрээ. Нэгэнт төр шийдвэрээ гаргаад яриа хэлэлцээрт ороод хийчихсэн. Тэрэндээ үнэнч байх ёстой. Тэрнийхээ дагуу ч явж байгаа. Хамгийн гол нь байгуулсан гэрээ маань хэр зэрэг хэрэгжиж бай­на вэ гэдэг дээр л бид маш хатуу ан­хаарал тавих ёстой. Үүнийг л ард тү­мэндээ ойлгуулах гэсэн юм. Ард тү­мэн ч тодорхой ойлголт авсан. Түү­нээс тэр хоёр улстөрчийн хэн нь бу­руу хэн зөв гэдэг тийм их ач хол­богдолтой биш. 

-Гэрээний биелэлт хэдэн хувьтай явж байна гээд асуучихвал?
-Тэдэн хувь гэж хэлэхэд хэцүү юм даа.

-Маш хангалтгүй л гэж дүгнээд байгаа юм биш үү, ер нь? 
-Хувь хүнийхээ хувьд би хангалтгүй гэж хэлэх гэж байгаа юм. Туйлын хангалтгүй. Яагаад гэвэл мөнгөтэй хүмүүс биднийг чирээд байна. Тийм учраас чирэгдэхгүйн тулд бид цахалж хэвтэх ёстой. Ёстой нөгөө адуу уургалсан хүн хойшоо жийгээд суудаг шүү дээ. Яг л тэрэн шиг суух цаг нь яг өнөөдөр мөн. Тийм учраас гэрээгээ дүгнэ гэдэг шаард­лагыг тавьж байгаа. Оюутолгойн компанийнхан маань эхлээд ерөөсөө “үгүй” гэж байсан бол одоо бол ойлгож эхэлж байгаа. Ярих юм байгаа юм байна гэж ойлгож эхэлж байгаа. Тий­мээс ярих ёстой цаг үе нь мөнөөсөө мөн.   Тиймээс он гараад тууз хайч­лаад явчихвал бид алдана. Тууз хайчлах юм бол бид ярьж байж туузаа хайчлах ёстой. Ийм хариуцлагатай үед Ерөнхийлөгч их хариуцлагагүй үг хэлж байна лээ. Тийм учраас өнөөд­рийн энэ засаг уул уурхай хариуцсан сайд дарга нар үүнийгээ ойлгож маш хатуу байр суурьтай байх ёстой. Нөгөө улстөрчид чинь одоо л энд ан­хаар­лаа хандуулах хэрэгтэй байна. Өөрөө сая хэллээ, хүмүүс шинэ жилд дарагдаад энэ рүү анхаарлаа хан­дуулахгүй байна гэж. Өнөөдөр мон­гол хүн болгон шинэ жилийн өмнө энэ дээр анхаарлаа хандуулах ёстой. Хэрвээ тууз хайчлах юм бол мон­голчууд гудамжинд гарч зогсох ёстой. Яагаад гэвэл бид тавьж туух гээд байгаа учраас. Яагаад гэвэл он гаран­гуут дараагийн санхүүжилт мөнгөний урсгал орж ирэх гээд байгаа учраас. Тэр мөнгөний урсгал ороод ирвэл монголчуудын хүртэх үр өгөөж тэр хэмжээгээр багасах гээд байгаа юм. Тиймээс өнөөдөр бид чи юу хийчи­хэв, би юу хийв гэдгээ дүгнэх ёстой байгаа. Таны асууснаар өнөөдөр хэдэн хувьтай байна гэдгээ дүгнэх ёстой. Нөгөөдүүл чинь бид 100 хувь биелүүлсэн гэж ярьж байна. Мөнгө хэдийгээр ороод байгаа нь сайн мэт боловч бидний бодож байгаа, монгол­чуудын хүртэх хувь тэр хэмжээгээр алга болоод байгаа байхгүй юү. Өнөөдөр хувь нийлүүлэгч нөгөө тал маань юу гэж ярьж байна вэ гэхээр 71 хувийг та нар эзэмшиж байгаа гээд л яриад байгаа шүү дээ. Яг бодит тоон дээр аваад үзвэл тийм юм байхгүй. Энгийн жишээ хэлэхэд бид Оюутол­гой ашиглалтад орвол монгол хүн болгон ажилтай болно, монгол хүн бү­рийн аж амьдрал дээшилнэ гэж бай­сан. Өнөөдөр та болоод ойр орчныхон чинь мэдэрсэн үү. Хэн ч мэдрэхгүй байгаа. Хэдхэн компани үүний үр ши­мийг хүртэж байгаа байх. Монгол­чуудын нэрийг барьсан гаднынхан эзэмшээд байгаа учраас үүн дээр бид маш хатуу байр суурьтай үзэх ёстой. Энд нэг зүйлийг хэлэхэд Мон­голын төрийг төлөөлж Оюутолгойн туузыг хайчилж байгаа манай Н.Багабанди ерөнхийлөгч, П.Цагаан зөвлөх, нэн ялангуяа П.Цагаан дарга, Ч.Ганболд гишүүн энэ хэд бол маш хатуу байр суурьтай байдаг. Ард түмэн бол үүнийг мэддэггүй. Тийм ч учраас хэвлэлийнхэн тэднийг нэг их өндөр цалинтай хүмүүс гэх маягаар бичдэг. Цалин тийм их өндөр биш шүү дээ. Сарын 45000 ам.доллар авдаг энэ тэр бүгд худлаа. Энэ хэвлэл мэдээллийнхэн бас баллаж байна шүү. Тийм учраас бодитой мэдээлэл өгөхийн тулд бид хоёр гишүүний ярилцлагад ач холбогдол өгч мэ­дээллээр хангасан. Ард түмэн бо­дитой мэдээллийн захаас нь сонсоод авсан. Тэр гурван гишүүн маань монголчуудынхаа төлөө ямар хатуу байр суурьтай байдаг вэ гэдгийг манай ард түмэн мэдэх ёстой. Энэ дээр би дахиад хэлье. Н.Багабанди ерөнхийлөгч, П.Цагаан зөвлөх, Ч.Ган­болд гишүүн энэ гурав монголчуу­дынхаа төлөө их үздэг. Энэ дээр ма­най компанийн залуучууд нэмэгддэг. Чадан ядан хүч тэнцвэргүй тулал­даанд ордог. “Эрдэнэс Оюутолгой” ХХК гэдэг энэ компанид засаг өнөө­дөр хангалттай мөнгийг нь өгөх ёстой байхгүй юү. Яагаад гэвэл энэ чинь ирээдүй болоод өнөөдрийн үнэ цэнийг чинь хамгаалахын төлөө үзэж байгаа газар юм. Жишээлээд хэлэхэд, буу шийдэмгүй, хоол ундгүй хэдэн нялх хүүх­дийг энэ хашаатай баялгийг манаж бай гээд тавьчихсан л байхгүй юү. Гэтэл цаана нь бульдозертэй, том том сүрлэг машинтай хүмүүс ир­чихээд хашааг нь эвдэх гээд үзээд бай­гаа байхгүй юү. Хашаа гэдэг чинь гэрээ. Бид хашаагаа эвдүүлэхгүйн тө­лөө гэрээн дээрээ хатуу зогсч байгаа.

-Эрдэнэс Оюутолгой тэгээд өөрийн гэсэн юутай компани юм бэ?
-Юу ч үгүй. Эрдэнэс Оюутолгой компани хувьцааны тодорхой хэсгийг эзэмшиж байна. Монголын хувьцаа болох 34 хувиа эзэмшиж байгаа компани. Тэрнийхээ үр шимийг бид хүртэх юм. Түүнийг хэзээ хүртэх вэ. Нэг хоногийн өмнө ч гэсэн хүртүү­лэхийн төлөө бид тэмцэж байгаа. Гэтэл 2019 оноос эхлээд бид үр шимээ хүртэнэ гээд хүлээж байтал одоогийн энэ нэмж оруулах гээд байгаа хөрөнгө санхүүжилтийг шууд л үг дуугүй авчих л юм бол бидний хүр­тэх үр өгөөж 2033 он хүртэл хой­шилж байгаа юм. Бод доо. 2019 онд хүртэх гээд байгаа юм нь 2033 он болно гээд. 2033 он гэхэд ашиглаад дуусчихна. Уурхай хаалтаа хийчихнэ. Ойлгож байна уу. Тэр үед бид ямар юмныхаа үр шимээ хүртэх юм. Өрөө өгнө, одоо нэмж авах гээд байгаа санхүүжилтийнхээ өрийг өгнө. Тэгсэн хойно дараа нь бид үлдсэнээс нь аш­гаа хүртэнэ. Тэгэхээр ямар ч монгол хүн үүнийг хүлээн зөвшөөрөх ёсгүй байхгүй юү. Үүнийг би ярих ёсгүй байж ч магадгүй. Гэхдээ өнөөдөр ярих хугацаа нь мөн байна. Яагаад гэвэл энэ торгон агшинг алдаж болохгүй. Яагаад гэвэл монгол хүн болгон үүн дээр анхаарлаа хандуулах ёстой. Хэрвээ тууз хайчлах юм бол монголчууд гудамжинд гарах ёстой. Яагаад гэвэл тууз хайчиллаа гэхэд баяжуулах үйлдвэр зогсолтгүй ажиллана. Энэ хэрээр баялаг чинь гадагшаа урсах гэж байна. Хэрвээ тэр үйлдвэрлэлийг зогсоох юм бол хоногийн зуу зуун саяар бид торгууль хүлээнэ. Тиймээс үүнийг ажиллуулж болохгүй гэж, төсвийг нь батлахгүй өнөөдрийг хүртэл би хөндлөн сууж байгаа байхгүй юү.

Д.Батбаатар эрхэм бид хоёрын энэ ярилцлага хойшилж явсаар 12 сарын 22 нд уулзалдсан юм. Харин өчигдөр ярилцлагаа хэвлэлтэд өгч байтал түүнийг ажлаас чөлөөлсөн тухай мэдээ ирэх нь тэр. Ингээд юм юмны ар өврөөс элдэж, үргэлж сониучирхаж байдаг өвчиндөө автаад ичиж зовсон ч үгүй утас цохилоо.

-Таныг ажлаас тань чөлөөлж байна гэж сонслоо. Гэнэт юу болов оо?
-Ажлаас чөлөөлөх боллоо л гэсэн.

-Улс төрийн шалтгаанаар өөрчилж байгаа юм уу. Таны оронд ямар хүн очиж байгаа юм бэ?
-Гэв гэнэт л ийм юм болчихлоо. Ямар ч байсан төсвийг нь батлаагүй. 24-нд ТУЗ-ийн хурал хуралдсан. Түүн дээр би маш хатуу байр суурьтай байсан. 2013 оны төсвийг нь батлах­гүй гэсэн. Хоёр сараар төсөв батал гэсэн батлахгүй гэсэн. Энэ сарын 27-нд туузаа хайчилж нээлтээ хийх гээд байна. Төр засгийн удирдлагуудыг очуулж болохгүй гэсэн байр сууриа би илэрхийлсэн. Тууз хайчилж ерөө­сөө болохгүй, ашиглалтад хү­лээж авч ер болохгүй. Улсын комисс ажил­луулж болохгүй гэсэн хатуу байр сууртай байсан.

-Тийм үү. Таны байр суурийг мэдэж байсан л даа. “Шар толгойт­нууд”-ын лобби явчихаж байгаа юм биш үү. Таныг бушуу холдуулах тэдэнд л ашигтай байгаа шүү дээ?
-Үгүйсгэхгүй. Мөнгөтэй хүний хажууд мөнгөгүй би хэн ч билээ дээ.

-Таны ажлыг одоо ямар хүн авах вэ, тэгээд?
-УИХ-ын гишүүн байсан Ц.Сэд­ванчиг. Яг одоо ажлаа хүлээлцэж байна.

-Хүлээлгээд өгчихөж байгаа юм уу?
-Өгчихлөө.

-Та тэгээд яасан сийхгүй ярьж байх юм бэ?
-Сийнэ гээд ч яах юм билээ дээ. Төрд зүтгэснийхээ шагналыг авчих­лаа. Шагнал юм байлгүй. Төрийн хүн байх гэж оролдлоо. Ерөөсөө болохгүй юм байна. Одоо улс төр рүү оръё доо.

-Ц.Сэдванчигийг та өмнө нь танина биз дээ?
-Танина, танина.

-Та ямар данс хүлээлгэж өгөв дөө?
-Ажил хүлээлцэнэ гэхээр дан­санд чинь хэдэн төгрөг байна гэх юм. Та нар чинь яахаараа дандаа данс ярьдаг юм бэ. Ажил авч байгаа хүн ч шууд л тэгж асуух юм. Сэтгүүлч нь ч тэгж л асуух юм. Ерөөсөө та нар эх­лээд тамга, данс хоёр асуух юм аа. Эхлээд ажлаа бодох ёстой биз дээ. Ажил авч байгаа хүн маань хүртэл дансанд чинь хэдэн төгрөг байгаа юм, тамгаа өгөөч гэсэн. Тэгээд өгсөн. Дансанд маань угаасаа юм байхгүй шүү дээ. “Эрдэнэс Оюутолгой” ком­панид юу ч байхгүй гэж. Би дээр хэлсэн шүү дээ. Угаасаа буугүй, сумгүй, хоолгүй хэдэн хүүхдээр хашаа мануулаад гүйлгэж байгаа юм аа гэж. Тийм л монгол компани тэнцвэргүй тулалдаанд орж байлаа. Засаг энэ компанийг маш сайн дэмжих ёстой юм шүү. Хэн байх нь хамаагүй. Энэ чинь монголчуудын ирээдүй. Энэ компанид маш яаралтай асар их мөнгө хийх ёстой. Ёстой хоосон дансанд нь мөнгө цут­гаж өгөх ёстой. Тэгж байж гаднын чадалтай хуульчдыг урьж ажиллуу­лах хэрэгтэй. Тэгж байж дотоодын сайн эдийн засагчдыг авах ёстой. Тэгж байж дотоодын сайн баг ажиллуулах ёстой. Миний 16-хан залуу үзээд яах юм бэ. Манай залуучууд үнэхээр сайн. Дан ба­руунд боловсрол эзэмшсэн үнэхээр сайн залуучууд. Гэхдээ тэдний хүч хүрэхгүй байна. Залуустаа хэлье, та нар сайн байсан шүү гэж.

-Танд ч гэсэн амжилт хүсье. Амьдрал урт шүү дээ. Дараагийн шинэ аяндаа гарч байгаа юм байна. Та үүргэвчээ үүрээд аяндаа гарахдаа сийдэггүй хүн. Маргаа­шаас ахиад л ажилгүй сул хүн болчихож байгаа юм байна. Тэгэ­хээр арай завтай болох байх. Да­раа тухтай дахин уулзаж ярилцъя. Олон жил дуугүй явсан хүнд ярих юм зөндөө байгаа байлгүй дээ. 
-Дахиад уулзах боломж гарах байх аа.

-За баярлалаа. Амжилт хүсье.

http://ganchimeg.niitlelch.mn

Ж.Болдбаатар: Чингис гэдэг нэрээр популизм битгий хийгээсэй

 “Ярилцъя” булангийн маань хойморт энэ удаа нэрт эрдэмтэн, акаде­мич Ж.БОЛДБААТАР уригдаж, олон сонирхолтой сэдвээр байр сууриа илэрхийллээ. 

ЦЭЦ БОЛ ЯАХ АРГАГҮЙ ШИГШЭЭ БАГ

-Таныг ярилцлагынхаа зочноор уръя гэж олон жил бодож яв­лаа. Уулзах цаг олгосонд баяр­лалаа. Асуух юм их байна. Цэцийн ажлаа­саа яагаад чөлөө­лөгдсөн бэ. Цэц­дээ байгаач гэдэг хүсэлт тавьсан гэсэн. Өөрөө татгалзсаар байгаад гарсан гэж дуулсан юм байна ?
-Үгүй ээ, яахав дээ. Би чинь Цэцэд 14 жил шахам ажиллалаа шүү дээ. Нас ч 65 хүрлээ. Цэцэд байх сай­хан л даа. Намчирхахгүй, асуудлыг хууль зүйн дагуу шийддэг. Тэнд ямар ч намын зүтгэлтэн байсан хүн орж  ирээд л шууд түдгэлздэг. Тэр мөчөө­сөө хойш хуульдаа л захирагддаг. Ямар нэгэн намын эрх ашгийн тухай ярьдаг хүн байдаггүй. Хуулийнхаа дагуу л бүх зүйлийг шийддэг. Цэцийн ги­шүүн хүний эрх нь асар хязгаар­лагд­мал шүү дээ. Яагаад гэвэл улс төрийн сэдэвтэй илүү дутуу зүйл яривал юманд орооцолдох гээд байдаг. Гэтэл судлаач эрдэмтэн хүн санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийл­мээр байдаг. Нас ч бас харьцангуй өтлөх нас руугаа явж байна. Зарга шүүхээсээ илүүтэй үлдсэн амьдралд бурхан багш хэд хоногийн томилолт өгөх юм. Тэр томилолтын хугацаанд нь бас жаахан судалгааны ажил хийх, хэлэх ярих юмаа хэлж ярьж байх гэсэн бодлын үүднээс би шийдвэрээ гаргасан юм.

-Цэцийг улс төрийн халаасанд байна гэх хардлага их байдаг. Таны гарал угшил бол МАН. Гэхдээ айхтар улстөржиж байс­ныг тань санахгүй байна. Одоогийн Ерөн­хий­лөгч бол Ардчилсан намын гишүүн хүн. Гэхдээ таныг Цэцдээ байгаач гэж онцгойлон хүссэн гэж сонссон юм. 
-Ерөнхийлөгч Цэцийн орлогч дарга Н.Жанцантай уулзаад “ Ж.Болдбаатар гуай яагаад болих гээд байгаа юм, уг нь Цэцдээ сууж байх хүн шүү дээ “ гэж хэлсэн байсан. Ерөнхийлөгч намайг улс төрийн ноён нуруутай, байж байхад болох хүн гэж үзэж байсан юм болов уу даа. Улс төрийн холбог­долтой зарга, маргаан, гомдол чинь явсаар над дээр их төлөв цохогддог юм шүү дээ. Жишээ нь, улс төрийн нам­тай холбоотой ч байдаг юм уу, тийм маргаанууд.  Энэ ч бас нэг талаа­саа аргагүй юм. Би гэдэг хүн олон жил улс төрийн тогоонд буцалж байс­ны хувьд намайг энэ асуудалд арай илүү бодитойгоор хандах болов уу гэж Цэ­цийн дарга надад дээр ийм өргөд­лүү­дийг цохдог байсан байх. Энэ нь нэг талаас МАН-ын Ж.Болдбаатар намын­хаа эрх ашгийн үүднээс л асуудлыг шийдчихээд байна даа гэх маягийн хардлага төрүүлдэг байсан байх. Хамгийн сүүлд Цэцээс гарахын өмнө би МАХН-тай холбоотой нэгэн өргөд­лийг шалгасан. Энэ асуудал дээр гэхэд жишээ нь,  МАХН гэдэг нэрийг уламжилж ямар нэгэн улс төрийн нам авах ёсгүй гэсэн шийдвэр гаргасан л даа. Үүнийг бас улстөржүүлж л хардаж байх шиг байсан. Өөр нэг их олон юман дээр ерөнхийд нь хий хоосон хардахаас биш нэг их айхтар шуугиан болгож, асуудлыг эргэж босгож тавьж байсан тохиолдол ховор.

-“Цэцийн дээр хөх тэнгэр л бий” гэсэн нэг алдар­тай үг бий. Энэ үгийг хүмүүс их олон талтай авч үздэг. Жишээлбэл, би “Цэцийн дээр хөх тэнгэр биш, МАХН(хуучин) бай­на” гэж бичдэг л байсан. Улс төр үнэхээр орол­доод байдаг тал бий юу. “Цэцийн нэг багана шүү дээ би” гэсэн тэр үнэмш­лээсээ гулзай­хаас арга­гүй байдалд намынхаа шахалтаар орж байсан тохиолдол бий юу? 
-МАН-ын удирдлагаас Цэцтэй холбоотой маргааны асуудлаар нэг ч хүн надтай ярьж байгаагүй. Энэ 14 жилийн туршид шүү дээ. 2000 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлттэй холбоотой маргааны үеэр за­рим нэг хүн Ерөнхийлөгч Н.Энх­баяр танд ийм үг хэ­лүүлж байна, дамжуулж байна энэ тэр гэж байсан юм бий. Гэхдээ намын удирдлагын хүмүүсээс биш, төрийн хү­рээнд ажиллаж байсан ганц нэг сайд, агентла­гын дарга нар тийм юм надад хэлж байсан. Намын удирдла­гын хүрээнээс бол тийм яриа над руу ирүүлж байгаагүй л дээ. Ерөөсөө Цэц улстөржөөд байдаг байгуул­лага биш л дээ. Гол нуруу нь хууль. Нөгөө талаар ирээдүйн үр дагаварыг зарим үед харахаас өөр аргагүй байдаг. Маш уршигтай үр дага­вар дагуулах юмыг бас тэр талаас нь нэг хүчин зүйл болгож бо­дохоос аргагүй. Тэр л үүд­нээс харна уу гэхээс ямар нэгэн улс төрийн намын эрх ашгийн үүднээс харж байсан удаа байхгүй. Цэцийн бага болон дунд суудлын хуралдаан дээр ямар нэгэн асуудлыг Цэцийн гишүүд өөрс­дөө улстөржүү­лээд, нэг талыг барьж зүтгэж байсан тохиолдол ерөөсөө гарч байгаагүй. Хуу­чин намын угшлаар бол Ард­чилсан намаас гаралтай хүмүүс байж л байсан. Тэд ч, бид ч тэгж зүтгэдэггүй байсан. Тэр нь л хамгийн онцлог тал нь юм даа.

-Цэцийн дарга байсан Ж.Бямбадорж гуайгаас асууж байсан юм. “Цэц үнэхээр бүх хуульчдын оройн дээд болсон шигш­мэл, үнэхээрийн супер хуульчдын баг мөн үү. Тэдэнтэй ажиллахад ямар вэ” гэж. “Энд сууж байгаа хуульчдад өрсөл­дөгч үнэхээр алга. Үнэхээр Монголын орой болсон хуульчид Цэцэд л байна” гэж тэр хүн ам бардам хэлж байсан. Бүр нэг мэргэжлийн бахар­хал дүүрэн үг байгаа биз. Үнэхээр Цэцэд жаахан дундаж төвшний хууль­чид ороод ирчих тийм нүх сүв байхгүй юу? 
-Арга байхгүй л шигшмэл баг. Би бол хуульч хүн биш. Монголын төр, хууль цаазын түүх судалдаг хүн. Нөгөө та­лаар УИХ-ын гишүүн байсан. Бас олон жил хуультай ноцолд­сон. Энэ үүднээс нь Н.Бага­банди Ерөнхийлөгч намайг санал болгож, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүнээр то­милуулсан байх. Энэ он жи­лд би Монголын хам­гийн шилдэг хуульчидтай хамтарч ажил­лалаа. Тэдний арга туршлагаас суралцлаа. Бага­гүй туршлага хуримтлуул­лаа. Энэ бүх суурь дэвсгэр дээ­рээ өөрийнхөө итгэл үнэмш­лээр л асуудлыг ший­дэж байсан. Харж байхад  Н.Жан­цан эд нар тодорхой асуу­дал дээр яг л хэд нүүгээд мад тавьдаг сайн шатарчин шиг л ажилладаг. Юмыг олон талаас нь боддог, хардаг. Хуульч биш гишүүд гэвэл тэр багт П.Очир­бат гуай бид хоёр л байсан. П.Очирбат гуай бол аргагүй асар их туршлагатай. Юмыг маш олон хүчин зүйлээс нь олж хардаг хүн дээ. 

НИЙ НУУГҮЙ ХЭЛЭХЭД УЛС ТӨР МИНИЙ ХУВИЙН 
ЗАН АРАНШИН, ХҮНИЙ МААНЬ ДОТООД ТӨЛӨВТЭЙ
ОГТ ТОХИРОХГҮЙ БАЙСАН ШҮҮ

-Та бас УИХ-ын гишүүн бай­сан. Харин улс тө­рийн халуун амьдралаас яа­гаад тэр эрт өөрийгөө татаж авсан юм бэ. Одоо ингээд харж байхад Д.Дэмбэрэл гуай нэгэн том багана л харагддаг. Нөгөө талаас бусад улс орны парламентад бүх талаар жигдэрсэн, нас ухаан тэгширсэн улс л сууж байдаг. Манай парламент боло­хоор нэг тийм бядгүй ха­рагддаг. Гэхдээ нэг тийм далд ойлголтын талаар ярьж байна гэдгийг маань та ойлгож байгаа байх. 
-Би 1996 онд хоёр дахь удаа­гаа дэвшээд Булган айм­гийн дөрөвдүгээр тойрогт унасан л даа. Тэгээд л ерөөсөө нэг жил хагасын дараа намайг Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүнээр томилчих­сон. Цэцийн гишүүн чинь улстөржиж болдоггүй. Хуулийн дагуу төвшин ажиллах ёстой. Ингээд л үндсэндээ улс төрөөс гарсан. Гэхдээ ний нуугүй хэ­лэхэд улс төр миний хувийн зан араншин, хүний маань дотоод төлөвтэй огт тохирохгүй байсан шүү. Улс төр чинь жудгаар их хэцүү эд шүү дээ. Совесть гэж ярьдаг. Миний совестьтой ерөөсөө тохирч өгөхгүй байсан. Улс төрд би уг нь 80-аад оны сүүлээс орсон л доо. Энэ хугацаанд намын Төв хорооны дэд дарга, нарийн бичгийн дарга ч байж үзлээ. Их хурлын намын бүлгийн ахлагч ч байж үзлээ. Тэгээд л явцын дунд улс төр миний ерөнхий ааш авирт тохирохгүй эд байна гэдэг бодол төрсөн л дөө. Гэхдээ 1996 онд намаас нэр дэвш гэхээр нь дэвшсэн. Тэгээд уна­сан. Тэгж унаад зарим хүн, тухайлбал, насаараа албан тушаал, карьер хөөсөн улс бол жаахан сэтгэл санаагаар унадаг л юм байна лээ. Надад бол ямар ч тийм ялагдсан гэсэн зовиуртай мэдрэмж төрөөгүй. Тэгээд л би эрдэм шинжилгээний болон багшлах ажилдаа шилжээд л явсан. Ялагдал бол  дараагийн ялалтад ирлэж өгдөг зүйл л дээ. Тэгээд л судалгааныхаа ажил дээр тууштай зүтгэхээр шийдсэн. Шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүн, академич хэргэм 2003 онд хүртлээ. Энэ нь нөгөө ялагдал шинэ ялалтад ирлэж өгсний жишээ юм даа. Одоо улсууд төрийн бус элдэв академи гэдэг байгууллага байгуулаад тэр­ний гишүүн болчихоод өөрий­гөө академич гээд давхиж байгаа харагдах юм. Академич гэдэг бол уг нь өөр шалгуу­раар явж, Шинжлэх ухааны акаде­мийн их чуулганаар сонгогдоод, дараа нь Монгол Улсын Ерөн­хийлөгчид мэдүүлээд, Монгол Улсын ерөнхийлөгч зарлиг гар­гаж байж олгодог хэргэм шүү дээ.

-Таны амьдралын том даваа, том бахархал биз дээ?
-Элдэв цол зэрэг зүүж л явлаа. Хамгийн хүндтэй хэр­гэм бол академич. Жи­шээ нь, манай Булган аймгаас ака­демич болохоор улс байсан л даа. Манай их эрдэм­тэн Санжмятавын Гаадамба багшаас өгсүүлээд. Булган аймгаас академич огт төрөөгүй байж байгаад анхны академич нь би болсон юм. Түүнээс хойш ч гэсэн төрөөгүй л байна. Тэгэхээр энэ бол ямар нэгэн үнэлгээ байх л даа.

-Та намынхаа гишүүнч­лэлийг сэргээсэн үү?
-Үгүй. Одоохондоо нам бус л байна.

-МАН нэрээ сольж ни­лээн том давалгаа үүс­гээд, тэрнийхээ ард бас л том цохилт амсчихаад байж байх шиг байна. Тэдний хувьд түүхийн­хээ сонин үеийг туулж яваа болов уу. Энэ сонин үед олон төрлийн шил­жилт хөдөл­гөөн, улс­төрч­дийн зан суртахуу­ныг тойрсон  хачирхал­тай асуултын тэмдэгнүүд  гарч эхэллээ. Энэ нам дахиж сэргэхгүй байх гэж зарим нь ярих юм. Асар том уналт гэж хэсэг нь үзэх юм. Та МАН-ыг тойрсон сүүлийн үйл явдлуудын талаар дүг­нэлтээ хэлэхгүй юу? 
-МАН гэсэн хуучин нэрийг сэргээх нь зүй ёсны хэрэг байсан. Гэхдээ энд тактикийн алдаа гаргасан. Манай залуу удирдагчид арай хэтэрхий омголон хандсан. Түрүү­чийн 2008 оны сонгуулийн эхэн дээр сольсон бол болох бай­сан. Цагаа олоогүй. Гэтэл энэ чинь үнэндээ бол Хувьсгалт гэдэг бол комин­тернээс тулга­саар байгаад өг­сөн нэр шүү дээ. Тэгэ­хээр үүнийг сольчих­лоо гээд нэг их сүрхий хохирол учраад сүйд болоод байх юм байхгүй л дээ. Гэтэл энийг замаас нь улстө­рийн сул орон зайд гарчихсан том лиде­рүүд  ашигласан. Тухайлбал, ерөн­хийлөгч асан Н.Энхбаяр бол үүнийг гярхай ажиглаж байсан. Тэгээд л МАХН гэж нам байгуулаад л явчихсан. Юмны нарийн учрыг олдоггүй нэлээн жаахан ахмад үе байна. Зүгээр дагаж шуурсан залуу үе байна. Тэд дагаад шуурсан. Дээр нь тэр Н.Энхбаярыг барив­чил­сан бүтэлгүй техник­тэй болхи явдал энэ тэрээс болоод хэсэг бүлэг нөхөд тог­лоод гараад ир­лээ шүү дээ. Ийм үед хүмүү­сийн чанар танигддаг л даа. Ер нь улс тө­рийн том давалгаан дээр улс төрийн зүтгэлтэн хүний мөн ча­нар танигддаг. Зарим нь үүнийг маш гярхай ажиглаж, өөрийнхөө карьерт нэмэр болгодог. Жи­шээ нь, Черчиль ч гэсэн яг ийм агшныг нь олоод л нам солиод л дээшээ гарч бай­сан хүн шүү дээ. Тэрэн шиг ийм оролдло­гыг хийж байна. Гэхдээ бүтэлтэй юм уу, үгүй юм уу бүү мэд. Жишээ нь, Д.Арвин гишүүн Ардчилсан намд орж байна.

-Жудаггүй л юм болчих­лоо гэх үнэлэмж давам­гайлж байх шиг?
-Монголчуудын төрийн зүтгэлтэн дээр авч үзэж бай­сан их том чанар байна шүү дээ. Төв эрхэмсэг шинж гэж. Тэр шинж гэдгийг зүгээр нэг гүндүү­гүй чимээгүй байгаад байх юм шиг тийм маягаар ойлгодог улстөрчид ч байна. Монгол­чуу­дын энэ эрхэмлэж ирсэн шинж чанар одоогийн ардчилалд нийцэхгүй мэт. Тэр чинь ерөө­сөө эрхтэй атлаа болгоомжтой, найртай атлаа хэрсүү байх чанар шүү дээ. Энэ чанарыг үл ойшоосноос болж өнөөдөр ерөөсөө л чанга хашгирсан, хэлэх хэлэх­гүй элдэв үг хэлж орилсон тийм хүмүүс л ард түмнийг хамгаа­лагч, мундаг юм шиг харагдаад байдаг. Ер нь өрнө зүгт анх энэ парле гэдэг чинь Францын ярих, их чалчих гэсэн үгнээс гаралтай эд шүү дээ. Өрнөдөд бол ярьж хаш­гирч, маргаж улс төрийг хий­дэг. Дорно дахинд, дорно дахины түшмэл ухаан гэдэг чинь маш их нягталж, боловс­руулж байж асуудлаа тавьдаг. Энэ хоёрын хооронд өнөөдөр их зөрчил үүсч байна. Өрнө­дөөр явах гэхээр бас их сонин, дорнынхныгоо хуучин хэвээр нь уламжлах гэхээр бас их эвгүй. Энэ дундаас нэг юм тогтох гээд л оролдоод байна л даа. Монголд олон намын систем тогтсон. Гэхдээ олон намын системийн хамгийн ашигтай хувилбар бол хоёр на­мын систем байдаг л даа. Яахав олон нам уралдаад тэргүүлэх хоёр нам гарч ирээд цаашаа явдаг ийм олон намын систе­мийн доторх хоёр намын сис­тем гэж байна. Улс төр судла­лын ойлголтоор. Тэгэ­хээр хоёр намын систем тогтох хандлага манайд хүчтэй болоод, ер нь тогтох янзтай болоод ирсэн. Гэтэл сүүлдээ энэ хоёр нам маань, хуучин МАХН буюу одоогийн  МАН, өнөөгийн Ард­чилсан нам хоёрын удирд­лага аль аль нь олон түмний дунд маш нэр хүндгүй болсон. Энэ юутай холбоотой вэ гэхээр санхүү­гийн олигархитай бүгд нэгдсэн. Санхүү, эдийн зас­гийн­хаа чиглэлээр ерөөсөө МАН, АН гэхгүй торлогдсон байгаа юм. Тийм учраас санхүү, эдийн засгийн асуудал дээр энэ хоёр нам нэгдчихдэг. Тэгээд наа­гуу­раа ард түмний төлөө явж байгаа мэт янз бүрийн дүр үзүүлдэг. Ийм л байдал бий болоод байсан л даа. Тэгээд яахав саяын сонгуулийн дүн харууллаа шүү дээ. Энэ хоёр намын аль алинд нь ард түмэн итгэл сайн өгсөнгүй. Хоёр том намын аль нэг нь давамгайлах боломж олгосонгүй л дээ.

-Өмнөх сонгуулиар МАН үнэмлэхүй ялсан. Тэгээд хамтарсан засаг байгуул­сан. Тэр процессыг та юу гэж хардаг вэ. Одоо харахад МАН элэг рүүгээ нэ­лээн сайн тийрүүлээд л явж байх шиг харагдах юм.
-Үнэндээ бол энэ цөөхөн, гурван сая хүрэхгүй ард түмэнд аль болохоор нэгдэх үйл ажиллагаа хэрэгтэй.

Түрүүчийн хамтарсан засгийн үед шийдэхгүй байсан олон  асуудлыг хурдасгасан, гацаанаас гаргасан сайн тал бий л дээ. Тэр үед сэтгүүлчид та нар сөрөг хүчингүй болчихлоо гэж их шүүмжилж байсан. Бусад хүчин гаднаас шүүмжилж байсан. Ард түмэн шүүмжилж байсан. Би бол тодорхой тактикийн хувьд энэ хоёр нам нэгдэж ажилласан үйл явц буруугүй байсан гэж бодож байгаа. Гэхдээ сүүлдээ МАН нэрээ сольж, түүнийгээ дагасан тодорхой хүндрэл  амсаад ирэх үед нь нөгөө хүчин нь дахиад улс төр хийж эхэлсэн. Ардчилсан нам ханилж яваад нөгөө хүчнээ тодорхой бэрх­шээл амсаад эхлэнгүүт эндээс том ялалт байгуулна гэж тооцоод сон­гуульд итгэл дүүрэн орсон. Хаяж га­раад л, тийм үү. Гэтэл бас том ялалтаа ч байгуулж чадсангүй. Ардчилсан намын нэг жудаггүй нь энэ ялал­т дээр МАН-ыг улс төрийн тавцангаас ерөөсөө арччихъя гэсэн бодлого явуулаад байгаа нь. Энэ бол  яаж ч харсан жудаггүй хэрэг л дээ. МАН-аас салсан МАХН-тай эвсэл бай­гуулж ч байх шиг. Энэ чинь Мон­голын ард түмний эрх ашгийн үүднээс тооцох юм бол байх боломжгүй үйл явц шүү дээ. Тэгээд л Ерөнхий­лөгч асан Н.Энхбаярыг дагасан янз бүрийн яриаг цаагуур нь дэвэргээд л,  тэгсэн мөртлөө Н.Энхбаярыг ерөн­хийдөө яллах тал руугаа өөрсдөө шийд­вэр гаргаад л. Бас дахин цаа­гуураа МАХН гэсэн хэсэг хү­нийг улам дэвэргээд ингээд явж байна л даа. Нөгөө л миний хэлдэг улс төрийн жудаг, улс төрийн совесть гэдэг юм энд харагдаж байна. Ц.Дамдинсүрэн гуайгаас манай доктор С.Галсан багш “Совесть гэдэг үгийг яаж орчуулах юм бэ, Дамдин­сүрэн багш аа” гэж асуусан гэдэг. Тэг­сэн чинь цаадах нь жаахан харж байгаад монголчуудад совесть гэж байхгүй юм чинь тэрийг орчуулж яах юм” гэчихээд яваад өгсөн гэдэг. Үүнийг би яагаад татаж авчирч дурсч байна вэ гэхээр одоо энэ Д.Арвин гишүүний явдал, тэгээд л энэ Ардчил­сан намын хийж байгаа явдлууд  яг л энэ үгийг өөрийн эрхүй санаг­дуулаад байна л даа. Жудаг гэдэг ойл­голт бидэнд маш чухал байна. Намуудын төр барьж байгаа үйл явцыг харахаар хамгийн шүүмжлэх зүйл бол ерөөсөө төрийн бодлогын залгамж чанарыг үгүйсгэдэг нь байна. Энэ чинь явж явж үндэсний эрх ашгийг үгүйс­гэчихэж байгаа юм. Зөвхөн намынхаа эрх ашгийг тэргүүндээ тавиад бай­хаар үндэсний эрх ашигт хохирол уч­раад байгаа юм.

Нэг нь үнэхээр сайн юм хийж байс­­наа тэгсхийгээд л хаячихаж байгаа шүү дээ. Зарим нь бол одоо  жинхэнэ хэрэгтэй юмыг сүйд болтлоо ярихгүй байна. Жишээ нь, Баабар бол Мянганы зам мянгуужин гээд л бичээд байсан. Гэтэл ямар том үр дүн гарав. Одоо тэр Мянганы зам энэ тэрийн тухай цааш нь үргэлжлүү­лэх нь үү, үгүй юу. Нэг их онц юм ам­наас нь гарахгүй л байгаад байна. Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайд байхдаа Ногоон хэрэм билүү хүрэм билүү тийм хөтөлбөр боловсруулаад түүгээрээ нэлээн шуугиулж эхэлсэн. Сайхан хөтөлбөр байсан. Гэтэл дараагийн МАН гараад тэрийг нэг их тоохгүй явчихаж байх жишээтэй. Монголын үндэсний эрх ашгийн төлөө хийж байгаа бие биенийхээ хамгийн сайхан ажлыг дараагийн эрх баригч хүчин аваад явдаггүй, булаад л хаячихдаг. Энэ бол аймшигтай хэрэг. Ер нь үндэс­ний эрх ашгийг намын эрх ашигтай хутгаад байх юм бол ерөөсөө явахгүй. Монгол чинь цөөхөн хүнтэй. Жишээ нь хүний нөөцийг ашиглах асуудал бол төрийн албанд хамгийн чухал. Тэгтэл бүгдийг нь түдгэлзүүлээд л, хуучин тэр намын зүгтэй хүн гэж хэлээд л албанаас нь халаад  өөр хүн тавиад байна. Бид харж байна л даа. Үнэхээр бас халууштай улс бий л дээ. МАН-ын хуучин олон жил архагшчихсан, юу ч хийдэггүй, дарх­лагдсан нөхдүүд бий. “Эрхэшсэн да­дал ухааныхаа зөвийг бид төрүүлдэг” гэж айхтар үг байна шүү дээ, мон­голчуудад. Тэрэн шиг маш муухай дадалтай. Мөнгө төгрөг хэрэгтэй, Оюутолгой, Таван толгойг ашиглах хэрэг­тэй. Гэхдээ ашиглаад хэрвээ мөнгө оллоо ч гэсэн хэд хэдэн муухай дутаг­дал байна. Муухай монгол хүний шинж гэж би тэрийг хэлнэ.  Нэгдүгээрт, ерөө­сөө цаг ашигладаггүй. Одоогийн за­луучууд шөнө хий дэмий тэнэж тэнэ­чихээд л маргааш нь ажилдаа оч­доггүй.  Хагас бүтэн сайн өдрөөр 11-12 цаг хүр­тэл унтаж байна шүү дээ. Ерөөсөө цаг ашигладаггүй. “Адуу мэт орой унтаж, шувуу мэт эрт жиргэж бай” гэдэг чинь айхтар үг шүү дээ. Хөдөлмөрийн баатар С.Очир гуай “Нойрыг унтаж бардаггүй сэрж бардаг юм гэж дандаа захидаг байсан. Биднийг дунд сургуульд байхад уулзалт хийгээд. Эцсийн эцэст залхууралд автаж байна. Залхуурлын шагнал бол ядуурал шүү дээ. Хоёрдугаарт, монгол хүн өөрөөсөө буруу хайдаггүй. Дан бус­дад буруугаа чихэж байдаг. Энэ шинж нь маш хэцүү. Зүгээр сонирхуу­лаад хэлэхэд төв талбай руу зам наашаа нэгдүгээр зам руу эргэдэг байхад миний сууж явсан нэг таксины жолооч хоёрдугаар замаар эргээд торгуулж байсан л даа. Дараа нь нэг залуугийн таксинд суугаад явж байсан. Нөгөө залуу хоёрдугаар замаар эргэх гээд “Хөөе, чи болохгүй торгуулдаг юм бай­на лээ” гэсэн. “Гайгүй байлгүй, танд ямар хамаа байна” гээд ганцхан эргэсэн. Тас буугаад торгуулсан. Буцаж ирэхдээ “Та муу ёрлоод торгуулчихлаа” гэсэн. Ингэж л монголчууд дан бусад руу буруугаа чихдэг. Гуравдугаарт, монгол хүн чинь өөрөө өөрийнхөө  дошин дээр тошийчихоод бусдын юмыг явуул­даггүй шүү дээ. Үүдний жижүүрийн дургүйг нь хүргэсэн бол  “Дорж байна уу гэхэд   байсан байгаагүй гээд явуулчих жишээний. Нэг түшмэл дээр орлоо. Ерөөсөө нэг жижиг цаас өгчих байтал өнөөдөр ажилтай, маргааш 2 цагаас гээд явуулдаг. Ингээд л бие биенээ уяад байдаг. Ялангуяа янз бү­рийн зөвшөөрөл өгдөг албан тушаалт­нууд дан хүний гар хараад сурчихсан. Ийм дадалтай улсыг үнэхээр халах хэрэгтэй. Харамсал­тай нь, тэрний оронд ирээд сууж байгаа нь нөгөөдөхөө улам чанга үргэлжлүүлдэг сэтгэлгээтэй байдаг зовлонтой чанарууд байна. Энэ муухай чана­руудыг даван туулж байж л  Монгол Улс хөгжинө. Дөрөв дэхь нэг юм гэвэл ахмад үеийн залгамж халааны асуудал. Нэг үе жараас дээш насны хүн бол хүн биш маягтай байсан. Да­раа нь тавиад насны, одоо бүр дөчөөд насанд нь л ажилд авахгүй хөгширсөн гээд хөөдөг болж. Ингээд байвал Мон­гол Улс яаж хөгжих вэ дээ. 

ӨӨРСДИЙНХӨӨ ТӨРСӨН ӨДРИЙГ Ч САЙН МЭДЭХГҮЙ БАЙЖ
ЕСӨН ЗУУНЫ ТЭРТЭЭХЬ ЧИНГИС ХААНЫ ТӨРСӨН ӨДРИЙГ ОН САРААР НЬ ТОГТООНО ГЭЖ ЮУ БАЙДАГ ЮМ

-Манайхан эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ой гээд нэлээд их юм боллоо. Төдий­лөн сүртэй ой тойнд үлдсэн юм бага байна. Гэхдээ сая Чингис хааны төрсөн өдөр гэж тэм­дэглэлээ. Энийг бүр сонирхож таниас асууж лавлая гэж бодож байлаа. Үнэхээр ингэж тодор­хой­лох бололцоотой юм уу. Саяны тэмдэглэчихсэн маань үнэхээр ямар өдөр юм бэ?
-За, энэ бол хэцүү асуудал. Бүр Чингис хааны төрсөн он дээр хүртэл эрдэмтэд маргадаг. 1155 он гэж нэг хэсэг эрдэмтэд ярьдаг, 1162 он гэж ярьдаг. 1162 оныг илүү бодитой гээд манай мэргэн сайд Г.Амар гуай бол энэ 1162 оныг тогтоосон. Олонхи нь тэ­рэн дээрээ тогтдог. Төрсөн өдрийг дундад зууны үеийн янз бүрийн эх сурвалжуудад янз бүрээр бичсэн. Нэг хэсэг нь өвлийн эхэн сард гэсэн. Нэг хэсэг нь хавар, зуны эхэн сард төрсөн гээд янз бүрээр бичсэн. Тэгээд 1962 онд МАХН-ын Төв хорооны улс төрийн товчоо Чингис хааны 800 жи­лийн ойг тэмдэглэх тогтоол гаргасан. Түүхийн хүрээлэнгийн оруулсан саналыг үндэслээд 1962 оны зургадугаар сарын 10-нд тэмдэглэсүгэй гээд тог­тоол гаргасан. Гэтэл хүмүүс янз бү­рийн хэл ам гаргасан. Энэ биш гээд.

-Гэнэтхэн Чингис хаан гэж ярихгүй явж байгаад Төв хорооны тогтоол гараад баахан юм хийсэн юм байна лээ. Марк хэвлүүлээд л, хөшөө бариад л . Тэр яг юунаас үүдээд өрнөсөн ажил вэ. Урьд нь бол хүрч чадахгүй л яваад байсан биз  дээ? 
-Ерөөсөө л ард түмний сэтгэлд Чингис хаан хадаастай байсан шүү дээ. Намын төв хорооны үзэл суртлын хэлтсийн эрхлэгч Ж.Цэдэнжав гээд хүн байсан. Тэр хүн л анх академич Ш.Нацагдорж багштай уулзаж, танайх ер нь Төв хороонд Эзэн Чингис хааны ойг тэмдэглэх санал оруул гэ­сэн юм билээ. Тэр дагуу санал оруул­сан. Тэгээд тэрийг Д.Төмөр-Очир гуай анх маш хүчтэй дэмжсэн. Тэгээд  үүнийг Ю.Цэдэнбал гуай эд нар ч тухайн үедээ ерөнхийдөө зөвшөөрөөд тогтоол гаргачихсан.

-Та 90-ээд оны эхээр архивынх нэлээн ховор баримт руу орсон юм байна лээ. Би таны бичсэн нэг номыг уншсан юм. Ю.Цэ­дэнбал гуай бол тэр хүмүүсийг хориглоогүй, жаа­хан бол­гоомжтой л дэмжсэн юм билээ. Гэхдээ Д.Төмөр-Очир гуай шиг хүчтэй биш, зүгээр дэмжсэн маяг л үзүүлж байж гэж ойл­госон.
-Тийм. Ю.Цэдэнбал гуай ерөнхий­дөө зарчмыг нь зөвшөөрөөд л явсан. Урьд нь бол Ю.Цэдэнбал гуай Чингис хааны тухай маш хатуу үг хэлж байсан хүн шүү дээ.

-Тэр чинь хэдэн онд билээ?
-1949 онд сургуулиудад түүх, утга зохиол зааж байх тухай Намын төв хорооны тогтоол гаргах энэ асуудлаар шалгалт хийхдээ Намын төв хороонд бичсэн захидалдаа “Чингис хаан бол одоогийн Гитлер шиг л хүн” гэж бичиж байсан. Тэрнээсээ болоод ерөнхийдөө тийм таатай биш байсан байх. Гэхдээ л эрх биш  монгол хүн юм байна Ю.Цэ­дэнбал гуай мэдээж Чингис хааныг юу юугүй  тэгж  үгүйсгэх билээ. Тэр үеийн үзэл суртал нь барина, бас залуу байсан болоод л тэгсэн байх. Нэг их хүчилсэн юмгүй мөртлөө сүүлд хориглоогүй л явчихсан байдаг. Тэгээд зургадугаар сарын 10-нд гээд л тогтоол гаргачихсан. Бүр төв хо­роо­ноос бүр тусдаа он, цагийг тогтоох тухай түүхчид, одон орончид, Гандантэг­чинлэн хийдийн хамба лам Гомбожав гуай эд нар тэр багт орсон. Тэр үед чинь Монголын их зурхайчдын шавхруу нь байсан шүү дээ. Тэд нар ороод монгол, хятад, төвд хэл дээр байгаа сурвалжуудыг ашиглаад дахин дахин зурж үзээд их хааны мэндэлсэн өдрийг тавдугаар сарын 31 гэж тогтоо­сон. Тэгээд тавдугаар сарын 31-нээр энэ ойг тэмдэглээд, эрдэм шинжил­гээний хурал хийгээд, тэрнээс хойш түүх, утга зохиолд тавдугаар  сарын 31-нд төрсөн гээд л яваад байсан.

-Марк гаргаад, хөшөө бариад.
-Тийм. Дэлүүн Болдогт хөшөө барьсан.

-Тэр маркийг та зах зухыг нь үзэж байсан уу?
-Байсан л даа.

-Тэгсхийгээд дорхноо устсан юм биш үү?
-Их олон марк байсан шүү дээ. Цуврал. Хэдэн ширхэг хийлээ. Тэр­нээс ерөөсөө 25 мянга нь л борлогдсон байгаа юм. Хоёр сая 500 мянган ширхэг хийсэн санах юм. Тэгээд 25 мян­га борлогдоод л ерөөсөө хаа­чихсан шүү дээ. Тэр чинь дэлхийд үнэ­­хээр ховор марк гээд сүүлдээ маш их үнэд орсон.

-Тэгж анх хөшөө барих, марк гаргахдаа зураг хөрөг шалга­руулсан юм билээ. Бидний цаг төр нээлттэй болсноос хойш Чингис хаан гэж хардаг болсон хөргийг хятад зураач зурсан гэх мэтээр янз бүрийн юм ярьдаг. Тэр битгий хэл манай Төрийн ордны урдах хөшөөний төр­хийг ч гэсэн зарим хүн таа­шаадаггүй. Тэгэхээр тэр үед эзэн хааны дүр төрхийг яаж гаргаж байсан юм бол?
-Тэр өөрийн чинь ярьж байгаа зураг л байсан. Одоо тэр Тайваньд эх нь хадгалагдаж байгаа зураг. Чингис хааныг тэнгэрт хальсанаас хойш хамгийн ойрхон хугацаанд зурсан зураг. Тэрнээс гадна манай зураачид ч бас зурсан. 

-Мэдээж манай зураачид тэр зурагнаас л санаа авна биз дээ?
-Тийм. Гэхдээ арай монголжуу төрхтэй зурсан байсан л даа. 2 сая 500 мянган марк хэвлэсэн. Дээр нь нэг дугтуй хэвлэсэн. Чингисийн зурагтай. Үндсэндээ тэр Тайваний музейд хадгалагдаж байгаа зургийг л үндэс болгосон юм. Бидийг тэр зургийг үзэх гэж ороход “Та нар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбатын дараа эх зургийг нь үзсэн хоёр дахь хүмүүс болж байна” гэж Тайваний тал тайлбарлаж байсан.

-Одоо ч гэсэн Тайваньдаа бай­гаа юу?
-Тийм. Тэндээ л байгаа.

-Төд удалгүй нөгөө марк, хөшөө бүгдийг бужигнуулаад яв­чихсан?
-Тийм, тийм. 1966 онд, 1980 онд хоёр удаа хөшөөг буулгах үүргийг Ю.Цэдэнбал дарга өгч байсан. Гэвч монгол хүнд Эзэн Чингисийнхээ хөшөөг буулгая гэсэн сэтгэл ерөөсөө байхгүй. Янз бүрийн арга зохиосоор байгаад тэр хадны зургийн хөшөөг авч үлдсэн. Дэлүүн Болдог дээрх том хадны зураг.

-Тэгээд сая тэмдэглэсэн төрсөн өдөр маань юу болж таарч байна вэ?
-Юмыг шинээр сэтгэнэ, түүхэн үнэнийг сэргээнэ гэхээр янз бүрийн хүмүүс, түүх мэдэх, мэдэхгүй долоон шидийн улсууд янз бүрийн санал гаргаж ирэх юм байна шүү дээ. Төрсөн өдөртэй холбоотой асуудлаар ярьсан нэг удаагийн хурал дээр би  “Та нар чинь   өөрсдийнхөө  төрсөн  өдрийг  сайн мэдэхгүй байж аль есөн зууны тэртээх Чингис хааны төрсөн өдрийг он, сараар нь тогтооно гэж юу байдаг юм бэ. Нэгэнт л хуучин эрдэмтэд эх сурвалжаар нь үндэслэж тогтсон. Тэрүүгээр нь явбал яасан юм бэ” гэж хэлсэн. Тэгээд хурал хуй нь  тарж байсан явдал бий. Тэгсэн янз бүрийн хүмүүс Ерөнхийлөгч рүү бичсээр байгаад л  арваннэгдүгээр сарын дундуур төрсөн болгоод, тэрийг нь Ерөнхийлөгч дэмжээд явчихсан.

-Энэ шийдвэрийг гаргахад буурьтай түүхчид оролцсон юм уу. Голдуу бөө гэх мэт сайн дурынхан оролцсон гэх юм. 
-Оролцсон юм шиг байна лээ. Зарим нэг академич ч оролцсон бололтой байна лээ. Харин төрийн ордны үүдний хөшөөний баруун зүүн талд нь Хубилай хааныг байлгах уу гэж тэр Их Монгол Улс байгуулагдсаны 850 жилийн ойн комисс надаас асууж байсан. Хубилай хаан чинь Монголын нэрийг дэлхий дахинд хоёр дахь удаагаа мөнхөлсөн асар том хүн шүү дээ. Тийм учраас байлгах ёстой гэсэн. Тэгээд баруун гарт нь Өгөдэй, зүүн гарт нь Хубилай байдаг. Арван­нэгдүгээр сарын 14-нийг Үндэсний бахархлын өдөр гэж хэлэхээс яг Чингис хааны төрсөн өдөр гэж хэлэхэд хэцүү л болчихоод байгаа юм. Зарим нь хэсэг нь арванхоёрдугаар сарын 22-нд ч төрсөн гэж байх шиг элдэв юм яриад л байх юм. Яаж ч судлаад  яг тэрнийх зөв гэж тогтооход маш бэрх шүү дээ. Тийм учраас нэгэнт төр тогтоочих юм бол тэрийгээ бариад л цааш  явахаас өөр аргагүй.

-Чингисийн нэрийг эргэж сэргээх, алдар сууг  эх оронд нь мөнхлөх давалгааг Д.Төмөр-Очир гуай оройлон зүтгэсэн. Тэр үеэр Д.Пүрэвдорж гуай Чингис шүлгээ бичсэн. Гэхдээ тэр шүлгийг чинь Ю.Цэдэнбал гуай гэхээсээ илүү Ширэндэв гуай жаахан таашаагаагүй юм биш үү?
-Яахав, Ширэндэв гуай бол зарим нэг юман дээр нь шүүмжилж байсан. Ч.Чимэд гуай ч шүүмжилж байсан. Гэхдээ тэд ярьж байгаад радиогоор нэвтрүүлье гэсэн л дээ. Тэгээд тэр удаа нэг нэвтрүүлсэн шиг байгаа юм шүү. Шүлэг нь ч анх Буриадын Байкал сэтгүүлд гарсан.

-Д.Төмөр-Очир гуай энэ хэргээр илүү их хэлмэгдсэн биз дээ?
-Тийм. Энэ явдал том хүчин зүйл байсан. Ер нь юмыг жаахан хатуу ширүүн хэлчихдэг байсан нь хүмүүсийг өөрөөсөө холдуулах тийм байдалд хүргэсэн л дээ.

-Та Өвөрмонголд байдаг Чингисийн онгон дээр очиж байсан уу?
-Би хоёр, гурван ч удаа очсон.

-Тэнд очиход ямар мэдрэмж төрж байх юм?
-Тэр хүмүүс онгоноо хамгаалж  бүр дээр үеэсээ явсан. Бас нэг сэтгэгдэл төрнө шүү. Сүүлийн үед улам их гоё болгож. Энэ маань яг жинхэнэ онгон нь биш шүү дээ.

-Монгол туургатны ул мөр хаана л байна тэнд овоо бунхан босгоод байвал биднээс улам л алсарна биз дээ?
-Гэхдээ шарилыг нь авч явсан тэрэг тэнд нэг эвдэрч барьсан гэдэг. Тэрүүгээр нь л бэлгэдэж анх босгосон эд шүү дээ.

-Манайд одоо Чингис хааны онгоныг хайх үйл ажиллагаа ил, далд явж  байдаг юм уу, бүр зогсчихсон байдаг юм уу?
-Зөндөө, гадна дотны янз бүрийн улс ийм юм ярьж байна шүү дээ. Тэгээд л энд байна, тэнд байна гээд л ерөөсөө Хятадад ч, Монголд ч цуураад. Янз бүрийн юм их ярьж байна. Бурхан Халдун ууланд байгааг хиймэл дагуулын зургаар харсан. Тэнд байна ч гэх шиг янз бүрийн юмыг хүмүүс гаргаж ирж  байна. Гэсэн ч яг тэнд байна гэдгийг тогтоож чадаагүй. Дэлхийн баян хүмүүсийн анхаарлыг татаж, мөнгө олж хайгуул хийх гэсэн эрдэмтэн, судлаачдын оролдлого нилээн байдаг  шиг байгаа юм. Тэдгээр оролдлого дотроос 90-ээд онд Японтой хийсэн экспедиз бол маш их ажилласан л даа. Гэхдээ тогтоож чадаагүй. Энэ ёстой нууцын нууц төрийн бодлого байсан юм шиг байгаа юм. Монголын хаадын оршуулгын асуудал. Монголын 37 хаан суусан гэж ярьдаг шүү дээ. Тэр 37 хааны нэг ч шарил онгоныг олоогүй шүү дээ.

-Нэгийг нь ч олж чаддаггүй нь үнэхээр сонин юм шүү. 
-Тийм. Ерөөсөө олоогүй. Тэгэхээр энэ бол төрийн маш нарийн бодлого байсан шиг байгаа юм. Тийм учраас олдохгүй  байгаа юм. Чингис хааны 800 жилийн ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал дээр Хөдөөгийн Пэрлэй багш хэлсэн байдаг юм л даа. Ерөөсөө ардын аман зохиолын мөрөөр мөшгиж тодорхойлохгүй бол ямар ч сурвалжид байхгүй байна гэж. Биднийг оюутан байхад Пэрлэй багш  Чингисийн онгоныг олох болов уу гэхээр хачин үг хэлдэг байсан. “Одоо болоогүй, одоо гаргах юм бол үзвэл үнс, харвал хальс болчихно” гэж. Дандаа тийм үг хэлдэг байсан. Тухайн үед нь бид  инээгээд л өнгөрч байсан. Сүүлд бодоход нэлээн шинжлэх ухаан, технологи хөгжсөн үед олох ёстой. Яагаад гэвэл олон жил дарагдсан юм чинь сайн бэхжүүлж барихгүй бол ёстой л үзвэл үнс, харвал хальс л болчих байх. Тэрийг бодож хэлж байсан үг юм билээ. Одоо эрэл, хайгуул бол явж л байна. Гэхдээ нэг их амжилт олохгүй байна. Хамгийн том язгууртны булш Сүхбаатар аймгийн Онгон сумаас олдсон. Тэгэхэд хатны алтан титэм, бөгж, алтадсан эмээл энэ тэр олдсон. МУИС-ын сан хөмрөгт одоо хадгалж байгаа. Тэгэхээр аажим аажмаар дөхөж байна л гэсэн үг.

-Манайхаас мундаг мундаг олдворууд илэрдэг. Гэвч түрүүчээсээ алдагдаад, хэрүүл заргатай л байх юм. Бүгдийг нь нэгтгэсэн, хамгаалж хадгалах төрийн бодлого гэж байдаг юм уу?
-Их олон жил ярьж байна. Том музей байгуулбал асар том музей байгуулна. Яагаад гэвэл Шинжлэх ухааны академийн археологийн хүрээлэнд баахан үнэтэй олдворыг өнөөдөр хийх газар байхгүй подвальд эсвэл контейнерт л байж байдаг.   Гэтэл тэрийг чинь бүгдийг нь цуг­луулаад нэг музей байгуулбал хичнээн сайхан. Энийг яриад л байдаг. Гэвч ямар ч Засгийн газар хэрэг­жүүлдэггүй. Олдворуудаараа дэлхийн түүхчдийн анхаарлыг татах маш ховор сайхан музей байгуулж болно шүү дээ.

ЧИНГИС НЭРТЭЙ БРЭНД АРХИА ХААХ НЬ БИДЭНД ЯМАР АШИГТАЙ ЮМ БОЛ

 -Чингис гэдэг нэрийг тойрсон бас нэг бөөн юм боллоо. Бүгдийг нь хурааж, төр өмчилнө гэнэ. Чингис гэдэг нэр, энэ алдар суу чинь Монгол орон­доо л баялаг болж байх ёстой биш юм уу. Чингис гэдэг нэртэй бүтээгдэхүүнийг бид үйлдвэр­лэх эрхгүй юм бол хэн эрхтэй байх вэ. Та юу гэж бодож байна?
-Монголчууд чинь туйлшрахаараа хэцүү улс шүү дээ. Ахиад л энэ удаа туйлширч байна. Маш өнгөцхөн харж байна. Жишээ нь, Чингис гэсэн нэртэй архины шил хогон дээр хэвтэж байна гэх маягаар ийм өнгөцхөн юм л хараад байгаа юм. Гэтэл энэ бол ганцхан архины шилний асуудал биш шүү дээ. Чингис хааны зураг, ном  сэтгүүл зөн­дөө л гарч байгаа шүү дээ. Мөн ялгаа­гүй л хогон дээр хэвтэж байгаа. Тэрийг хаах нэрийдлээр  Чингисийн зураг хөргийг ерөөсөө л хэвлэж болохгүй гэсэн туйлшрал явуулж байгаа хэрэг. Тэрнээс гадна Чингис нэртэй брэнд архийг бид дэлхийн зах зээлд гаргасан нь маш чухал амжилт шүү дээ.

-Дэлхийд суут хүмүүсийн нэрээр нэрлэсэн архи зөндөө байдаг биз дээ?
-Зөндөө. Бүр брэнд болчихсон. Монголд  брэнд болж байгаа цөөхөн  бүтээгдэхүүн байна шүү дээ. Ноолууран эдлэл л байна. Өөр юм байхгүй л яваад байлаа. Явж явж  Чин­гис архи олон улсад брэнд бол­сон. Энийгээ эрээд ийм туйлширсан  давалгаанаар үгүй хийчих юм шиг юм яриад байна. Энэ одоо юу гэсэн үг вэ. Чингисийн нэрийг хамгаалж байгаа хэрэг юм уу. Чингисийн нэрийг ингэж хамгаалахгүй л дээ. Оюун санаандаа өөрчлөлт хийж л хамгаална.  Энэ талаар бол илүү өргөн юм ярьж болно. Чингис гэсэн нэртэй монгол брэндээ устгах бидэнд ямар ч ашиггүй. Хэнд ч хэрэггүй, тэр дундаа Монголд ашиггүй энэ мэт элдэв асуудлыг ямар зорил­гоор гаргаж тавиад байдгийг ойлгохгүй юм. Яг ингээд хөөрцөглөөд явбал олон улсын худалдааны янз бүрийн хууль тогтоомжийг ч  хөндөх асуудал гарч ирэх байх.

-Дэлхийн зах зээл дээр бас нэг хошин явдлаараа яригдах нь л дээ.  
-Чингис гэсэн нэртэй юмаа Монголд үйлдвэрлэхгүй мөртлөө бүр гаднаас оруулж ирнэ ч гэх шиг. Ийм хачин юм байж болохгүй шүү дээ.

-Чингис гэдэг нэрийн патент Тайвань хүн дээр байсан юм байна лээ. Та энэ тухай сонссон уу?
-Сонссон.

-Миний авсан мэдээллээр тэрнийг манай монголчууд хөөцөлдөж байж их өндөр үнээр худалдаж авсан юм билээ. Тайвань хүний нэр дээр байсан бол манайх энд хичнээн дөвчигнөөд нэмэргүй болно биз дээ?
-Ер нь бол нэмэргүй л дээ. Монгол болъё л доо. Чингисийг үйлдвэрлэхээ болъё. Өмнөд хөрш гэж дэлхийг тэр чигээр нь бүтээгдэхүүнээрээ эзэлсэн улс байна шүү дээ. Тэд шүүрээд л авна биз.

-Дотооддоо хориглочихвол дор нь гаднын юм болоод, гадны нэр нүүр болоод, гадны бизнес болоод л явчихна шүү дээ. 
-Тийм шүү дээ. Чингис нэрээ ашиглах юман дээрээ ашиглаж сурах хэрэгтэй шүү дээ. Хог дээр хэвтлээ л гээд байх юм. Хамгийн гол нь өөрийгөө Чингисийн үр сад гэдэгт хүндэтгэлтэй хандах тухай л бодлого хий л дээ. Монгол хүн өөрийнхөө үнэ цэнэд хүндэтгэлтэй ханддаг болоод эхлэхэд л энэ бүх юм алга болно шүү дээ.

-Дотоодынхоо бизнесээр оролдох гэж яваад дэлхийн зах зээлд гарч байгаа ганц нэг брэндээ үгүй хийчихгүй байгаасай.
-Архийг бид муулж л байна. Бүр Кидан Монгол гаралтай хүмүүс толгойлж байсан Кидан улсад л архи, тамхины хууль гараад, архи нэрсэн хүнийг цаазалж байсан. Дэлхий дахинд зөндөө л тийм юм болсон шүү дээ. Гэхдээ архи  бол идээний дээж гэдэг ойлголтыг хүн төрөлхтөн устгаж чадсангүй өнөөг хүрлээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч сүүтэй хундага өргөе л гэж байгаа. Би тэрийг буруу гэхгүй л дээ. Гэхдээ хүн төрөлхтөн тэр чигээрээ идээний дээж гээд аваад үлдчихсэн ийм соёлыг наанатай, цаанатай харах хэрэгтэй л дээ. Хүнээ л боловсруул. Тэр идээнээс болж бүх гай түйтгэр үүснэ гэж байхгүй шүү дээ. Тиймээс энэ асуудал дээр төрийн түшээд их ухаалаг хандаасай. Популизм битгий хийгээсэй.

-Энэ төрлийн бизнесгүй хэсэг нь лобби хийгээд нэг хэсгийгээ шахаж байгаа юм шиг байна. Үргэлж л дотоодын дажин өрнөж байх юм даа. 
-Засгийн газар патентыг нь авлаа гэхэд маш ухаалаг хандахгүй бол болохгүй.

-Бид хүүхдэдээ Чингис гэж нэр өгч болохгүй гэл үү?
-Хүний эрхийн асуудал шүү дээ. Олон муу үр дагавар гарна. Тийм учраас маш ухаалаг хандахгүй бол болохгүй. Хамгийн эхлээд гаднын зах зээл их ашиглана даа.

http://ganchimeg.niitlelch.mn