П.ЦАГААН: Завин дээр хамт суучихаад далбилзуулаад баймааргүйсэн

Оюутолгойн ТУЗ-д Монголын талыг төлөөлдөг гурван монгол хүнийг солих гэсэн мэдээлэл гараад байна. Энэ сэдвийн хүрээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга П.Цагаантай ярилцлаа.

Ил уурхай төслийн хүчин чадалдаа хүрлээ. Үүнийг удахгүй дэлхий нийтэд албан ёсоор зарлана

-Таныг Оюутолгойн ТУЗ-ийн гишүүнээсээ чөлөөлөгдөх өргөдлөө өгсөн гэж дууллаа. Энэ үнэн үү?
-Сэтгүүлчид та нар соргог хүмүүс шүү. Би одоогоор өргөдлөө өгөөгүй байна. Гэхдээ өнөөдөртөө багтаагаад ТУЗ-өөс чөлөөлөгдөх өргөдлөө өгөх бодолтой байна.

-Яагаад та энэ ажлаасаа татгалзах болов оо?
-Би ТУЗ-д гурван жил ажиллаа. Энэ хугацаанд цагаан цаасан дээр байсан Оюутолгой төслийн бүтээн байгуулалтын ажил өрнөж, эхний үе шатны бүх зорилт хугацаандаа амжилттай хэрэгжиж дууссан. Баяжуулах үйлдвэрийн аварга том дамрууд өнгөрсөн оны арванхоёрдугаар сарын 27-ноос хойш тасралтгүй эргэлдэж байна. Оюутолгойн зэс-алтны ордын баяжмалын экспорт энэ оны долдугаар сард эхэлсэн. Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд заасан нөхцөлийн дагуу өнөөдөр Ил уурхай төслийн хүчин чадалдаа хүрч, хоногт 100-гаад мянган тонн хүдэр олборлож эхэллээ. Үүнийг удахгүй дэлхий нийтэд албан ёсоор зарлана. Сайн мэдээ байгаа биз дээ. Өнгөрсөн хугацаанд далд уурхайн барилга байгууламжийн ажил ч хийгдэж эхэлсэн. Товчдоо, үүргээ биелүүлсэн.

ТУЗ-ийн гишүүн болсноос хойш миний ажил төрөл ч өөрчлөгдсөн. Тамгын газрын дарга болсон болохоор Ерөнхийлөгчийн төлөөлөл мэтээр буруу ойлгогдох явдал ч мэр сэр гарах юм. Ер нь, төслийн дараагийн үе шат эхэлж байгаа учраас шинэ хүн эхнээс нь хариуцаад явах нь ч зөв.

-Оюутолгойн ТУЗ-ийн гишүүнийхээ үүргийг та хэр сайн биелүүлсэн гэж үздэг вэ?
- ТУЗ-ийн гишүүд Хувь нийлүүлэгчдийн байгуулсан гэрээнүүд, Компанийн Дүрмийн хүрээнд ажилладаг бөгөөд  үүргээ хариуцлагатай, нэр төртэй биелүүлсэн гэж бодож байгаа. Бидний түүхэн зорилго  бол Оюутолгойн эхний ээлжийг ашиглалтад оруулах ажил байсан. Үүнийг ашиглалтад оруулсан. Барилга байгууламжийг хугацаанаас нь хагас жилийн өмнө дуусгасан боловч гаднын хүчин зүйлээс хамаарч олборлох үйл ажиллагаа нэлээд хойшилсон тал бий. Гэхдээ л яг цагтаа эхэлсэн. Юутай ч, Монголын маань эдийн засаг нэг шинэ хөлтэй, тулгууртай болоход хувь нэмэр оруулсандаа баяртай байна. Оюутолгой бол энэ зууны хамгийн том бүтээн байгуулалтын нэг юм.

Төслийг хэрэгжүүлэх явцад, хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд Монголд ашигтай өөрчлөлт оруулахад, ялангуяа манай талын төлөх зээлийн жилийн хүүг таван хувиар бууруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэндээ баяртай явдаг. Зээлийн хүү ингэж таван хувиар буурахад Монголын зээлийн дарамтын хэмжээ 1,5 тэрбум ам. доллараар багассан гээд бод доо. Чингис бондын дүнтэй тэнцэж байгаа биз дээ. Ирээдүйн зарлагаа тийм хэмжээгээр багасгалаа гэсэн үг шүү дээ.

Үүнээс гадна бараа үйлчилгээ худалдан авах ажиллагаанд Монголын компаниудын оролцоог нэмэгдүүлэх талаар цуцалтгүй тэмцсэний үр дүн гарч, тусгай бодлогын баримт бичиг батлагдсан. Хэрэгжүүлж эхэлж байгаа. Одоо эхний ээлжинд үндэсний компаниуд, дараа нь хамтарсан, тэгээд олдохгүй бол гадаадын компанид өгдөг болно. Өмнөговийн компаниудад нэмээд үнийн урамшуулал ч олгож байгаа. Энэ нь татварын үрэлгэн хуваарилалтаас хамаагүй илүү өгөөжтэй зам. Үүний хэрэгжилтийг хангуулахад цаашид ч сайтар анхаарах хэрэгтэй шүү гэдгийг энэ далимд хэлчихье.

Зарим үед бухимдах, хатуу хөтүү үг хэлэх явдал байсан ч ТУЗ-ийн гишүүдтэйгээ ойлголцож энэ том төслийн олон олон асуудлыг цагт нь шийдэж ирсэн. Яаж бүх зүйл биднийхээр болох вэ дээ гэж бодох үе ч байсныг нуугаад яахав. Энэ ялдамд, хамтарч ажилласан бүх хүмүүст гүн талархал илэрхийлж, хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөе.

-Та гурвын Оюутолгойн ТУЗ-д очсон томилгоо  мэргэжлийн бус хүмүүс гэсэн шүүмжлэлийг араасаа дагуулсан. Үнэхээр заавал мэргэжил шаардахаар тийм хүнд ажил байсан уу?
-Хүмүүсийн санал бодол янз бүр л байна шүү дээ. ТУЗ-д ажиллах мэрэгжил гэж байхгүй, харин тэнд ажиллах чадварын тухай асуудал бол бий. Би өмнө нь төр, засгийн  янз бүрийн ажил албыг хашихын зэрэгцээ Орос-Монголын хамтарсан үйлдвэрүүд болох Эрдэнэт, Монросцветмет нэгдлийн ТУЗ-ийн дарга, гишүүнээр ажиллаж байсан. Товчдоо миний хийж байсан ажил төрлийн мэдлэг, туршлага зэргийг харгалзаж Оюутолгойн ТУЗ-д оруулсан байх.

-Ээрэм талд боссон тэр том үйлдвэрийг ийм богино хугацаанд бариулахад элдэв бэрхшээл зөндөө л байсан байх даа. Бид чинь тэр үед Оюутолгойтой хамт ярьж эхэлсэн Тавантолгой, тавдугаар цахилгаан станцаа одоо ч ярьсаар л, мунгинсаар л сууж байгаа шүү дээ?
-Юуны урьд энэ төслийг хэрэгжүүлэхийг Монгол Улсын Засгийн газар бүх талаар дэмжиж, хамтарч ажиллахыг чухалчилж ирснийг онцолж хэлмээр байна. Мэдээж хэрэг үүний хажуугаар манайхны есөн шидийн хүнд суртал, зөвшөөрөл, хийрхэл, бас төсөл хэрэгжүүлэхэд оролцож байгаа зарим гадаадыхны ойворгон зан,  бусдын дарамт шахалт гээд олон сорилт бэрхшээл тулгарч байсан боловч тэдгээрийг даван туулж, төслийн эхний ээлжийг хугацаанд нь бариулж дуусгаж  чадсан. Энэ бол хамтын амжилт. Энэ дашрамд хэлэхэд, ТУЗ-ийн хурлын бүх протокол үг үсэг, авиагаар  бичигдэж үлддэг. Тийм болохоор хожим Оюутолгойн  түүхийг бичих хүмүүс хурлын протоколыг уншаад их сонирхолтой зүйлийг ил болгох байх л даа.

Санхүүжилтийг зогсоох шийдвэрийг Рио Тинто компани Лондонд гаргачихаад түүнийгээ Торкуйс Хил, Оюутолгой компанид тулгасан

-Оюутолгойн төсөл таг зогсчихсон юм шиг ойлголт гадуур тарах боллоо. Бодит байдал ямар байгаа бол. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?
-Оюутолгой зогсоогүй. Ажиллаж байгаа. Оюутолгойн  ил уурхай төслийн хүчин чадлаараа ажиллаж эхэлж байгааг дээр хэлсэн. Энэ ил уурхай Оюутолгойн ордын нөөцийн 20 орчим хувийг олборлоно.  Нөөцийн 80 хувь нь газрын гүнд, ойролцоогоор 1300 метрийн дор байгаа. Түүнийг далд уурхай буюу төслийн хоёрдугаар шат гээд байгаа юм. Таван метрийн диаметртэй Улаанбаатараас Монгол Улсын хойд хил хүрэх хэмжээний урт хонгил баригдаж  газар дор блоклон нураах аргаар олборлолт явуулна. Хүдрээ том лифтээр дээш зөөнө. Газар дор олон машин техник, олон хүн ажиллана. Газар дор 30-40 хэмийн дулаан байгаа. Тэнд үйл ажиллагаа хэвийн явуулахын тулд агааржуулалт, аюулгүйн болон техникийн нарийн горим, менежментийн ажил ихтэй.  Далд уурхайг барьж байгуулах ажил олон жил үргэлжилнэ. Гүний уурхай ажиллаж эхэлтэл дахиад 3-4 жил шаардагдана. Энэ шатны барилга байгууламжийн ажил явагдаж байсан боловч санхүүжилтийг зогсоох шийдвэрийг Рио Тинто компани Лондонд гаргачихаад түүнийгээ Торкуйс Хил, Оюутолгой компанид тулгасан. Нэгэнт далд уурхайн санхүүжилт зогссон болохоор зарим ажлын байр хаагдана. Харин ил уурхай ажилладгаараа ажиллана.

Ц.Сэдванчиг захирлын захидал бол шалтгаан биш, шалтаг нь

-Рио Тинто яагаад тийм шийдвэр гаргасан юм бол. Хөрөнгө оруулалтын гэрээгээр хүлээсэн төслийг санхүүжүүлэх үүргээ биелүүлж чадаагүй юм болов уу, эсвэл Ц.Сэдванчиг захирлын билгээсэн захиа тэгж их нөлөөлсөн үү?
-Төслийг санхүүжүүлэх, бас менежмент хийх нь хөрөнгө оруулагч талын хүлээсэн үүрэг. Монгол Улсын өмнө тэд ийм үүрэг хүлээсэн. Үүнийхөө төлөө багагүй мөнгө авч байгаа нь ч үнэн. Олон улсын банк санхүүгийн байгууллагаас зээл авах нь төслийг санхүүжүүлэх нэг л хувилбар. Давуу эрхийн хувьцаагаар санхүүжүүлэх төлөвлөгөө нь тасарсантай ч холбоотой биз. Төслийг зөвхөн зээлээр санхүүжүүлнэ гэж Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд заагаагүй. Бас үгүйсгээгүй гэж хэлж болно. Рио Тинто төслийн санхүүжилт босгож байгаа нөхцөл дотор Монголын тал яагаад ч хүлээж авахын аргагүй, Хөрөнгө оруулалтын гэрээтэй зөрчилдсөн зүйл ч байгаа. Олон өнцөгтэй, булан тохойтой зураг зурчихаад “Үүнийг заавал дугуй хэлбэртэй байна гэж хар” гэж шахахтай агаар нэгэн нөхцөл тулгаад байгаа нь нууц биш. Түүнийг нь хүлээж авахгүй болохоор Монгол гэж ийм муухай улс байдаг гэсэн утгатай хар Пи Ар-т гар татахгүй байхыг нь бодоход Рио Тинто давхар тоглолт хийж байгаа бололтой байна.  За за, энэ сэдвийг цааш гүнзгийрүүлмээргүй байна. Тийм учраас бид арга буюу адилхан л тоглолт хийх хэрэгтэй болж байна. Ц.Сэдванчиг захирлын захидал бол шалтгаан биш, шалтаг нь.

-Тэд тэгээд юу бодоод байгаа юм бол?
-Өөрсдөөс нь асуух хэрэгтэй байх. Асуусан ч хариулахгүй л болов уу. Рио Тинто Оюутолгойгоос, тодруулж хэлбэл, гүний уурхайгаас хүртэх ашгаа нэмэгдүүлэхийн тулд хоёр талд шатар тоглож байгаа нь нууц биш. Тэдний бодлыг буруутгах аргагүй ч хөлдөө манай улсын нэр хүндийг чирч, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг үргээлцэхэд хувь нэмэр оруулж байгаад нь үнэхээр харамсч байна. Яг үнэндээ бол шүүх дээр өнөөдөр очвол Рио Тинто шууд л ялагдана. Гэхдээ бид заргалдахгүйгээр хэл амаа олоод, хамтраад цаашаа явмаар байгаа юм.

Загасанд сайхан явна гээд ярьж тохирчихоод завин дээр гарсныхаа дараа тороо томсгох гээд, аль эсвэл маниусынхаа гарыг алгадаад загас бариулахгүй  аашлаад, бас хажуугаар нь бусад завьтай хүмүүст муулаад яваад байгаа нь үнэндээ таалагдахгүй байгаа. Аливаа юм хэмжээнээсээ халих осолтой. Эргэж савдаг явдал ч бий. Бумерангийн хууль. Бумеранг яаж нисдэгийг австраличууд уг нь сайн мэднэ дээ.

-Далд уурхайн ажил дахиж хэзээ сэргэх вэ?
Сэргэж л таарна. Гэхдээ манайхаас бага шалтгаална. Риод санхүүжүүлэх мөнгө өөрт нь бараг байхгүй. Өмнөх санхүүжилтээ хүртэл буцааж авах гээд байгаа хүмүүс.  Оюутолгойн ашгаас хүртэх боломж нь нэмэгдсэн цагт л сэргээхийг бодох байх. Нэг сумаар хоёр, гурван  туулай агнах бодолтой үйлдэл хийж байгаа нь нууц биш.

Монголын Засгийн газрын төлөөлөгчид Лондонд очихыг л хүлээж байгаа хүмүүс гэж бодвол эндүүрэл. Тэмээ хариулсан хүн буурынхаа занг андахгүй гэдэг шиг гурван жил хэрэлдэж хэлэлцсэн хүний хувьд түншүүдийнхээ зан, ааш аягийг гадарладаг болчихоод байгаа.

Рио Тинто Оюутолгой төслийн хоёр дахь шатны санхүүжилтээ зогсоосон нь бидэнд ухаарал, бас гарцын талаар бодох боломж ч олгож байгаа юм бил үү

-Нэгэнт та ажлаасаа чөлөөлөгдөхөөр шийдчихэж. Хэдэн жил хэрэлдэж, хэлэлцсэнийх бие биенээ сайн ойлгох байх. Энэ дашрамд Риод хандаж хэлэх үг танд байгаа байлгүй дээ?
-Хоёр зүйл л хэлье. ТУЗ дээр хэлж байсан миний үгийг уншиж, санаж бай л гэх үү дээ. Хэрэг болно. Нэг том дарга ажлаа өгөхийнхөө өмнө, “Цагаан аа чиний хэлж байсан үг чинь зөв, үнэн байж. Болдогсон бол цагийг ганц хоёр жилээр ухраачихмаар байна” гэж байсан шүү. Хоёр дахь нь, төслийн хоёр дахь шатны ажлаа удаах тусам аль аль тал нь хохирно. Өнөөдөртөө Монгол хохирч байгаа мэт боловч хэтдээ та нар илүү ч хохирч магадгүй шүү.

-Цаашид Монголын тал юунд анхаарах ёстой вэ?
-Оюутолгойн хоёр дахь үйлдвэр байхгүй юм шиг бодоод өөр хэд хэдэн том төсөлтэй болохын төлөө ажиллацгаая л даа. Рио Тинто Оюутолгой төслийн хоёр дахь шатны санхүүжилтээ зогсоосон нь бидэнд ухаарал, бас гарцын талаар бодох боломж ч олгож байгаа юм бил үү. Хэн мэдлээ.

-Таныхаар  Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээ монголчуудад хэр үр өгөөжтэй, сайн гэрээ вэ?
-Сурах бичигт ормоор гэрээ.

Сайн, саар аль утгаараа тэр вэ?
-Олон утгаар гээд ойлгочих. За, яриагаа өнөдрлөх үү, хоёулаа. Дурсамж бичих цаг гарвал тэр үед дэлгэрэнгүй ярья.

-За, та ч салахын түүс болж байх шиг байна. Сүүлчин асуулт. Та цаашид Оюутолгойтой холбоотой ажиллах уу?
-Хүссэн ч эс хүссэн ч холбогдох л байх даа. Төслийг зогсоох биш, явуулахын төлөө ямагт байна.

-Баярлалаа.

                            Д.ЦЭЦЭГ

Ж.Батзандан: Засгийн газар нүдээ нээ

УИХ-ын гишүүн Ж.Батзандантай уулзаж, ярилцлаа.

-Сайхан амарсан уу. Амралтаа хаагуур, яаж өнгөрүүлэв?
-Гэр бүл, үр хүүхдүүдийнхээ хамт хөдөө орон нутагт амарлаа. Бас гадаад, дотоодын их, дээд сургуулиудын лекцэнд сууж, эрдэмтэд, судлаачдын үгийг сонслоо. Саяхнаас л ажилдаа орж байна.

-Хичээлийн шинэ жил эхэлж, гадуур амьдрал оволзож байхад Төрийн ордон нам гүмхэн хэвээрээ л байх шив?
- Улс орны эдийн засгийн асуудал хүндэрсэн энэ үед ажилдаа орохгүй амраад байж сэтгэл төвдсөнгүй. Хямрал юунаас болов, ямар гарц байна гэдэг талаар харах, судлах юм их байна.

-Ерөнхий сайдад илгээсэн захидлынхаа хариуг авсан уу?
-Монгол Улсад тулгамдаж байгаа асуудлуудаар, ялангуяа эдийн засагт үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг хохирол багатай давах боломжийн талаар Ерөнхий сайдад захидал бичсэн. Миний хувьд төр засгаас хэрэгжүүлж буй зарим бодлогод шүүмжлэлтэй хандаж байгаа.  Хямралын үед хямралын менежмент хийх хэрэгтэй гэдгийг сануулж, захидал бичсэн юм. Монголын төр баян цатгалан хүн шиг үрэлгэн цамаан загнаж болохгүй.

-Тэгэхээр хямралыг давах менежмент нь юу юм бэ?
-Төсвийн зардал, халамжийн бодлогоо эргэн харахыг Ерөнхий сайдаас хүсч байгаа. Манай төсвийн зарлагын 60 орчим хувь нь захиргааны зардал, халамжийн бодлогод зарцуулагддаг. Захиргааны нүсэр том бүтцээ тэжээхийн тулд эдийн засаг сульдаж байна. Халамжийн бодлогоо хэрэгжүүлэхийн тулд татвар төлөгчдийн нуруун дээр маш том ачаа үүрүүлж байгаа. Хямрал биднээс улстөрийн намуудын амлалтад хөтлөгдсөн эрүүл бус эдийн засгийн бодлогыг зогсоохыг шаардаж байна. Эдийн засагт хүндрэл, дарамт учруулдаг төрийн өмчит компаниудыг татан буулгах,нэгтгэх, дахин зохион байгуулах замаар менежментийг нь яаралтай сайжруулах хэрэгтэй байна. Хавтгайрсан халамжийн бодлогыг зорилтот халамжийн бодлого болгож өөрчлөх ёстой. Хэдхэн ченжүүдийн өмнө сөхөрсөн үндэсний валютаа хамгаалах валютын зохицуулалтын шинэ журамд шилжье, төсвийн цоорхой, төсвийн гадуурхи хууль бус зарцуулалтаа зогсоо гэдэг шаардлагыг хүргүүлсэн . Одоогоор ямар ч хариу алга.

- Үүнийг хийх зоригтой хүн Монголын улстөрд байгаа гэж үү?
-Эдгээр асуудлууд ганцхан өнөөдөр яригдаж байгаа зүйл биш. Улстөрийн хүрээнийхэн бүгд мэдэж байгаа. Үүнийг өөрчлөх улстөрийн эр зориг хэрэгтэй.

-Эдийн засаг хямраагүй юм биш үү. Ерөнхий сайд өөрөө тэгж хэлсэн шүү дээ?
- Онолын хувьд гурван улирал дараалан эдийн засгийн өсөлт огцом буурвал үүнийг хямрал гэж тодорхойлдог. Би Засгийн газрын судалгааны байгууллагын үгэнд биш, хөндлөнгийн эдийн засагчдын дүгнэлтийг үнэн гэж үздэг. Засгийн газар хуурамч статистик тоо гаргаж, ард түмний тархийг угаадаг байдлаа одоо зогсоох хэрэгтэй. Амьдрал хуурамч тоонд биш бодит үнэнд захирагддаг гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.

-Шинэчлэлийн Засгийн газар байгуулагдаад нэг жилийн нүүр үзлээ. Тэдэнд та ямар дүн тавимаар байна?
-Н.Алтанхуягийн танхим зам засах, цэцэг тарих ажлыг сайн хийж байгаа. Гадаадаас зээл авч өр тавихдаа ч гаргууд сайн байна. Харин тавьсан өр зээлээ үр дүнтэй ашиглах, эдийн засгийн бүтээмжийг дээшлүүлэх тал дээр тааруухан байна даа. Өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад манай бизнесийн зарим салбар доголдож, ашиг орлого нь 50 хувиар буурсан судалгаа байна. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын асуудлаас болж олон хүн ажлын байраа алдаж, өр зээлээ төлж чадахгүй олон зуун бизнес эрхлэгчид гудамжинд гарч байна. Гадаад валютын ханш огцом нэмэгдсэний улмаас үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн худалдан авах чадвар эрс буурлаа. Валютын өсөлтийг бодит эдийн засагт хөрвүүлж тооцох юм бол инфляци найман хувь биш 15 хувьд хүрсэн. Моргейжийн зээлийн хүү найм биш, 2 оронтой болсон. 1.5 тэрбум ам.доллар Чингис бондын хүү, валютын ханшийн зөрүүг тооцвол хоёр тэрбумд хүрлээ. Засгийн газар нүдээ нээж, сайд нар ажилдаа хариуцлагатай хандах хэрэгтэй . Үйлдвэрлэлийн салбарын түүхий эд, машин механизмын 80-90 хувийг гадаадаас авдаг гэж үзвэл Чингис бондоор бид Хятадын эдийн засгийг л тэтгэж байна.

-Сөрөг хүчний зүгээс Засгийн газрыг огцруулах асуудлыг хөндөж байна
-Засгийн газрыг огцруулах эсэх нь нэн тэргүүний чухал асуудал биш. Хамгийн гол нь Засгийн газрыг шахаж, шаардаж, ажлыг нь хийлгэх ёстой. Харамсалтай нь манай Ерөнхий сайд эдийн засаг хямраагүй, улс орны байдал сайн байгаа гэж долоо хоног бүр 30 минутын турш худлаа ярьдаг боллоо. Ерөнхий сайдын үлгэр ярих хооронд улс орон улам л хүндэрсээр байна. Цалин хөлс инфляцид дарлуулж, монгол төгрөг гадаад валютын өмнө сөхөрлөө. Худлаа ярьдаг, өөрөөсөө бус өрөөлөөс алдаа хайдагаа одоо болих хэрэгтэй.

-Бүх юм урвуугаа эргэчихсэн юм шиг, байдал ерөнхийдөө хүндхэн л байна?
-Сүүлийн үед нэг зүйл тод томруун харагдаж байгаа. Манай улс төрчдийн худлаа хэлэх, хууль зөрчих хоёр хэрээс хэтэрлээ, Тендерийн будилаан, замын луйвар хоёр ердийн үзэгдэл болж хувирлаа. Хууль мөрдөхөөсөө илүү яаж гуйвуулах вэ гэж боддог, төсвийн мөнгөөр хувийнхаа бизнесийг тэтгэдэг хуучин тогтолцоо үргэлжилсээр л байна. Аж ахуйн менежер, нэгдлийн дарга шиг Ерөнхий сайд маань бодит үнэнийг ойлгохгүй явсаар л байна.

-Уул уурхайгаас олдог мөнгө багаслаа. Уул уурхайн салбар уналтад орлоо. Та юу гэж дүгнэж байна?
-Манай эдийн засаг уул уурхайгаас хэт хамаарч байгаа нь үнэн.Энэ хамаарлыг аль болох багасгах, эдийн засгаа төрөлжүүлэх бодлогыг Засгийн газар явуулж байгаа гэж найдья. Ер нь уул уурхайн ордууд илрэхийн хэрээр манай улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал эмзэг болж байгааг бид анхаарах ёстой. Гадна дотногүй Монголыг, Монголын баялгийг яаж хувааж идэхээ ярьцгааж байна. Манай олигархиудтай нийлсэн гадны улстөр, бизнесийн бүлэглэлүүд Монголын эдийн засгаар тоглож байна даа. Засгийн газарт геополитик, гадаад эдийн засгийн талаар оновчтой, алсын хараа алга. Хоёр хөрштэйгээ ч учраа ололцож чадахгүй байна. Энэ нь олон улсын харилцаанд маш том сул тал болж байх шиг. Мөн манай олон тулгуурт, гуравдагч хөршийг эрэлхийлсэн гадаад бодлого маань геополитикийн өрөг дээр мад тавиулж байх шиг байна. Монгол Улс гадаад бодлогын хувьд жинхэнэ түнш, жинхэнэ хамтрагчаа ололгүй олон жил төөрлөө. Бүх хүнтэй найз хүнд хэзээ ч жинхэнэ найз байдаггүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Гаднынхан биднийг кроны капитализмаасаа салж чадаагүй, эрх зүйн ухамсаргүй, хэлсэн ярьснаасаа буцдаг орон гэж дүгнэдэг боллоо.

-Яагаад тэгж дүгнэсэн юм бол?
Нам төвтэй төрийн тогтолцоотой, мэргэжлийн мэдлэг чадвараас илүү намын гишүүн, нутаг нуга, хамаатан саднаа илүүд үздэг төртэй орныг ингэж дүгнэх нь аргагүй. Үндэсний том компаниуд нь гэр бүлийн бизнес шиг явдаг.Нөхөр нь захирал, эхнэр нь нягтлан, охин нь менежер байхад компаний засаглалын тухай ярих утгагүй. Мэдлэг чадварт бус авгай, нөхөр, анд найзаасаа илүү гарч сэтгэж чаддаггүй, хаалттай системийг кроны капитализм буюу капитализмын гажуудал гэдэг.

 Засаглалын орчин үеийн стандарт Монголд алга. Төрийн залгамж халаа, боловсон хүчний бодлого алдагдсан. Эрүүлээр сэтгэдэг оюунлаг сэхээтнүүд нь гадагшаа дүрвэчихсэн, тархины тураалд нэрвэгдэж байгаа   орныг ингэж дүгнэхээс ч өөр яахав дээ. Бид алдаагаа олж харах ёстой. Дэлхий нийтээрээ гурван “М”-ийн эдийн засгийг харж байна. Мозамбек, Монгол, Мороккод бизнесийн соёл алга. Ярьсан хэлснээсээ буцдаг. Авлигын сүлжээнд идэгдсэн гэж тэд дүгнэж байна. Биднийг эрх зүйн дутуу бойжилттой, эдийн засгийн урт хугацааны тогтвортой хөгжлийг хангах стандартгүй улс гэж зарим судлаачид дүгнэж байна. Бид өөрсдийгөө эргэн харах хэрэгтэй.

Ж.НЯМСҮРЭН

Ц.Нямдорж: Гудамжинд явсан хүмүүсийг төрд шургуулсны гор гарч байна

УИХ-ын гишүүн Ц.Нямдоржтой ярилцлаа.

  -УИХ-ын ээлжит бус чуулган энэ сарын 16-нд хуралдах тов гараад байгаа.  Ээлжит бус чуулган хуралдуулах шаардлагыг танай нам тавьсан. Харин үр дүн нь юу байх бол?
-Одоохондоо энэ сарын 16-нд ээлжит бус чуулган хуралдана гээд байх шиг байна. Ер нь хуралдвал хуралдана л биз.

Манай намын удирдлагууд ээлжит бус чуулган хуралдуулах санал тавьсан юм билээ. Өнөөдрийн байдлаар эдийн засгийн нөхцөл байдал үнэхээр хүндэрч байгаа учраас ээлжит бус чуулганыг хуралдуулж болно. Гэхдээ ээлжит бус чуулган хуралдаад үүнээс гарах шийдвэр байна уу, үгүй юу гэдгээс асуудал үүснэ.

-Уг нь үүсээд буй нөхцөл байдлыг сайжруулах гэж л чуулганыг хуралдуулах гээд байгаа юм биш үү?
-Гол нь гаргах шийдвэрийн төсөл бэлэн биш бол ээлжит бус чуулган утгагүй болох гээд байгаа юм. Тэгээд ч шийдвэр нь тодорхой бус тохиолдолд заавал ээлжит бус чуулган хуралдуулах шаардлагагүй. Тэртэй тэргүй арав гаруйхан хоногийн дараа намрын чуулган эхэлнэ. Харин эдийн засгийн хүндрэлийг зөөллөх шийдвэрийн төсөл байгаад тэрийг нь хэлэлцэх бололцоотой гэвэл чуулган хуралдах нь зөв л дөө.

-Улс орны эдийн засгийн байдал сайн, муу байгаа гээд улстөрчид янз бүр ярих юм. Үнэндээ Монголын эдийн засгийн байдал өнөөдөр ямар байгаа  вэ?
-Ер нь эдийн засгийн байдлыг нэг хэсэг нь хүндэрчихлээ, нөгөө нь хүндрээгүй гээд хоорондоо маргалдах нь утгагүй. Тэгээд ч дэндүү ойлгомжтой зүйл дээр маргах нь дэмий шүү дээ. Эдийн засгийн байдал хүндэрсэн нь үнэн. Гэхдээ Хятад, Орос, Солонгос, Японы эдийн засаг тогтвортой байна. Монгол Улстай голлон харьцдаг эдгээр улсуудын эдийн засаг тогтвортой байхад манайд шинэчлэлийн Засгийн газар гарснаас хойш ганцхан жилийн дотор эдийн засаг ямар хурдацтай унаж байна вэ гэдэг нь анхаарал татаад байгаа юм. Энэ хүндрэлд гадны ямар нэгэн нөлөө байхгүй. Зөвхөн дотооддоо төрөө удирдаж чадахгүй байгаатай холбоотой. Товчхондоо, улс төрийн зорилготой шоу, үзэсгэлэн яармагийн гор нь ингэж гарч байгаа юм.

Жишээ нь, сүүлийн арван жил тогтвортой 1300 төгрөг байсан ам.долларын ханш хоёрхон сарын дотор 1600 төгрөгт хүрсэн нь эрүүл үзэгдэл мөн үү. Үүнийг Засгийн газар хямрал биш гэх үү. Ноднин Засгийн эрх шилжүүлж байхад гадаадын хөрөнгө оруулагч 470 гаруй аж ахуй нэгж байсан. Гэтэл өнөөдөр энэ тоо 50 хувиар буурлаа. Гадаад орчин ингэж хумигдаж байгаа нь Монголын эдийн засагт аюултай сөрөг үр дагавар авч ирэх нь гарцаагүй. Өөрөөр хэлбэл, бүтэн 20 жил зүтгэж байж гадаадынхны дунд бий болгосон итгэл гэдэг юм алга болж байна. Монголын төр найдваргүй. Нэг нь гарч ирэхээрээ нөгөөгөө үгүйсгэдэг. Ингэж эдийн засгаа улс төрийн зорилгоор хорлодог гэсэн дүгнэлт гадныхны дунд бий болоод ирэхээр ойрын арван жилд энэ итгэлийг ахин олж чадахгүй.

Таван толгой гэдэг юмыг чинь П.Очирбат 1994 онд Энэтхэгт айлчлахдаа “хамтарч ажиллаач” гээд гуйгаад явж байсан хүн. Түүнийгээ арай гэж эдийн засгийн эргэлтэд оруулаад ирэхээр “Чалко” гэж дайрсаар байгаад Таван толгойгоо унагаад авсан. Гэтэл одоо Оюу толгойг унагах алхмуудыг хийж байна. Далд уурхай байхгүй болж байна. Далд уурхай гэдэг чинь энэ төслийн 70 хувь. Харин  30 хувь нь ил уурхайн ашиглалтад явна. Ингэснээр таван тэрбум ам.долларын ашигтайгаар бүртгэгдсэн төсөл зогсож байгаа юм.

Оюу толгойн далд уурхай зогссоноор ард нь ажилладаг олон жижиг компаниуд хаалгаа барьж, ажилчид нь халагдах нь ойлгомжтой. Үүнийг уналт биш гэх үү. Гадаадад гаргаж буй нүүрсний хэмжээ огцом буурсан. Өнөө жил 30 сая тонн нүүрс гаргах учиртай. Одоо дөнгөж 7-8 сая тонн нүүрс гаргаад байна. Үлдсэн дөрвөн сарын хугацаанд яаж ч зүтгээд 7-8 сая тонн нүүрснээс илүүг гаргаж чадахгүй. Дээрээс нь нүүрсний үнэ 70 ам.доллар байсан бол одоо 56 ам.доллар болж буурсан. Гэтэл энэ жил нэг тонн нүүрсний үнэ 160 ам.доллар байна гээд төсөв баталчихсан шүү дээ.

Зарим нэг хүмүүс эдийн засаг хүндрээгүй гээд байгаа. Одоохондоо эдийн засаг тартагтаа тулаагүй байгаа. Энэ янзаараа ахин нэг жил явахад л  тартагтаа тулна. Эсвэл тартагт нь тултал унагаж авах гээд байгаа юм уу. Энд тэнд эдийн засаг, байгалийн аюулт үзэгдлүүд болоод байна. Үүнээс яагаад дохио авахгүй байна вэ. Хийх гэж бодоод байгаа бол энэ онцгой нөхцөл байдлыг сайтар судалж үзээрэй, тэнд эвгүй юм болж байна шүү гэж Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүний хувьд өнгөрсөн гурав, дөрөвдүгээр сард би  хэлж л байсан. Хоёрхон жилийн өмнө Монгол Кипр шиг болно гээд байсан биз. Одоо гэтэл яав.

-Тэгээд таны сануулгыг хүлээж аваагүй хэрэг үү?
-Аваагүй. Наад “Чалко” гэдэг юм руугаа битгий дайраад бай. Наадахын чинь цаана том гүрний эрх ашиг байдаг юм. Тэгээд ч Н.Алтанхуяг ажлын хэсгийг ахалж, Ч.Хүрэлбаатар нарийн бичгээр нь ажиллаж байхдаа гуйж гувшиж явж байгуулсан гэрээ гэдгийг хэлсэн. С.Баярцогт Авирмэд гэж хүнтэй гар барьж байгаад тэрбум ам.доллар Таван толгойгоос оруулж ирээд Хүний хөгжлийн мөнгө болгоод тараасан. Одоо хэндээ ял тулгах гээд байгаа юм. “Чалко” гэдэг чинь Хятадын стратегийн үйл ажиллагаа явуулдаг хоёр том компанийн нэг. Баруун Европыг газын сүлжээнд оруулчихсан маш том идэштэй компани. Манайхан өөрсдөө 70:30-ын харьцаатай байхыг зөвшөөрсөн. Мөнгийг нь урьдчилгаа болгож авчихаад АН, МАН хоёр сонгуулийн өмнө амлалт болгож хүний хөгжлийн мөнгө бол¬гож тараасан. Тэгсэн хэрнээ яагаад өмнөх засаг, МАН гэж дайраад байгаа юм. Энэ сайн зүйл авч ирэхгүй. Эдийн засгийн тав, арван төгрөгийн асуудал биш. Улс хоорондын харилцаа, геополитикийн харилцааг араасаа чирдэг. Хятадууд Австралиас авах нүүрснийхээ хэмжээг нэмэгдүүлсэн. Хойд айл Читийн цаахан талд манай Таван толгой маягийн нүүрсний уурхайг ашиглалтад оруулаад урагшаа төмөр зам тавьж байна. Урд айл манайхаас нүүрс авч байгаа нь хэрэглээнийх нь өчүүхэн хэсэг. Яагаад ийм геополитикийн орон зайд байгаагаа эрх барьж байгаа хүмүүс, төрийн том дарга нар ойлгохгүй элдэв болхи, балиар үг хэлж араасаа хүндрэл учруулж байна. Гадна талдаа хөрөнгө оруулагчдыг үргээдэг. Дотор талдаа болохоор МАН-ын бизнес эрхлэгчдийн бизнесийг далдуур хавчиж АН-ынхныг дэмжиж байгаа нь нууц биш.

Оросын консулын газраас мэдэгдэл хийгээд байхад Оросууд шатахууныхаа  үнийг нэмээгүй гээд байгаа. Үүнийг нь тагнуулаас шалгана гээд байсан. Эцсийн бүлэгтээ “Петровис”-ийг шахах гэсэн бодлого л байхгүй юу.

Ганцхан жилийн до¬тор эдийн засгийн хям¬рал болж ам.долларын ханш хоёр сарын дотор 1600 төгрөг болтлоо өссөн нь түргэн тусламж дуудаж, онцгой байдал зарлах хэмжээнд очиж хүн¬дэр¬сэн шүү дээ.

 -Яагаад ийм байдал үүсэх болов оо?
-Яагаад гэвэл,  Н.Золжаргал гэдэг хүн Монгол банкны захирлаар очсоноос болсон. Монголбанк мөнгөний бодлогыг барьдаг газар биш Засгийн газрын даалгавар биелүүлэгч, кассын үүрэг гүйцэтгэгч байгууллага болсон.

Арилжааны банкууд шиг уралдаж зээл олгодог газар болгосон гэхэд болно мэт зүйлс болоод байгаа. Тиймээс төгрө¬гийн ханш унаж байна. Өнгөрсөн гуравдугаар сард би Монгол банкны Ерөнхийлөгчид “Чи энэ улс төрийн зорилгот үйл ажиллагаагаа зогсоо. Кассын үүрэг гүйцэтгэгч байхаа боль. Монгол банк ямар байх ёстой тэрүүгээр нь авч яв. Надад битгий хичээл заа” гэж хэлсэн.

-Өмнөх Засгийн газрын балгийг Шинэчлэлийн Засгийн газар үүрээд яваа юм биш  үү. Эсвэл өмнөх Засгийн газар ямар өө сэвгүй ажилласан гэх гээд байна уу даа?
-Үргэлж л тэгдэг юм. Өмнөх Засгийн газар гэдэг чинь С.Батболд+Н.Алтанхуяг шүү дээ. Эдийн засаг, банк санхүүгийн салбарт болж буй асуудлыг Н.Алтанхуяг мэддэг байлаа. Учир нь Сангийн сайд нь С.Баярцогт байсан. Баяр¬цогт төсөв батлуулдаг байсныг бид мэднэ. Мөн¬гөний бодлого дээр санал өгүүлдэг байсан. Мөнгөний бодлого дээр бол¬сон болоогүй 1300 төгрөгт барьж байсан Пүрэвдоржийг хөөж явуулаад Н.Золжаргалыг томилсон. Өмнөх засаг “Чалко”-гоос зээл авсан гээд л байдаг. Тэр 380 сая ам.до묬ларыг чинь С.Баярцогт авсан юм. Баярцогт аваад хүний хөгжил сан руу хийж 21 мянган төгрөг болгож тараасан. 2012 оны төс¬вийг С.Баярцогт хийсэн. Тийм байж өмнөх засаг гэж юу яриад байгааг ойлгохгүй байна. Үүнийхээ оронд бид энэ ажлыг хийж чадахгүй, дийлэхгүй юм байна гээд хэлчих хэрэгтэй. Төрийн боловсон хүчний чадавхийг хаасныхаа горыг амсаж байна. Ажлаа хийж чад¬даг байсан хүмүүсийг Ардын намын хүн гээд хоморголж халаад юу ч хийж чаддаггүй, юу ч мэдэхгүй, хоосон хийрхэгч, гудамжинд гулиалж явсан хүмүүсийг Монголын төрд шургуулсны гор гарч байна. Ийм зүйлс байгаа учраас асуудал хүндэрч байгаа хэрэг.

Ноднингийн тавдугаар сард батлагдсан Стратегийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг гадаадын хөрөнгө оруу¬лагчдыг хязгаарласан хуулийг хүчингүй болгочих гээд таван сар гуйгаад дийлээгүй. Зүгээр л хүчингүй болгочих гээд толгой том дарга нарын  бүгдэнгээс нь гуйсан. МАН-ын бүлгийн хурал¬даан дээр үүнийг хэлэхэд зөвшөөрсөн. Хүчингүй болгуулчих гээд байхад Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуультай хамтатгаад хуучин хийсэн нүглээ жаахан нууж өнгө¬рөөх гэж оролдож байгаа арга. Тэр үед тухайн хуу¬лийг хүчингүй болгуулсан бол гадныхан ингэж нүү¬рээ буруулаагүй байгаа юм ч бил үү хэн мэдлээ.

Төмөр замын хувьд манайх урагшаа нарийн царигийн төмөр зам тави¬хаас өөр арга байхгүй. Оросууд энэ төмөр замын чинь төсөлд оролцохгүй гэдэг мэдэгдлээ хийчихсэн. Оросуудаар төмөр зам тавиулна. Оросуудыг Таван толгой руу оруулна гэчихээд тэднийг хуурсан тул энэ төсөлд чинь орол¬цохгүй гээд Элчин сайд нь мэдэгдсэн. Тавдугаар сард Якунин ирээд мөн л тэгж хэлсэн. Тэр чинь Путины үгийг дамжуулж байгаа байхгүй юу. Якунин гэж нөхөр манайд ирсэн юм биш. Путины үгийг л дамжуулсан хэрэг. Тэгж ойлгож дараагийн шийдэлдээ хүрэх байтал байдаггүй. Гэтэл цариг нь тодорхойгүй зам тавьсан. Ингээд байхаар эдийн засаг хүндэрдэг юм бай¬гаа биз дээ. Эдийн засаг муудаагүй гэж энэ жилдээ хуурч болно. Ирэх жилдээ хуурч болно. Түүнээс цааш хуурна гэж байхгүй. Дараа нь эрх барьж буй Засгийн газрыг гаргах уу, үгүй юу гэдэг асуудлыг тавь. Үүнээс цааш зориг зүрх, эрмэлзэл АН-д бай¬на уу гэдэг талаар яриг¬дана. Гарамгайбаатар ч гэсэн тэгж л ярьсан байна лээ. Нэг жил энэ засгийг харлаа. Даанч явсангүй.

Засаг барьж буй хүмүүс бүтэн жил зуурсан холион бантангаа ойл¬гож, зогсоож номоор нь хийх сэтгэлийн тэнхээ гаргаж чадах уу гэдгийг нь харах хэрэгтэй. Би тэднийг “Та нар агаарт савлаад байна. Хөрсөндөө буугаад өгөө” гэж өмнө нь зөндөө л хэлсэн. Одоо ч гэсэн савж л байна. Юу ч болоогүй бүх юм хэвийн байгаа гэх юм. Үүнийг би мэддэгтээ хэлээд байгаа юм биш. Улс төрийн тогоонд 20 жил чанагдсан тул мэдэж байна. Зовлон дундуур явсан хүний үг юм. Ядаж л дотоод улс төрийнхөө хэрүүлийг зог¬соох хэрэгтэй. Энэ чинь хэнд хэрэгтэй юм. АН юу¬гаа¬раа ялж, МАН юугаараа ялагдсан юм. Цаана чинь эдийн засаг чинь сүйрээд дуусч байна. Бо¬ги¬нохон улс төрийн хэрүүлээ ядаж больчих хэрэгтэй. Гадаад хүчин зүйл дээр хөрөнгө оруулж буй гадныхныгаа ярга¬чид, шулан мөлжигчид гээд хөөж явуулчихсан хэрнээ өөрсдөө юм хийх¬гүй. Дотооддоо улс төр нь эрүүл биш. Мөн дотоод¬доо үйл ажиллагаа явуул¬даг компаниудаа миний, чиний гэж ялгаварладаг. Энэ чинь юу болж байгаа юм. Улс төрийнхөө хэрүү¬лээ зогсоо гэж гуйгаад дийлэхгүй байна.

Уг нь эрх баригчид эрх барьж буйгаа ухамсарлаж, хариуцлагатайгаар улс төрийн тайван нөхцөл байдлын төлөө явах хэ¬рэг¬тэй. Тэгж л хэн хэнийгээ ойлгох орон зай үүснэ. Үүнийгээ тэд хийж чадахгүй байна. Тэгэхгүйгээр харин ч эсрэгээрээ өдөөн хатгалга явуулаад бүх юм МАН-аас болсон. Бид гарч ирээд тэрийг нь засах гэж үйлээ үзэж байна гэдэг. Өмнөх засагт өөрсдөө Шадар сайд, Сан¬гийн болон  Зам тээврийн сайд байснаа мартчихсан юм уу. Ингэж болохгүй. 1990 онд эд нар Засгийн газар байгуулсан. Тэгэхэд Д.Бямба-сүрэн МАХН-ын харьяалалтай л байсан болохоос сэтгэл нь аль хэдийнэ АН-даа орчихсон байсан. Хоёр шадар сайд нь мөн л тэднийх. 1992 онд картын бараатай сон¬гуульд өрсөлдсөн. 1996 онд П.Жасрай агсан арай гэж картын бараанаас гаргаж нийгэм, эдийн засаг жаахан урагшлах гэж байхад 1996 онд тэд Засгийн газар байгуулсан. 1996 оны арванхоёрдугаар сард Ард банкийг татан буулгаад Сэргээн босгол¬тын банк байгуулан бүх мөнгөө тийш нь байр¬шуулсан. Өрийг нь өөр газар шилжүүлж цэвэр банк байгуулж авчихаад хоёр жилийн дараа бүг¬дийг нь дампууруулаад дуусгасан. 2000 онд цалингаа ч тавьж өгч чадахгүй байсан. Шинэчлэ¬лийн Засгийн газар эрх бариад жилийнх нь ойн дээр эдийн засгийн хямрал болж байна. Монголтой эдийн засгийн харил¬цаатай гэж дээр хэлсэн орнуудын эдийн засаг савалгаагүй байхад манайх ийм байдалд хүр¬лээ. Энэ чинь юу болж байгаа юм. Жолоогүй нийгэм бий болчихоод байна.

-Хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар болоод байгаа. Ингэлээ гээд гадны хөрөнгө оруулагчид эргэж ирэх үү?
-Монголчууд хууль гар¬гах нэг асуудал. Энэ их хөрөнгө оруулалт чинь хуучин хуулийн хүрээнд хэрэгжиж байсан. Одоо монголчууд Хөрөнгө оруулалтын хууль гэж 1000 гоё хууль батлаад гадныхан хошуураад ирэхгүй. 2012 оны хуулиа хүчингүй болгосон байна. Буцаад оръё гэх үү. Тэд цэцэрлэгийн хүүхдүүд биш. Итгэл нэг алдарвал урт хугацаанд алдардаг. Би 1994 онд П.Очирбатыг Энэтхэгт дагаж явж байснаа ярьсан нь тохиолдлоор хэлсэн зүйл огт биш. Хуулийнх нь орчинг бий болгох гэж, итгэлийг бий болгох гэж 20-иод жил явжээ. Харилцан ойлголцлыг бий болгох гэж зүдэрсэн байна. “Чалко”-д мянга сайхан хууль яриад итгэх үү. Итгэлийг ямар ч хуулиар авч ирдэг¬гүй юм. Хичнээн сайхан хууль баталсан гэж яриад хиртэй, гомдсон сэтгэлээр тэд хүлээж авна. Түүнээс биш хуулийг гаргаж бол¬ноо. Тэр хууль ямар эрс¬дэл дагуулах вэ гэдгийг санах хэрэгтэй.

Оросууд бензинийхээ үнийг нэмлээ. Хуучин “Евро 2” гэсэн бензинээ “Евро 3” болгосон. “Евро 2” гэдэг нь октан ихтэй хуучнаар 76 бензин байхгүй юу. Түүнийгээ үйлдвэрлэхээ болиод “Евро 3” бензин үйлдвэр¬лээд эхлэхээр зардал ихтэй болохоор үнэ нь нэмэгдэж байгаа юм. Хуучин 76 байсан бензин 92 болж байна гэсэн үг. Тэгэ¬хээр хойд айл үнээ нэмдэг юм байгаа биз дээ. Бид ийм юм хийсэн гээд элчин сайд нь зарлачихаад байхад Засаг барьж буй нөхөд хойд айл үнээ нэмээгүй гэж худлаа хэлээд байх юм. Ингэж болохгүй. Самалёнка гээд элчин сайдынх нь ярилцлага хүртэл надад байж байна. “Бид үнээ нэмсэн. Та нар зах зээлинхээ зарчмаар дэлхийд чанартай бензи¬нийг нэмэгдсэн үнээр авнаа. Бид үнийн хөнгөлөлт хийж чадахгүй” гээд бай-хад манайхан үгүй гээд байх юм. Сүүлийн үед засагийнхан эрчимтэй худлаа ярьж эхэллээ. Саяхан УИХ-ын дарга Блүүмберг телевизэд ярилцлага өгч байна. Орон сууцны чинь үнэ найман хувийн зээлнээс чинь хойш нэмэгдчихлээ. Одоо яах вэ гэхэд “Энэ жил битгий байр худалдаж ав. Ирэх жил каниверийн байр худалдаж ав”  гэсэн.  Байшин үйлдвэрлэдэг кониверийн систем гэж дэлхийд байдаггүй л байхгүй юу.

-Кониверийн систем гэж юу вэ?
-Мэдэхгүй. Бүх газар л байшин барь гээд байгаа юм уу. Конвейрээр байшин барьдаг гэж би лав дуулаагүй юм байна. Найман хувийн хүүтэй орон сууцны зээл зүгээр л Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн шоу байсан. Энэ нь ам.долларын савал¬гаа орон сууцны савал¬гааг бий болгож байгаа нэг хөшүүрэг нь яах арга¬гүй мөн. Ирэх жил кониверийн байранд ор гэж байгаа нь юу гэсэн үг вэ. Өмнө нь олон барилга баригдаад эхэлсэн. Одоо ч гэсэн болсон болоогүй барилга баригдаж л байна. Эдгээрийг яах юм. УИХ-ын дарга ийм хариуцлагагүй байж болохгүй шүү дээ. Өнөө маргаашийн хооронд худлаа ярьж байхад нөгөөдөр ертөнц сөнөсөн ч хамаагүй гэж бодох хүмүүс байна. Ингэж болохгүй. Импорт Хятадын хараанд байхад юанийн ханш өсөөд эхэллээ. Өмнө нь 220 төгрөг байсан юань өнөөдөр 270 болчихлоо. Урагшаа гараад наймаа хийх гэхээр олсон бүх ашиг чинь үнийн зөрөөн¬дөө үхэж байна.

-МАН-ын залуу гишүүд сонгуульд тав дараалж ялагдсан намаа шинэчилж, удирдлагууддаа хариуцлага тоо¬цох тухай яриад ч дийлэхгүй байгаа. МАН-ын хууччуул үнэхээр шинэчлэлийг эсэргүүцээд байна уу эсвэл  залуусаа дэмждэггүй юм уу?
-Зөндөө л шинэчлэл ярьдаг хүмүүс байдаг. Ардчилсан нам ч гэсэн шинэчлэл ярьж л байсан. Одоо Шинэчлэлийн Засгийн газар гээч ямар амь¬тан гарч ирчихээд юу болгож байгааг нь харж л байгаа биз дээ. Шинэчлэл ярьдаг болгон сайн байдаг юм биш. Магадгүй хамгийн хорлонтой, хамгийн хуучинсаг хүмүүс шинэчлэл ярьж байж мэднэ.

Шинэчлэлийн Засгийн газар үнэхээр шинэчлэл хийгээд гоё болчихдог байсан бол нэг жилийн хугацаанд гоё болох л байлаа. Гоё болохгүй л байгаа биз дээ. Түүнтэй агаар нэгэн зүйл МАН-д явагдаж байгаа юм биш үү. Сонгуульд ялагдсан тал дээр хариуцлага хүлээ гэдэг дээр нь ярьж байгаа нь зөв. Манай нам дүрмэндээ ялагд¬вал явнаа гээд биччихсэн байдаг юм биш үү. Намын их хурлаа хийх нь ойлгомжтой. Тэр богинохон хуга-цаанд элдэв балай юм ярьж өөрийнхөө дээлийг урах ямар хэрэг байна. Одоо МАН, АН хоёр аль нь ч ялгаагүй шинэчлэл ярьсаар бай¬гаад дээлээ ураад дууслаа. Өнөө бөөгийн цамын өмсгөл шиг л бол¬чих¬лоо. Өөрийнхөө дээлийг зулгаа¬гаад болохгүй бол салаад явчихдаг байдал ганцхан МАН-д бус АН-д ч байдаг. Эцэстээ хэн, юу хожих юм. Хоёр томоохон улс төрийн хүчин шиг улс төрийн хүчин ахиж монголд гарч ирэхгүй. Энэ чинь түүхэн сорилгоор бий болчихсон юм. МАН, АН аль нь ч ялгаагүй. Дээрх хоёр нам байхгүй болоод шинэ нам гарч ирээд Монголыг сайхан авч явна гэвэл түүн шиг худлаа юм байхгүй. Эхсүл ахиад нэг “Эрэл”-ийн Эрдэнэбат л гарч ирнэ биз.

Түүхийн ийм өндөр ач холбогдолтой хоёр нам бие биенээ хэм¬лээд байхаа болих хэрэгтэй. Намуу¬дын дотроос мөн шинэ баатрууд тодрон гарч ирж байна. Имй байж болох уу. Энэ хоёр нам ийм олиггүй байхад улс яаж хөгжих юм. Төр гэдэг юм нь яаж явах юм. Явахгүй шүү дээ. АН нь ч гэж АН. МАН нь ч гэж МАН. Харилцан зодолдоод байж байх юм. Дотроос нь хүүхдүүд нь аав, ээжийгээ зодоод байдаг. Ийм л зүйл болж байна.

МАН-ыг таван удаагийн сонгуульд ялагдлаа л гэх юм. Тэгвэл МАН 10 жил босоо байсны хувьд гавьяаг нь хэн хүртэх юм. Тэр хугацаанд энэ шинэчлэл хийнэ гээд байгаа хүмүүс хэн байгаад хэн болсон юм гээд ярьвал их зүйлийг ярьж болно.

МАН-д жигүүр гарч ирээд намд хэрэгтэй юм юу хийсэн гэж. Бүгд албан тушаал аваад л арилцгаа¬сан. АН-ынхан ч мөн адил. МҮШН гэж байгуулаад тэр намд нь харьяалагддаг хүмүүс нь МАН-тай нийлж засаг байгуулаад ганц, хоёр хүн сайд болоод АН-ын шинэчлэл дууссан. Ийм шинэчлэлийн Монголын ард түмэн хүсээд байгаа юм уу. Шинэчилье гэвэл эхлээд урвагчдыг улс төрөөс шахаж гаргах систем бий болгох хэрэгтэй.

-Урвагч гэдгийг нь яаж мэднэ гэж. Хүн бүр л энхийн цагаан тагтаа гэж өөрсдийгөө танилцуулдаг...
 -УИХ-аар дүүрэн урвагчид байгааг харахгүй байна уу. Засаг дотор чинь өч төчнөөн хүн байна. Эх орноосоо урваагүй гэж өөрсдийгөө өмгөөлөөд байгаа болохоос өчигдөрхөн МАН шиг нам байхгүй гээд байсан хүмүүс өнөөдөр АН-д оро¬хыг урвалт биш гэх үү. Ийм хүмүүс ардын төрийг гадныханд худал¬дахыг үгүйсгэх аргагүй. Чингэсийн үед Жамух гэж урвагч байна. Найз нь Их Монголыг байгуулах гэж байхад нь эсрэг байсан. Урвагчдыг барьж ирэн ууцыг нь хугалдаг байхаа. Энэ соёлтой ертөнцөд ууцыг нь хугалах нь хаашаа юм. Харин улс төрийн орон зай л өгөхгүй байх хэрэгтэй. Тэгж гэмээнэ шинэчлэл болно. Хоёрдугаарт төрд алба хашиж байхдаа хулгай луйвраас хол байх хэрэгтэй. Энэ хүмүүс тэгж чадах юм уу. Тэгж чадаагүй шүү дээ. Тендерээс хол байх хэрэгтэй. Тендерээс хол байх чадварыг эзэмших хэрэгтэй. Арван жил сайд хийсэн хүн ярьж байна шүү.

 -Яаж хол байна гэж?
 -Тендертэй холбоотой хүмүүстэй уулзахгүй байх хэрэгтэй. Намайг сайд байхад тийм тендерт оролцон буудлиуллаа гэсэн хэл ам гарч байсангүй.  Учир нь би хол явдаг байсан. Идэж байгаа хоол¬ноо¬соо битгий хулгай хийж бай л даа. Энэ хүмүүс тэгж чадах юм уу. МАН-ын шинэчлэл хийнэ гээд байгаа асуудал чинь ардын төрийн асуудал болчихдог юм. Ардчилсан намын алдаа ардын төрийн алдаа болж хувирдаг. Үүний гор нь гараад эхэлчихлээ. Өчигдөр чи гадагшаа явахдаа 100 ам.доллар авдаг байсан бол өнөөдөр үнэ өссөнөөс болж 80 ам.доллар л авна гэсэн үг. Хуучинсаг гэж тооцсон болгон хуучин байдаггүй. Одоо засгийг большевик аргаар авч явж байна. Жишээ нь О.Магнай гэж үнэ тогтоодог нөхөр бий болчихлоо. Бусад орнуудад энэ чинь инээдэм, ханиа¬дам болно. Коммунист ганцхан намтай хятад улс хүртэл тэгэхгүй байна. Гэтэл манайх чадаад байх юм. Засгийн эрх баригчид О.Магнайгаар дамжуулан бүх юмны үнийг тогтоодог болсон. ШӨХТГ үнэ тогтоодог газар биш. Өнөө маргаашийг аргацаасан улс төрийн ашиг харсан большвик, коммунист арга нь хэт түрэмгий байна.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд хүртэл АН-ын хүмүүсийг балиашигладаг. Монгол чөлөөт хэвлэлгүй болсон. Би 2006 онд Их хурлын даргаас бууж байхад гуравхан зүйл хэлсэн. Түүний нэг нь “Мон¬голд чөлөөт хэвлэл үгүй боллоо” гэсэн юм. Өнөөдөр шударга хэвлэл мэдээл¬лийн хэрэгсэл үгүй болсон. Бүгдийг нь эрх баригчид худалдаж авсан.

 Э.ЭНХБОЛД
Ч.АННА
"ӨДРИЙН СОНИН"

“Хариуцлага тооцож чадахгүй бол парламент байхын хэрэг алга”

УИХ-ын гишүүн Д.Ганбаттай ярилцлаа.

-УИХ-ын чуулганы завсарлагааны хугацаанд юу хийж амжуулав. Өөрийн тойрог Баянхонгор аймагт замын нээлтэд оролцож харагдсан?
-Баянхонгор аймагтаа долоо хоног ажиллаад ирлээ. Наймдугаар сарын 27-нд Ерөнхий сайдтай хамт явж Өвөрхангай Баянхонгорыг холбосон 240 км замын нээлтэд оролцсон. Энэ бол Говь-Алтай, Баян-Өлгий, Увсын ард түмний олон жил хүлээсэн зам. Уг зам ашиглалтад орсонд баяртай байгаа. Мөн Баянхонгор аймагт хэрэгжиж буй “Шинэ сум” төслийн ажилтай танилцсан. Энэ төсөл хэрэгжиж буй Баянлиг, Бууцагаан гэсэн хоёр сумаар орлоо. Ер нь манайхан 1970-1980 оноос хойш хөдөө орон нутгаа анхааралгүй хаяснаас эзгүй, хөгжилгүй бахь байдгаараа байгаа шүү дээ.

Тиймээс манай аймгаас сонгогдсон Х.Баттулга сайд бид хоёр санаачлан шинэ технологи оруулж ирсэн маань ажил болоод бүтээн байгуулалтаа хийгээд явж байна. Сумын төвийн цэцэрлэг, сургууль, дотуур байр, захиргаа бүгд нэгдсэн сүлжээ, халуун хүйтэн ус, бохирын системтэй болж байгаа. Хөдөөгийнхөн маань Америк, Австрали, Канадад хүмүүс яаж амьдарч байна тэр жишгээр амьдарна гэсэн үг. Хувь хүмүүс ч өөрсдөө канад хаусаа бариад амьдарч байна тэнд. Бас аймгийнхаа төрийн албан хаагчид, иргэд сонгогчдынхоо ажил амьдралтай танилцаад, захиа даалгаврыг нь аваад ирлээ.

-Хөдөө, орон нутагт иргэдийн маань амьдрал ахуй ямар байна. Эдийн засаг хүндэрлээ гэж байна. Иргэдийн амьдралд хэр нөлөөлж байх юм?
-Иргэд ер нь энэ төр засгийг юм хийх нь, болох гэж байна гэсэн хүлээлттэй байгаа. УИХ, Засгийн газар байгуулагдаад жил гаруй хугацаа өнгөрөөд байна. Гэтэл итгэж хүлээж байсан иргэд сэтгэл дундуур байна. Валютын ханш өсч ам.доллар 1600-гаас давлаа. Хөдөө будаа, гурилынх нь үнэ өссөн байна. Хүүхдийн сургалтын төлбөр нэмэгдээд байгаа хэрнээ цалин нэмэгдэхгүй байна гэдэг асуудал. Ер нь иргэд илүү амьдралтай зүйлүүдийг ярьдаг болж. Энэ бүхнийг төр засгаас анхаарах цаг болсон байна.

-Цэцэрлэг сургуулийн хүрэлцээ Баянхонгор аймагт ямар байна вэ?
-Цэцэрлэг сургуулийн хүрэлцээний асуудал Баянхонгор аймагт хүнд л байна. Нийт хүүхдийн 50 хувь нь л цэцэрлэгт хамрагдаж чадаж байна. Сургуулийн хувьд хүмүүс аймгийн төвдөө сургах сонирхолтой эцэг эхчүүд олон байдаг юм билээ. Тэгсэн хэрнээ сумдынх нь сургуулийн хүүхдийн тоо хүрдэггүй юм байна. Аймгийн удирдлагуудын зүгээс “заавал сумандаа сурга” гэж захиргаадалтын аргаар шийдэх гэж оролдсон бололтой юм. Энэ бол сургалтын чанарыг сайжруулах шаардлага байгааг харуулж байгаа хэрэг.

-УИХ-ыг ээлжит бусаар хуралдуулж төсөв танах, хөрөнгө оруулалтын асуудлыг ярина гэж байна. Таныхаар ээлжит бус чуулганаар нэн тэргүүнд хэлэлцэх асуудал юу байна вэ?
-УИХ-ын ээлжит бус чуулганыг хуралдуулах талаар их оройтож ярьж байна. Аль долдугаар сараас “Хадгаламж” банк хүнд байдалд орчихсон гэж ярьсан. Түүнээс гадна долларын ханш талийж байна. Ер нь гаднын хөрөнгө оруулалт 50 шахам хувиар буурсан. Оноос хойш мэдэгдэхүйц байдлаар буурлаа. Гэтэл есдүгээр сар гарчихаад байхад чуулганаа хуралдуулахгүй, хуралдах хугацааг нь нарийн тогтоохгүй байгаа нь буруу. Өнөөх амрахгүй, хагас бүтэн сайнгүй ажиллана, гадаад явахгүй гэж гар хөлийн үсэг зуруулж, гэрээ хийгээд байсан хүмүүс өөрсдөө хүүхдийн амиар наадам хийцгээж байна. Гэмтсэн хүүхдүүдэд нь гэмтлийн эмнэлэг ч алга. Сүүлийн хэдхэн сарын хугацаанд 10-аад эх хүүхдээ хаясан гэх гашуун мэдээ дууллаа. Энэ чинь улс орны эдийн засаг муу, иргэдийн тогоо хоосон байгаатай л холбоотой. Гэтэл манай явуулж байгаа бодлогууд буруудаад байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг алга тосоод хүлээж авах хэрэгтэй байна. Бариад ирсэн мөнгийг нь яаж ийгээд байршуулаад авах ёстой биз дээ. Гэрээ хэлэлцээр хийсэн юм бол түүнийгээ хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна шүү дээ.

-Оюутолгойгоос эхлээд хийсэн гэрээгээ зөрчөөд байна гэх юм. Эдийн засаг хүнд байна гээд хууль, гэрээгээ зөнд хаячихаж болохгүй биз дээ?
-Гэрээ хэлэлцээрээ муу, буруу хийсэн хүн байдаг юм бол суурийг нь муу тавьсны төлөө тэдэнтэй хариуцлага тооцох ёстой шүү дээ. Түүнээс биш гаднын хөрөнгө оруулагчдаа үргээгээд байх нь буруу шүү дээ. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр цалинжуулаад сайн гэрээ хийгээрэй гэж тэдний сайд, дарга болгоо биз дээ. Тавантолгой, Оюутолгойн гэрээг "Толгойд нь буу тулгаж байгаад хийсэн юм шиг” гэж томьёолж байгаа хэрнээ хэргийн эздэдээ одоо болтол хариуцлага ярьсангүй. Тэгсэн хэрнээ гадаадын хөрөнгө оруулалт руу дайрч байна. Төсөв төлөвлөгөө ярих гэж байна. Тэгвэл тэр 150 мянган төрийн албан хаагчаа яах юм бэ.

Яах гэж анхнаас нь төрийн албыг данхайлга гэсэн юм бэ. Сая хүрэхгүй ажлын чадвартай хүмүүс дотор ийм олон төрийн албан хаагч байх нь зөв ч юм уу. Төр гэдэг чинь баялаг бүтээдэг биш шүү дээ. Гэтэл төрийг улам томруулаад, хувьчлал хийх биш баахан төрийн өмчит байгууллагууд бий болгох гээд байгаа юм уу. Хаашаа яваад байгаа юм. Энэ Засгийн газрыг би сүүлийн 20 жилийн хугацаан дахь хамгийн гайгүй Засгийн газар юм уу гэж бодож байсан. Гэтэл өнөөдөр олон яам асуудал болоод байна. Өнөөх хувийн хэвшил, баялаг бүтээж буй хүмүүсээ дэмжинэ гэсэн нь хаана байна. Эмэгтэйчүүдээ төрөөч ээ гээд байдаг хэрнээ төрөх эмнэлэг нь байхгүй байна. Гиннесийн ном гэж байхаар хүүхдийнхээ гэмтлийн эмнэлэгт нэг сайн аппарат аваад тавьчих хэрэгтэй биз дээ. Ингэж л завхарч байна. Сайд дарга нар, мөнгөтэй төгрөгтэй хүмүүс нь морь уяад, хүүхдийн амиар тоглоод бид нэг л буруу дэвээд , буруу тийшээ яваад байна.

-Сүүлийн үед АН-ын нэр бүхий гишүүд Засгийн газрын зарим сайд нарт хариуцлага тооцох асуудлыг хөндөөд эхэллээ. Таны ярианаас ч Засгийн газрынхаа үйл ажиллагаанд шүүмжлэлтэй хандаж байгаа бололтой. Ер нь энэ бүхнээс АН Засгийн газраа өөрсдөө задлах нь уу гэж харж болохоор байна?
-Ардчилсан төр засагтай ардчилсан орны ард түмэн шаардах эрхтэй байх ёстой. Тэд энэ УИХ-ыг тэр дундаа АН-ыг сонгосон. Ард түмний хүсэн хүлээсэн үр дүн гарав уу, амьдрал ахуй нь ямар байна, аягатай хоол нь дүүрэн байна уу гэдгээр нь ажлыг дүгнэж харах ёстой.

Тиймээс энэ УИХ Засгийн газрынхаа алдаа оноог ярьж, хариуцлага тооцож чадахгүй бол байх хэрэг алга. Тиймээс үүнийг ярих ёстой. Нөгөө талаас Засгийн газар юу ч болоогүй юм шиг цаашаа явлаа гэхэд ард түмэн тэднийг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Гадныхан ч ойлгохгүй. Эдийн засаг уруудна гэдгийг бүгд л мэдэж байсан шүү дээ. Тэгсэн хэрнээ яагаад ажлаа хийгээгүй юм бэ. Гал тахиад яваад байх ёстой юм уу. Ямар дундад зуун байгаа биш дээ. Тиймээс хийх ёстой ажлаа хийгээгүй нөхдүүдтэйгээ Засгийн газар дотроо ярих хэрэгтэй. Хэн хэнтэйгээ хариуцлага тооцох юм бэ, амласан хэлсэндээ хүрсэн юм уу. Сөрөг хүчний зүгээс 14 хоногийн дотор огцруулна гэж байх шиг байна. Тэр нь хаашаа юм. Эдийн засаг хүнд байгаа үед ийм зүйл ярих нь буруу. Засгийн газрыг тэр чигээр нь огцруулахдаа гол биш хариуцлагын асуудлыг орхиж болохгүй л гэж байгаа юм. Хариуцлагын талаар ярихгүй бол “гадны хөрөнгө оруулалтын орчинг сайжруулна” гэсэн ч тэдэнд итгэхгүй.

-Та хариуцлага тооцуулах асуудлыг намын бүлэгт ч юм уу аль нэг хэлбэрээр гаргаж тавих уу?
-Мэдээж бүлэг дээр хүн болгон ярих байх л даа. Тойрогтоо ажиллаад ард түмний санаа бодлыг сонсоод ирсэн хүмүүс ямар байгааг ярих л байх. Нэгэнт л тэдний мандаттай хүмүүс ард түмний төлөө л дуугарна шүү дээ. Иргэдийн амьдралыг ингэж муутгачихаад юу ч болоогүй юм шиг явах нь ард түмнээ басамжилсан хэрэг болно.

-Эдийн засаг хүндэрснийг олон янзаар дүгнэж байна. Та бол Засгийн газар муу ажилласан гэж хэлэх гээд байна уу?
-Ганцхан зүйлээр дүгнэж болохгүй. Амьдрал өөрөө сонирхолтой. Хариуцлага тооцдоггүй, авлига цэцэглэж буй ажлаа хийх ёстой хүмүүс нь хийхгүй байна гэх мэтчилэн олон шалтаг шалтгаан тоочиж болно. Гэхдээ шинэчлэлийн гэх Засгийн газар маань шинэчлэлээ хийсэн шиг хиймээр байна. Одоо шинээр дугуй бүтээх гээд байх хэрэггүй. Олон улсын туулаад ирсэн замаар л бид явах ёстой. Түүнээс биш цоо шинэ юм бодож олоод байх шаардлагагүй. Хувийн хэвшлээ дэмжих юм уу, эсвэл дахиад улсын олон компани байгуулаад социализмаа хийх үү гэдгээ шийдээд явах хэрэгтэй. Гэтэл өнөөдөр бодлогын хувьд яг үр дүнтэй хийгээд гийсэн юм харагдахгүй л байна шүү дээ. Үндэсний үйлдвэрлэл, хувийн хэвшлээ дэмжинэ гэсэн хаана байна. Зуун ямаанд жаран ухна гэгчээр төрийн албаа данхайлгаад, баахан төрийн өмчит компани байгуулаад байдаг. Иргэд нь ашиг авдаг, хувьцаа эзэмшдэг, үйл ажиллагаанд нь оролцдог ийм нийгэм рүү л явах хэрэгтэй байна шүү дээ. Ядаж хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулна гэдэгтээ сэтгэлийн хөөрлөөр хандах биш өрсөлдөхүйц чадвартай хөрөнгө оруулалтын орчныг хөгжүүлэх ёстой.

-АН-ын зарим фракцид Н.Алтанхуяг сайдыг огцруулж оронд нь Х.Баттулга, Д.Бат-Эрдэнэ нарын нэгийг томилох тухай яригдаж буй гэх “бор шувуу” нисэх болсон. Энэ үнэн үү?
-УИХ-ын танхимдаа ярих шийдвэр гаргах эрхтэй хүмүүс нь байна. Тэр ярих байх. Гэхдээ төр засаг тогтвортой л байх ёстой. Аливаа асуудлыг ард түмний эрх ашгийн үүднээс л ярьж, харах ёстой гэж бодож байна.

-Төр данхайлаа гэж та хэлж байна. Гэтэл энэ асуудлыг Засгийн газар бүрэлдэх үеэр сөрөг хүчин төдийгүй олон нийтийн зүгээс хэлж л байсан. “Толгой данхайж, бөгс шувтайлаа” гэж хүртэл хэлж ярьж байсан шүү дээ. Тэр үед нь энэ асуудлыг гаргаж тавиагүй хэрнээ одоо ярьж байгаа нь ямар учиртай юм бэ?
-Ер нь төр данхар ч биш, шувтан ч биш байх ёстой. Тухайн үед яах вэ, эдийн засаг, улс орны амьдрал болж бүтээд явчих юм болов уу гэсэн итгэл байсан. Тиймээс ажиллуулаад үзье гэсэн юм. Гэтэл өнөөх л сонгодог жишиг рүүгээ ойртоод явчихлаа. Эдийн засаг, нийгмийн байдал, хүмүүсийн бодол өөр болчихсон байна. Иймэрхүү маягаар явж болохгүй нь ээ гэдгийг хаа хаанаа ойлгож байна шүү дээ. Бид ер нь өөрөө өөрсдөдөө гай болж, өөрсдийн муугаар л ийм байдалтай байна. Монголчууд бид өөрсдөө л буруу ишилсэн сүх шиг байгаа болохоос манайхыг муу байлгах гээд байгаа юм огт алга.

Эх сурвалж: “ӨДРИЙН ШУУДАН” сонин