З.Энхболд: Хаширсан гэж хаширсан хүмүүсийг л хэлдэг

УИХ-ын дарга З.Энхболдтой ярилцлаа. Зарим хүний хэлдгээр бие жижиг ч, бэлчээр томтой нь түүний  сул гишүүнээс шууд спикер болж огцом “үсэрч” чадсанаас харагдана. Зарим нь түүнийг зарчимч гэхэд шазруун, зэвүүн ардчилагч гэх нь бас бий. Харин сэтгүүлчдэд бол ямарч асуултаас тойрч бултдаггүй, ярилцлага хийхэд урамтай, яриа  нь “амттай” эх сурвалж үргэлж сонин, содон байдаг. Тэдний нэг нь УИХ-ын дарга З.Энхболд байж чадсан эсэхийг өгсөн ярилцагыг нь уншиж, өөрсдөө шүүн тунгаах эрхийг уншигч танд үлдээе.

-УИХ 2014 оны төсвийг баталлаа. Дөрвөн удаагийн хэлэлцүүлгээр баталдаг төсвийн сүүлийн гурван хэлэлцүүлгийг гишүүд дөрөв хоногт амжууллаа. Хуулийн босго, цаг хугацаанд шахагдаад арай л халтуурдчих шиг санагдсан.
-Хөндлөнгөөс тэгж харагдаж болно л доо. Гэхдээ гэнэн дүгнэлт. Төсвийг батлахад 45 хоног зарцуулдаг. Сар гаруйг нь нэг, хоёрдугаар хэлэлцүүлэгт зориулдаг. Хамаг нарийн юм энд явдаг. Жишээ нь, Их хурлын даргын багцад тоног төхөөрөмж худалдаж авахад 3 тэрбум 612 сая төгрөг орж ирснийг хасъя гэж тэглэх, Цэцийн музейн танхим байгуулах зардлыг  хасах гэх мэтээр хэрэггүй, тэвчиж болох зардлуудаа хасах, нэмэх шаардлагатайгаа нэмдэг. Миний санаж байгаагаар 106 тэрбум төгрөгийн тэвчиж, хүлээж болох зардал гэж үзээд хассан. Энэ маягаар намуудын бүлэг, гишүүд тасралтгүй ажиллаж байж зарчмын нэг их ялгаагүй гурав, дөрөвдүгээр хэлэлцүүлгийг гаргаж ирсэн. Тэдгээр хурлын мэдээлэл нийтэд гардаггүй учраас явж явж байгаад л гэнэт төсвөө баталчихаж байгаа юмшиг харагддаг тал бий.

-Ерөнхий сайд “авлигажсан төсөв” гэж мэдэгдснээс болоод хяналт, шалгалт болж цаг алдах шиг болсон. Ямар учраас тэгж хэлсэн юм бол
-Жишээгээр тайлбарлах нь илүү ойлгомжтой байх. Баянзүрх дүүрэгт 1500 хүний нэгдсэн хорих анги барих санал байгаа. 2013 онд эхлээд 2015 онд дуусах. Анхны төсөвт өртөг нь гурван тэрбум төгрөг байснаа 37 тэрбум болж нэмэгдсэн. Өртөг яагаад 10 дахин өссөн шалтгааныг  аудитоор тогтоолгох хэрэгтэй болсон. Аудит шалгаад төсөвт өртөг өссөн нь УИХ-аас болж уу, Засгийн газрын буруу юу, эсвэл төсөвчний алдаа юу гэдгийг нарийвчлан тогтооход гурван сарын хугацаа хэрэгтэй гэсэн. Өмнөх жилүүдэд аудит ч ийм хүсэлт тавьдаггүй, Их хурал нь мэргэжлийн байгууллагадаа хандаж бодитой дүгнэлт гаргуулахгүйгээр анх орж ирснээр нь батлаад явуулчихдаг байж. Өөр нэг жишээ. Миний мэдэхээр 2006 онд 960 хүүхдийн сургуулийг Өвөрхангайн Арвайхээрт 1.3 тэрбум төгрөгөөр барсан. Гэтэл өнөөдөр 960 хүүхдийн сургуулийг барихад таван тэрбум төгрөг хүрэлцэхээргүй төсөв оруулж ирж байна. Энэ долоон жилийн хугацаанд барилгын материалын үнэ нэмэгдлээ нэмэгдлээ гэхэд тэгж их өсөөгүй. Барилгачдын норм нормативыг долоон жилийн өмнөхөөс нь хоёр дахин нэмэгдүүлсэн. Энэ зөв, үүнийг ойлгож байна. Тэглээ тэглээ гэхэд адилхан багтаамжтай барилгын төсөвт өртөг долоон жилийн өмнхөөс  4-5 дахин нэмэгдээд ороод ирж байгаа юм. Яагаад гэхээр тайлбарлаж чаддаггүй. Нэг тэрбумын төсвөөр барихаар баталсан сургуулийг энэ төсөвт өртгөөр нь хугацаанд нь л барих ёстой. Гэтэл хугацаанд нь барихгүй, жил жилээр сунгаад төсвөө нэмүүлээд явсан. Олон жилийн энэ буруу схемээс гүйцэтгэлээ хийхгүй, жил бүр төсвөө нэмүүлж аваад явдаг компаниуд л хожоод явсан. 2013 оны төсөвт ч ингэж явсан.  2014 оных ч төсөв зохиодог, төсөв оруулж ирдэг схем нь яг хуучнаараа орж ирсэн.  Төсвийн сахилга батгүй, олон жилийн энэ буруу хандлагыг Ерөнхий сайд  “авлигажсан төсөв” гэж мэдэгдсэн л дээ.

-Тэгээд 2014 оны төсөв дээр авлигын энэ гинжийг тасалж чадсан уу
-Ялангуяа барилгын салбарт байдаг төсвийн авлигажсан цагирагийг хэзээ нэгэн цагт, аль нэг цэг дээр таслах ёстой. Тэр нь 2014 оны төсөв болсон, манай Их хурал тасалж таарсан. Анхны төсөвт өртөг нь хэд дахин нэмэгдсэн, гүйцэтгэл нь хугацаандаа хийгдээгүй, өртөг нэмсэн үндэслэлээ тайлбарлаж чадахгүй байгаа хөрөнгө оруулалтуудыг гурван сарын хугацаагаар царцаахаар шийдсэн. Энэ хугацаанд аудит шалгаад үндэслэлтэй бол үргэлжлүүлнэ, үндэслэлгүй бол хуулийн байгууллагад шилжүүлнэ. Обьектийг нь дуудлагаар зарах уу, нэмж хөрөнгө оруулаад гүйцээж барих уу гэдгээ УИХ шийднэ. Хэрвээ төсөвчин, барилгын компани хоёр хуйвалдсан байвал тэднийг хуулийн байгууллагаар  шалгуулж тухайн барилгыг компанид нь өгөөд төр мөнгөө хүүтэй нь буцааж авна. Ямар компани хаанахын барилгын төсвийг авлигажсан болгосон нь удахгүй  маш тодорхой  болно. 

-Тэгэхээр гурван сарын дараа 2014 оны төсөвт тодотгол хийх нь гэж ойлгож болох уу     
-Тэгнэ, аудитын дүгнэлтийг хүлээнэ. Барилга болгоны хувийн хэрэг дээр гаргасан дүгнэлтийг үзнэ. Төсөвт өртгөө арав дахин нэмээд орж ирсэн Тагнуулын газрын барилыг зогсоогоод зарахаар шийдсэн байгаа. Компанийг нь “зүгээр баяртай” гээд явуулчихгүй, улс  мөнгөө олж  авна. Төсөв зохиосон хүний буруутай үйлдэл ч бий. Архангайн Хашаат дээр ийм тохиолдол гарсан. 21 хүн ажилладаг Тамгын газрын байр барина гэсэн чинь 42 өрөөтэйгөөр бодоод зургаа хийлгээд барилгын ажлаа эхлүүлчихсэн. Тэгээд төсөв нь хүрэхгүй, дахиад мөнгө нэхээд ирж байх жишээтэй.  Дан ганц барилга ч биш, бүр байгууллагаар нь хөрөнгө оруулалтыг царцаасан жишээ бас бий. Мэргэжлийн хяналтын байгууллагын бүх  хөрөнгө оруулалт, зардлыг хассан.  Яагаад гэвэл энэ байгууллага дараа жил байх эсэх нь тодорхойгүй. Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт энэ байгууллагыг татан буулгана гэчихсэн. Хувь заяа нь тодорхойгүй ийм байгууллагад зардал төсөвлөхгүй гэж үзсэн. Гаалийнхан боомт дээр баахан байшин бариулдаг. Үүнийг болиулсан. Боомтын хууль гарангуут эдгээр барилгуудыг гаалийн балансаас гаргаж боомтын захиргаанд шилжүүлнэ. Энэ мэтээр Засгийн газрын хийх реформтой нь 2014 оны төсвийг уялдуулах бодлого барьсан.

-Ийм сэжигтэй обьектуудын хөрөнгө оруулалтыг царцааснаар төсөвт ямар хэмжээний хэмнэлт гарч байгаа вэ
-Хэмнэлт байхгүй. Мөнгийг нь хэмнэсэн дүнгээр бичээд Сангийн сайдын багцад үлдээсэн. Орлого, зарлагын аль алинд байгаа гэсэн үг. Үндэслэлтэй гэснийх нь хөрөнгө оруулалт үргэлжилнэ, буруу гэснийх нь өртөг төсвийн хэмнэлт болж гарч ирнэ.

-Төсөвт долларын ханшийг 1384 гэж тооцжээ. Зарим хүн үүнийг Монголбанкны ханш,  эсвэл ченжийн зах дээрээс доллар худалдаж авах дээд үнэ гэж ойлгоод байх шиг байна. Монголбанк манайх ийм тоо өгөөгүй гэх маягийн ярилцлага өгсөн байна лээ. Одоо 1700 гараад явчихсан ханшийг яагаад ингэж доогуур тогтоосон юм бэ
-Долларын ханш ямар байхыг сайд, Монголбанкны ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүдийн аль аль нь зохиохгүй. Доллар өөрөө бараа. Энэ усны савыг чи, бид хоёр л худалдаж авдаг. Үйлдвэрлэгч хоёр сав хийвэл ханш хэвийн. Нэгийг хийвэл чи бид хоёрын дунд эрэлт бий болж, өрсөлдөөн үүсч үнэ өснө. Харин хоёроос илүү тавыг хийчихвэл нийлүүлэлт нь ихдээд үнэ бууна. Долларын ханш яг л ийм. Тийм учраас манайд орж ирэх, гарч явах долларын тэнцвэртэй байдлыг хадгалах бодлого парламентаас гаргах учиртай болохоос ирэх жил ханш 1300 юмуу, 1700 байна гэж хатуу тоо гаргадаггүй. 1384 гэдэг бол тооцооны нэгж болохоос ханш биш.

-Тооцооны нэгж гэдэг нь…
-Манай улс зэс үйлдвэрлэнэ, түүнийгээ экспортолно, бас хувийн хэвшлийнхэн имортоор бараа бүтээгдэхүүн оруулж ирнэ. Энэ бүхэнд авдаг татвар хийгээд, гааль татварын байгууллагын орлого бүрдүүлэхэд ашигладаг тооцоолол. Түүнээс биш, Ц.Нямдорж гишүүний хэлдгээр 1384 бол гаалийн татвар төлөхдөө барих ёстой тогтсон ханш биш. 2011 оны төсвийг баталж байхад доллар өнөөдрийнх шиг 1700 гарчихсан явсан. Төсөвт 1400 орчмоор суулгасан. Тэгэхэд яг өнөөдрийнх шиг асуудал үүссэн. Гэтэл ханш яваандаа жилийн дундуур төсөвт төлөвлөсөн хэмжээнд ирсэн. Сая гишүүд бас хэлсэн л дээ. Наад 1700 чинь дөрөв дэх сардаа явж байнаа. Ингээд гацчихаж байгаа юм биш үү гэхээр Эдийн засгийн хөгжлийн яамныхан “ирэх жилийн орлого, зарлагыг бодоод үзэхээр 1384 байх боломжтой”  гэж байгаа. Үүн дээр нь Монголбанк тайлбар хэлэх эрхгүй. Монголбанк өөрөө ханшинд нөлөөлөгч, оролцогч учраас. Ханш хэтэрхий савлаад эхэлбэл, интервенц хийж тогтворжуулах л үүрэгтэй. Тийм учраас ханшийн талаар ямарч юм хэлэхгүй гэх нь Монголбанкны ерөнхийлөгчийн зөв. Одоо 1700 хүрч байгаа ханшийг 1384-өөр авснаас болоод улс оронд гамшиг болчихож байгаа юм ерөөсөө байхгүй.

-Ханшаас гадна цалин тэтгэврийн нэмэгдэл, оюутны 70 мянга дээр  бүлгүүд нэлээд санал зөрөх шиг болсон.
-Засгийн газраас төрийн албаныхны цалинг найман хувиар нэмэх санал оруулж ирсэн. Хэлэлцүүлгийн явцад 10 орчим хувь болсон. Энэ бол 160 гаруй мянган төрийн албан хаагчийн цалингийн нэмэгдэл. Тэтгэврийг бас нэмж байгаа. Одоо авч байгаа хамгийн бага тэтгэвэр 180 мянга байгаа. Үүнийг 200 орчим мянга болгож нэмэхээр төсөв баталсан. Үүнээс дээшхийг нь ч нэмнэ. Бүх хүний тэтгэвэр нэмэгдэнэ.

Оюутны 70 мянгын тухайд Засгийн газар төсөвтэйгөө цуг хуулийн төсөл өргөн барьсан. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээний 50 хувьтай тэнцэх тэтгэлгийг оюутнуудад өгөх мөнгө ирэх жилийн төсөвт алга гэсэн. Гэхдээ одоо өгч байгаа 70200-гаа 160 гаруй мянган оюутандаа өгөх 106 тэрбум төгрөгийг төсөвт дотор оруулж ирсэн. Энийг нь УИХ огт хөндөөгүй. Харин хуулийг нь өөрчилж өгсөн. 2013 онд бүх оюутан 70200-гаа авдгаараа авна. Харин 2014-2015 оны хичээлийн жилд шинэ зарчимд шилжинэ. Сургуулиуддаа шалгуур тавь, Дээд боловсролын хуулийн дагуу аттестатчлагдсан сургуулийн оюутнуудад тэтгэмж өгнө. Жилийн дараа тухайн сургуулийн төгсөгчдийн тодорхой хувь ажлын байртай болоогүй бол тэтгэмж өгөхгүй гэж хууль баталсан. Чанаргүй сургуулийнханд мөнгө битгий өг, оюутнууд нь чанартай сургуульд шилжиг. Тэгэхгүй бол эрдэм сурах гэж байгаа оюутанд биш, өөрийн гэсэн байргүй, номын сангүй,  цагийн багш нартай, соёлтой хадгаламж зээлийн хоршоо  ажиллуулж байгаа хэдхэн хүнийг дэмжээд байна гэж үзсэн.

-Ажлын байртай болсон байх оюутны босгыг төгсөгчдийнх нь 50 хувь гэж байснаа, “тодорхой хувь” болж өөрчлөгдсөн юм уу
- 50 гэж тоо гаргаж ирсэн гишүүдийн нэг нь би л дээ. Чуулган дээр 50 хувиасаа татгалзсан. Яагаад гэхээр 50 хувьдаа хүрэх бололцоо нь тухайн сургууль, төгсөгчөөс үл хамааралтай байна. Тухайлбал, Багшийн дээд, Анагаах хоёрын төгсөгчдийн бараг 90  хувийг улс өөрөө ажилд авчихаж байна. Энэ жил гэхэд төсвөөр 3000 хүнийн орон тоо нэмэгдсэн. Үүний тал нь эмч багш нар. Тэгэхээр энэ хоёр сургууль дээр гэхэд шалгуураа тухайн жилд төрөөс нэмж гаргаж байгаа ажлын байрныхаа тоотой уялдуулна. Харин инженер бол өөр. Сая бид судалгаа хийж үзэхэд хамгийн олон төгсөгч нь ажлын байртай болдог сургууль бол ШУТИС байна, 66 хувтай. Бусад нь 50-иас доош байна. Тийм учраас ажлын байрны шалгуурыг тухайн жилийн эдийн засаг дахь ажлын байрны эрэлттэйгээ уялдуулж тогтоож байх юм.

-Тогтоосон шалгуур даваагүй сургуулийн оюутнуудад тэтгэлэг өгөхгүй нь, тийм үү
-Ирэх жилээс тэгнэ. 2013 оны зургадугаар сард төгссөн оюутан нь 2014 оны зургадугаар сард ажилтай болоогүй бол сургуультай нь ярина. Ингэхээр хүссэн хүсээгүй сургуулиудын удирдлагын толгой ажиллаж эхэлнэ, сурлагын чанарт ахиц гарна. Би ШУТИС-ийн удирдах зөвлөлийн дарга байсан. Анх очоод “танай төгсөгч нараа ажилд оруулдаг, зуучилдаг бүтэц, байгууллага чинь хаана байна вэ” гэхэд байгаагүй. Манайд ерөөсөө байдаггүй юм байна л даа. Америкт бол бүх сургууль ийм бүтэцтэй. Тэнд, Америкт сургуулиудыг үнэлдэг үнэлгээ нь манайхаас өөр. Тухайн сургуулийн төгсөгч ямар хугацаанд , хэдий хэмжээний цалинтай ажилд оров, мэргэжлээрээ юү, үгүй юү гэдгээр тухайн сургуулийн чансааг тодорхойлдог. Тэрнээс манайхан шиг сургууль дээр нь очоод “танай оюутнууд онц сурдаг уу” гэж асуудаггүй байхгүй юу.

-Төгсөгчдийнх нь төдөн хувьд ажилд оржээ гэдгийг яаж тогтоож хянах вэ. Нэмэлт зардал, орон тоо хэрэгтэй болох уу  
-Ямарч илүү зардал, нэмэлт орон тоо гарахгүй. Засгийн газар эхлээд төгсөгчдийн овог нэр, регистрийн дугаарыг авчихна. Жилийн дараа нөгөө жагсаалтаа Нийгмийн даатгалын газарт өгнө. Тэндээс төгссөн оюутнуудын хэд нь хэзээнээс, хэдэн сарын турш нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байгаа нь гараад ирнэ. Мэдээж, огт төлөөгүй нь ажилгүй явнаа л гэсэн үг. 

-Бэлэн мөнгө, тэтгэлэг тойрсон иймэрхүү халамжаас гадна улс орны хэмжээний томоохон ямар бүтээн байгуулалтад хөрөнгө төсөвлөсөн бэ. Жишээ нь, ноднин Засгийн газар зургаан аймгийг автозамаар холбоно гэсэн. Ирэх жил хэдэн аймгийг нийслэлтэй автозамаар холбох вэ
-2016 он гэхэд бүх аймгийг нийслэлтэй автозамаар холбох төлөвлөгөөтэй. Энэ жил зургааг холбохоор төлөвлөсөн. Гурвыг нь холбож дуусч байгаа. Гурав нь тодорхой шалтгаануудаас буюу ажил гүйцэтгэж байгаа компаниудынхаа урагшгүйгээс болж хугацаандаа амжсангүй. Ирэх хавар эрт дуусгана. Энэ гурваас гадна ирэх жил Хөвсгөл, Дорнод, Өмнөговь  гэсэн гурван аймгийг холбоно. Гэхдээ төсвөөс санхүүжүүлэхгүй. Бондын мөнгөнөөс санхүүжүүлэхээр Хөгжлийн банк руу шилжүүлсэн. Ер нь ирэх жилийн тухайд төсвөөс том хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардсан бүтээн байгуулалтууд хийх боломжгүй. Хамгийн том, хамгийн чухлаар нь гэвэл миний бодлоор 16 аймгийн 16 сумын төвийг орчин үеийн болгож тохижуулна. Тэнд айлуудыг нь дулаанд холбоно, халуун хүйтэн устай болгоно, сургууль цэцэрлэгүүдийг хотынхтой ижил стандарт, адил орчинтой болгоно.

-Яагаад 16 аймаг гэж
-21 аймгаас тавыг хассан. Дорноговь, Баянхонгор шинэ сумын төслөө авчихсан. 100 сумын төвийг шинэчлэхэд Орхон, Дархан-Уул, Говьсүмбэрийг анхнаасаа огт тооцоогүй. Яагаад гэвэл сүүлд байгуулагдсан, тус бүр гурван сумтай. Нэлээд орчин үеийн, дэд бүтэцтэй ойр, бусад аймгууд шиг алслагдсан сумд энэ гурван аймагт байхгүй. Ингээд үлдсэн 16 аймгаас тус бүр нэг сумыг сонгож нийт 16 сумын төвийн шинэчлэлд тус бүр таван тэрбум төгрөг төсөвлөсөн

-Түрүүн ярьсан, машин, тавилга компьютер авахаас хэмнэсэн 106 тэрбумаа юунд зарцуулах вэ.
-Шинээр сургууль цэцэрлэг барина. 

-Өрийн хэмжээ Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн \ДНБ\-ий 40 хувиас хэтрэхгүй байх хуультай. Сая Засгийн газраас энэ хэмжээг 60 хүргэх тухай хуулийн төсөл оруулж ирсэн ч дэмжлэг авсангүй. Ингэснээр Засгийн газар дахиад бонд босгох эрхгүй болж байна гэж ойлгож болох уу. 5 тэрбумын бондынхоо үлдэгдэл 3.5-ыг босгох эрхгүй болсон уу
-Эрхгүй болсон. Нэмж бонд гаргах боломжгүй.

-Одоо авах Самуурай бондыг оруулаад уу.
-Самуурай нь ороогүй. Одоо байгаа өрийн хэмжээ 40 рүүгээ нэлээд ойртсон. Засгийн газарт ирэх жил 2.5 их наяд төгрөгийн Засгийн газрын баталгаа гаргах эрх өгсөн. Тэр нь бараг бүтэн орж чадахгүй байх. 2014 онд бонд гаргах эрхээ хязгаарлуулсан учраас одоо Засгийн газрын хувьд өрийн хэмжээг ДНБ-ий  40 биш, 60 хувьтай тэнцэж болох хуулийн төслөө дахиж өргөн барих, эсвэл хөрөнгө оруулалтын өөр эх үүсвэр олох, концессийн гэрээгээр ажил гүйцэтгүүлэх зэрэг сонголтууд үлдсэн. Гэхдээ Самуурай бондыг хэдээр авах, тэр хэмжээгээр авлаа гэхэд  өрийн хязгаартаа хүрэх нь үү, үгүй юү гэдгийг бодож үзэх боломж бас бий байх.

-Бондыг төсвийн хажууд зэрэгцүүлж төсөвлөөд, Эдийн засгийн хөгжлийн сайд зарцуулж яваад байгаа. Энэ нь Монгол Улс хоёр төсөвтэй, хэд хэдэн Сангийн сайдтай юмшиг харагдаад байна гэдэг үнэний ортой шүү
-Бондын мөнгөөр юу хийхээс хамаарч тэгж харагдаад байгаа юм. Энэ жил гэхэд аймгуудын замыг бондын мөнгөөр барьчихлаа. Дахиж ингэж явна гэвэл тэр санхүүжилтээ төсөвтөө суулгахаас өөр аргагүй. Бондын мөнгөөр цементийн үйлдвэрт зээл өгч байна. Түүнийг төсөвт суулгах шаардлагагүй. Яагаад гэвэл цементийн үйлдвэрт өгсөн мөнгө бүрэн алга болчихгүй, буцааж тэндээсээ төлөгдөнө. Харин замын мөнгө адилхан алга болчихоогүй боловч улсын төсвөөс буцааж төлнө. Өөрөөр хэлбэл, зарлага нь улсын төсөв дээр бичигдэж байгаа л бол улсын төсөв дотроо бичигдэж явах нь зөв. Энэ зохицуулалтыг энэ жилээс хийнэ. 1.5 тэрбумын бондыг анх авч байх үед бололцоо байгаагүй. 

-Бондын хуваарилалт зарцуулалт дагасан энэ буруу бүтэц нь өөрөө бонд авах нь зөв, буруу байсан маргаанд хүртэл цэг хатгуулахгүй байна. Одоо бол бандан тас биз дээ.  
-Өнгөрсөн тав дахь өдөр Ерөнхий сайд замын бүтээн байгуулалтын талаар мэдээлэл хийсэн. Бондыг эсэргүүцэж байсан Ардын намын гишүүд “бонд авч зам барих нь зөв юм байна, бид өмнө нь буруу ойлгож байж” гэж хэлж байна лээ. Гишүүдийн санаа бодол яагаад ингэж өөрчлөгдөв гэхээр социализмын үед 70 жилийн турш барьсан байрны тоо 100-хан мянга байдаг юм. Нийт хүн амын дөрөвний гурав нь орон сууцгүй, түүнд орох огт бололцоогүй явсан. Одоо жилд 20 мянган байр ашиглалтад орж байна. Орон сууцны нийлүүлэлт жилээс жилд нэмэгдэж байна. Тэрийгээ дагаад байртай болох бололцоо нэмэгдсээр, нээгдсээр одоо моргейжийн зээл рүү орлоо. Чи бид хоёр 100 саяын үнэтэй байрыг бэлэн мөнгөөр худалдаж авч чадахгүй. Бас барьцаалах хөрөнгө чи бид хоёрт байхгүй. Харин чи бид хоёрт байгаа баталгаатай ганц юм гэвэл эрхэлж байгаа ажил маань байна. Цалингаасаа сар бүр төлнө гээд байрандаа орж, төлж явсаар өөрийн гэсэн өмчөө болгож авна. Энэ нь нэг ёсондоо танай гэр бүл байртай болох гэж бонд гаргасантай яг адилхан. Ялгаа нь  Монгол Улс бонд гаргахдаа барьцаа төлөхгүй, харин бондоо буцааж төлөх баталгааг баялгаараа нотолж  байгаа юм. Өмнө нь жар хүртлээ ажиллаж байртай болоод 70-тайдаа нас бардаг байсан бол одоо ажилтай л бол байрандаа ороод 20 жилийн дараа өөрийн өмч болгодог боллоо. Төлбөрөө баруун зүүнээрээ бэлэн төлөөд байрандаа ордог тогтолцоо сар бүр баг багаар төлж явдаг зарчимд шилжлээ. Үүнийг буцаагаад, больё мөнгөө бэлнээр нь бүрэн  төлж байж байрандаа ор гэж болохгүй биз дээ. Бонд авч болохгүй гэдэг нь яг үүнтэй л ижил юм. Монгол Улсыг бэлэн мөнгөтэй болж байж хөгжлийн асуудлуудаа шийдээ гэж байгаатай адилхан. Бид зээлгүйгээр явж үзсэн ш дээ. Олон хүн л зовсон. Эргээд төлж чаднаа гэдгийг нь олон улсын зах зээл үнэлээд мөнгөө өгч байхад аваад хөгжлийн асуудлуудаа шийдээд явахад буруу юм ерөөсөө байхгүй. Энэ жил гэхэд бид  нийт дүнгээрээ өнгөрсөн 70 жилд барьсан замынхаа 60 хувьтай тэнцэх замыг барилаа. Энэ бол бондын өгөөж. Мэдээж, өмнөх Засгийн газруудын эхлүүлсэн замын үргэлжлэл бий. Шинээр эхлүүлсэн нь ч бий.

-Бонд бол буцааж төлөх өр учраас түүнийг бизнесийн төсөлд оруулах учиртай. Гэтэл зам хэрэгтэй ч, зардлаа буцааж төлөх нь битгий хэл, хүүгийн төлбөр ч олохгүй нийгмийн төсөл. Энэ буруу зарцуулалт нь л эрсдэлд оруулах, мөнгө өгсөн цаад талынхаа итгэлийг алдах, бондын хүү өсөх зэрэгт сөргөөр нөлөөлөхгүй юү  
-Цаад тал замд оруулж болохгүй гээгүй. Ямар нэгэн шалгуур тавиагүй нь бидэнд олдсон бас нэгэн давуу тал. Тэд биднийг бондоо яаж зарцуулахыг сонирхоогүй, харин төлнө гэдэг итгэл тэдэнд байгаа. Зам мөнгө олохгүй нь үнэн ч,  шууд бусаар ДНБ-ийг өсгөж байгаа. Замгүй байхад явдаг бизнес, замтай газрын бизнес харилцан адилгүй. Бид илүү амттайг нь мэдсээр байж Ховдын тарвасыг яагаад идэхгүй, урдаас оруулж ирснийг нь худалдаж аваад байгаа юм. Замгүй учраас Ховдоос ирэхгүй байна, ирсэн нь донсолгоонд гэмтчихдэг. Урдаас  бол галт тэргээр бүтэн аваад ирж байна. Одоо Ховдыг автозамаар холбохоор бид Ховдын тарвасаа иднэ, хараарай. Энэ утгаараа зам бол шууд бусаар импортыг ч  орлох өгөөжтэй.

-Гэхдээ өр тавьж бонд авах, эсвэл хөрөнгө оруулалтыг татах хоёрын аль нь илүү чухал вэ, таныхаар.
-Бонд авахаас өөр аргагүй байдал бидэнд бас байнаа. Манай улс нэг хүнд ногдох газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд нэгд ордог. Хамгийн сийрэг гэсэн үг. Тэглээ гээд газар нутгаа хаяад бүгд Улаанбаатартаа төвлөрч болохгүй. Бүх газар нутгаа эзэнтэй байлгахын тулд орчин нөхцөлийг нь адилхан болгох ёстой. Тог, ус хэрэгтэй. Энийг шийдэхийн тулд ирээдүйгээсээ зээл аваад хөгжлийг түргэсгэх учиртай. Бондын зээл айгаад байх зүйл бишээ. Харин авсан зээлээ үр дүнтэй, ирээдүйгээ эрсдэлд оруулахгүйгээр ашиглахад л ур ухаанаа уралдуулах ёстой. Зээл авахгүйгээр хөгжиж бас болно. Гэхдээ удаан л явна. Нөгөө, баруун зүүнээрээ бэлэн төлж байраа авдаг, 70 гаруй жилд ердөө л 100-хан мянган байр барьдагтай адилхан.

-Батлаад удаагүй учраас хоёулаа төсөв тойрч нэлээд ярилаа. Одоо сэдвээ жаахан өөрчилье. Энэ өдрүүдийн халуун сэдэв бол Р.Амаржаргал гишүүний өргөдөл байна. УИХ-ын гишүүнийхээ энэ үйлдлийг УИХ-ын дарга нь юу гэж үзэж байгаа вэ
-Нэгдүгээрт энэ суудал Амаржаргал гишүүний хувийн өмч биш. Энэ бол АН-ын нэрээр Амаржаргал очиж авсан суудал.

-Амаржаргал гишүүн  намын листээр бус, тойргоос өөрөө сонгогдож авсан суудал шүү дээ
-Тийм л дээ. Гэхдээ тэнд Амаржаргал гэдэг хувь хүн очих, АН-ын томилгоогоор Ерөнхий сайд хийж байсан хүн АН-ын нэрээр очиход сонгогдох магадлал нь хамаагүй нэмэгдэж байгаа юм. Ялгаа нь энэ. Хэрвээ энэ суудал Амаржаргалын хувийн өмч биш нь үнэн юм бол түүнийг өргөдлийнх нь дагуу чөлөөлөх үү, үгүй юү гэдгээ АН шийднэ. Түүнийг сонгогдоход нөлөөлснийхөө хувьд шийдвэрийг АН гаргана.  Өнөөдрийн \даваа гаригийн\ бүлгийн хурлаар Амаржаргалыг УИХ-ын гишүүнээс чөлөөлөхгүй гэж шийдсэн, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт Амаржаргал сонгогчдын өмнө хариуцлага хүлээсэн. Тэр хүн мундагтаа биш, түүнийг УИХ-д суулгах сонгогчдын хүсэл зориг байгаа учраас Амаржаргал гишүүнээрээ үлдэх ёстой. Дургүйгээ хүрэхээр гараад явчихдаг суудал биш учраас АН-ынхан “үгүй” гэж байгаа.

-Авч үлдэнэ гэдэг нь түүний өргөдлийг Их хурлаар хэлэлцэхгүй гэсэн үг биш биз дээ.
-Биш биш, хэлэлцэнэ. Кноп дарахдаа эсрэг дарна.

-Үр дүн нь та нарын санасны эсрэг гарвал яах уу
-Биднийхээр гарна. Яагаад гэвэл бид олонхи. Санал хураалт илээр явна. Нууц санал хураалтыг Үндсэн хуулийн 2000 оны өөрчлөлтөөр хүчингүй болгочихсон. Хамгийн сүүлд Хүрэлсүхийг чөлөөлөхөд санал хураалт илээр явсан.

-Гэхдээ дургүй ламд дарж байж сахил хүртээнэ гэдэг дээ. Тэрэн  шиг нэгэнт өөрөө энд байхгүй гээд, эртнээс бүлгийнхээ хуралд ч суухгүй байгаа хүний хувийн эрх, эрх чөлөөг ингэж улстөрийн шийдвэрээр дарж авах нь  ардчилал мөн үү.
-Тэр хүн юу гэж бодож байгаа, юу хийснээ энэ хэдэн хоногт эргэцүүлж байгаа байлгүй. Манай гишүүд бас уулзаж ярилцаж байгаа.

-Ер нь бол та нар тэр хүний толгой, туршлагыг ашиглахаас илүү кноп нь хэрэгтэй гэж үзэж байх шиг байна, тийм үү
-Толгойг нь ашиглана. Кноп нь ч хэрэгтэй.  Ялангуяа төсөв мөнгөн дээр тэр хүний мэдлэг туршлага хэрэгтэй. Тэгэхдээ хэлсэн бүхэн нь ажил болох албагүй. Улстөр бол олонхиороо шийддэг л газар. Зарим өдөр дэмжигдэнэ, зарим өдөр цөөнх болж ганцаардана. Энэ бол Амаржаргал гэж хүний өөрийнх нь сонгосон улстөрчийн амьдралын хувь заяа.  Хэлсэн болгон нь ажил болсонгүй гээд, эсвэл би цөөнх боллоо гэж замын дундаас  эргэж буцдаг улстөрийн тоглолт ялангуяа УИХ-ын төвшинд байж таарахгүй.

-Амаржаргал гишүүн мэдэгдсэн л дээ. 2013 оны төсвийг УИХ хөөсрүүлсэн. Цөөнхийн бүлэггүйгээр баталсны хариуцлагыг УИХ-ын дарга, УИХ хүлээх үү. Засгийн газар муу ажиллаж байна, хариуцлагаа хүлээх үү. Буруу тооцоолол оруулж ирснийхээ төлөө огцрох сайд байна уу. Байхгүй бол та нарын өмнөөс би хариуцлага хүлээж УИХ-ын гишүүнээс чөлөөлөгдье гэж. Түүний энэ байр суурь шударга бөгөөд улстөрд зөв шинэ жишиг эхлүүлэх гэсэн хувь улстөрчийн тэмцэл гэж харагдаж байгаа. Яагаад заавал “багийн тоглолт”, “намын эрх ашиг” нэрийн дор зарим хүн шиг шударга бустай эвлэрч, зүгээр л кнопчин юмуу танхимын шоучин явах ёстой гэж.
-2013 оны төсвийг сайн нягтлалгүй, хуучин схемээр нь баталсанд бид буруутай. Энэ алдаагаа хүлээн зөвшөөрч байна. Зөвшөөрч байгаа учраас төсөв оруулж ирдэг, оруулж ирснээр нь баталдаг олон жилийн буруу жишгийг 2014 оны төсөв дээр халснаа сая чамд ярилаа. Харин Амаржаргал гишүүний мэдэгдлийн тухайд тэр хүний өөрийнх нь л байр суурь. АН-ын бүлгийн бусад 33 гишүүн тэгж бодохгүй байгаа. Би Амаржаргал гишүүний үйлдлийг зөв жишиг гэхээсээ сонгогчдодоо амласнаа хийж чадахгүй хариуцлагаас бултаж байгаа хэлбэр л гэж харж байгаа.

-Нэг талаас сонгуулийн дараахь томилгооноос үүдэлтэй гомдол нь явсаар явсаар өнөөдөр өргөдөл өгөх хэмжээнд хүргэчихэж байгаа юм биш үү.
-Энэ бол хэвлэлийнхэн та нарын л хардлага.

-Сэтгүүлчид хардах эрхтэй. Гэхдээ оргүй ч бас хардахгүй л дээ. Тухайлбал, таны өнөөдрийн хашиж байгаа энэ албан тушаалд анх Амаржаргал гишүүний нэр яригдсан юм биш үү.
-Сэтгүүлчдийн хардах эрхийг үгүйсгээгүй шүү дээ. Харин УИХ-ын даргын томилгоо дагасан хардлага чинь бодитой эсэх тухайд Амаржаргалын нэр албан ёсоор яригдсаныг би мэдэхгүй. Магадгүй шийдвэр гаргах төвшний гадуур яригдсан байж магадгүй. Албан ёсоор асуудал хэлэлцэх үед бол яригдаагүй. Харин тэр хүнд Ерөнхий сайд болох мөрөөдөл байсан байж магадгүй.  Сайд бол гэж санал тавьсан, зөвшөөрөөгүй гэсэн. Ерөнхий сайд байсан учраас УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын аль нэг, цаашлаад Ерөнхийлөгч болно л гэж тэр хүн бодсон байж магадгүй.   Гэтэл тэр бүгд нь эзэнтэй учраас боломж олдоогүй байх.

-Зарим ажиглагчийн таамаг түүний нүүдлийг дараагийн засагт Ерөнхий сайд юмуу, эсвэл 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших нам доторхи өрсөлдөөнийг харсан улстөр гэж тайлж байна. 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар АН-д “цуваа зургаа” гэж байсан шиг 2017 оны цувааг тэргүүлэх алсын улстөр гэж байна гэх. Тийм байж болох уу
-Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших насанд хүрэх хүн олон байгаа учраас уу. Магадгүй, би үгүйсгэхгүй, гэхдээ бас батлахгүй. Яагаад гэвэл өргөдлөө өгч байгаа учир шалтгааных нь талаар би Амаржаргал гишүүнтэй уулзаж ярилцаж амжаагүй явна.  

-Одоо удахгүй хэлэлцэх юм чинь энэ сэдвийг ингээд орхиё. Та Оюутолгойгоор нэлээд дуугардаг, тухайн үеийн УИХ дотроо эсрэгдүү гишүүдийн нэг байсан. Одоо чимээгүй болжээ. Энэ нь албан тушаалын хүлээс үү, эсвэл АН ялаад өөр нөхцөл байдал үүсчихэв үү. Эвгүй сонсогдож магадгүй, улстөрийн карьерийн зорилгодоо хүрсэн учраас Оюутолгой сонин биш болсон юмуу гэсэн асуулт ч байж болох юм
-Оюутолгойн гэрээг одооных шиг болгоход зүтгэж ажилласан гишүүдийн нэг нь би мөн л дөө. Анхны гэрээ учир дутагдалтай, ер нь л авах юмгүй байсан. Ганц жишээ хэлэхэд Оюутолгойд бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг бүх компанийг татвараас чөлөөлөх заалт орж ирж байлаа. Үүнийг болиулсан. Би өөрийнхөө хийсэн сайжруулалтаас хэлж байна.  Монголд зэсийн үйлдвэр байгуулсан тохиолдолд гаргасан бүтээгдэхүүнээ заавал Монголд нийлүүлнэ гэдэг заалтыг оруулсан. Миний хийж чадаагүй зүйл гэвэл гурав ба зургаан хувийг хүчингүй болгуулж чадаагүй. Энэ Монголд маш их хохиролтой заалт.

-Хөрөнгө оруулагчид менежмент хийснийхээ төлөө зардлаас авдаг төлбөрийг хэлж байна уу
-Тийм, энийг  тэглэх ёстой байсан юм, чадаагүй. УИХ-аар батлагдаагүй гэрээнд байсан л даа. Засгийн газрын баталсан Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд энэ заалт байгаа. УИХ-аар баталсан Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд ийм заалт орж ирээгүй. Бас Монголын талын хувийг нэмэгдүүлэх санал  маань дэмжигдээгүй. Өсөн нэмэгдэх роялтийг нэмүүлэх гээд бүтээгүй. Тэгэхээр сая Амаржаргал гишүүн дээр ярьдаг шиг бүх юм миний хүссэнээр явах албагүй шүү дээ. Тэр зарчмаар л явж байна.  Ингээд таг зогсчихож байгаа юм биш, яриа хэлэлцээ цаашаа явдгаараа явна. Оюутолгойгоор хоосон улстөр хийгээд явж болно л доо. Тэгснээс Оюутолгойн хөрөнгө оруулагчидтай хэл амаа ололцож явах нь хамаагүй дээр бөгөөд чухал. Яагаад гэвэл Оюутолгой өнөөдөр далд уурхайн үйл ажиллагаагаа нэг өдөр зогсооход л Монголын валютын ханш савлах хэмжээний нөлөөтэй аж ахуйн нэгж болсон. Тийм учраас яриа хэлэлцээний замаар ажил амьдрал урагшаа явдгаараа явах л ёстой.

-Таныг УИХ-ын дарга болсноос хойш гэрээнд байснаас ч сонин нөхцөлүүд Хөрөнгө оруулагчдын зүгээс гарч ирсэн. Жишээ нь далд уурхайдаа зориулж хоёр дахь ээлжийн санхүүжилтээ авах гэж байгаа. Энийг авахын тулд магадгүй ордын лиценз барьцаалах, авлаа гэхэд хөрөнгө оруулагчид анхны хөрөнгө оруулалтад гаргасан зардлаа энэ зээлээсээ шууд авна гэх зэрэг
-Асуудлууд  бол байгаа. УИХ, Засгийн газрын төвшинд биш, компанийхаа дүрмээр Төлөөлөн удирдах зөвлөл дээрээ ярьж яваа. Хэдий хэмжээнд өндөр төвшинд бид авч хэлэлцэнэ, төдий хэмжээгээр нөгөө талдаа ашиглагдаад байна. Нөгөө талд маань тус тусын ашиг сонирхолтой хэд хэдэн хөрөнгө оруулагчид байгаа шүү дээ. Рио бол Оюутолгойн лиценз эзэмшигч биш. Хуучин “Айвенхоу майнз”-ын хувьцаа эзэмшигч. Оюутолгойн баялаг нь манайх ч, бид компанийн 34 хувийн л эзэмшигч. Рио хуучин Айванхоу-гийн хувьцааг авч аажмаар нэмсээр нэмсээр охин компаниа болгож өөрөө лиценз эзэмшигч болох сонирхолтой. Манайх УИХ-ын тогтоолын дагуу 34 хувиа нэмэх сонирхолтой. Гэх мэтээр энэ олон сонирхол дунд янз бүрийн байр суурь гарч ирнэ. Тэр бүгдийг шүүрч аваад өндөр авахуулах тусам бидэнд ашиггүй, нөгөө талдаа ашиглагдахаар нөхцөл байдал үүсээд байна. Тийм учраас асуудлыг ТУЗ дээрээ ярьж байгаа.   Бид анхны, ер нь хөрөнгө оруулалтад гаргасан ба одоо гаргах зардлыг шударгаар, бодитоор тооцохыг л хүснэ. Одоо бол нэг төгрөг оруулснаа хоёр гэж тооцуулах гээд байна. Үүнийг бид зөвшөөрөхгүй. Эд нар дараагийн санхүүжилтээс өмнө гаргасан зардлаа аваад бултах гэж байна. Энийг бид бас зөвшөөрөхгүй. Зөвшөөрөхгүй учраас тэд далд уурхайгаа зогсоох маягаар эргүүлээд бидэнд шахалт үзүүлж байна. Цаад талын энэ мэт шаардлага үнэхээр шударга бус учраас бид валютынхаа ханшийг савлуулан савлуулан хохирол амсаад яриа хэлэлцээ хийгээд явж байна. Энэ гацааг арилгаж, ажил урагшлуулах үүргийг Засгийн газарт өгчихсөн байгаа. Оруулсан хөрөнгийг бодитоор нь бич, менежментийн төлбөрт өгдөг гурав ба зургаан хувийг тэг болго, өсөн нэмэгдэх роялтигаа хэмжээнд нь ав гэсэн үүрэг өгөөд хэлэлцээр үргэлжилж байна.

-Жишээ нь, Оюутолгойд хоёр дахь шатны санхүүжилт авлаа гэхэд зээлтэй компанид ноогдол ашиг хуваахгүй гэдэг. Тэгэхээр бидний 34 хувьдаа ногдох ашиг хүртэх хугацаа маань хойшлох гээд байгаа юм биш үү.
-Тэгнэ, хойшилно

-Хэлэлцээрээр 30 асуудлаас 15-ыг шийдлээ гэх мөртлөө Засгийн газар ганц  “Энтри гоулд”-ын асуудлыг яриад байгаа. Энэ компанийн эзэмшлээс манайх 34 хувь эзэмших боллоо гэж. Гэтэл угаасаа “Энтри гоулд”-ын эзэмшлийн талбай Оюутолгойн бүлэг ордын л нэг юм биш үү. Өөрөөр хэлбэл, анхнаасаа бидэнд байсан юмыг буцааж өгсөн мэтээр зөвшилцөх нь манайд хохиролтой биш үү
-“Энтри гоулд”-ын хувьд бүлэг ордод багтаагүй, нөөцийг нь өөр компани илрүүлсэн. Дараа нь Оюутолгойнхон худалдаж авах замаар томруулсан юм билээ. Тийм учраас Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд ороогүй. Хуучин “Айвенхоу майнз”, “Энтри гоулд” хоёрын харилцаагаар зохицуулагдаж яваа. Хэрвээ одоо “Энтри гоулд”-ын талбайг Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд оруулна гэвэл цаад талынхаа гуйлтаар оруулах ёстой. Түүнээс биш, манайх санаачилга гаргаж гуйх нь буруу. Энэ хэсгийг Монгол Улс хөрөнгө оруулалтынхаа орчин хуулиар хамгаалах ёстой гэвэл тэдэнтэй дахиад яриа хэлэлцээрт орох ёстой. Миний сонссоноор энэ асуудлыг эцэслэн шийдэж гарын үсэг зураагүй байгаа гэсэн.

-“Энтри гоулд”-ын талбай бол Оюутолгойн ордын хамгийн их алттай хэсэг нь юм биш үү
-Алт, зэсийнхээ нөөцөөр яаж ялгарч байгааг сайн мэдэхгүй. Ямарч л гэсэн Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд энэ хэсгийн лицензийг хамруулаагүй юм.

-Та улстөрд олон жил явсан хүн. Туршлагаас харахад улстөрийг багаар хийх, фракцуудад хувааж ханлиг улсууд шиг авч явах нь хоёрын аль нь зөв бэ
-Улстөр мэдээж багийн тоглолт. Ажлаа хэрхэн зохион байгуулах нь тухайн намын дотоод асуудал. Тэглээ гээд ханлигууд шиг явдаг юм байхгүй. Тэр бол сэтгүүлчийн уран сайхны хэтрүүлэг байна. Ардын намынхан ярьдаг л даа. АН-ынхан фракцуудад хуваагдаад дотроо учраа олоод яваад байна, бид тэгж явъя гэхээр, зарим нь “манайд тийм фракц байхгүй” гээд маргалдаад байдаг. Яг үнэндээ бол фракц гэж юм энэ хоёр намын аль алинд бий. АН-ынх арай өөр. Манай нам таван намын нэгдэл. Анх нам байгуулсан тэр хүрээлэлд нь найз нөхдийн холбоо хүссэн хүсээгүй бий. Тэр холбоо л явж байгаа. Үүнийг фракц гэнэ үү, юу гэнэ, хэвлэлийнхэн та нарын л хэрэг. Бидэнд бол хүн ёсны найз нөхдийн хүрээлэл, харилцаа л байгаа.

-АН-ынхан таван намын нэгдэл гэдэг утгаараа нам дотроо фракцалж болдог юм байж….
-Ер нь бол  аажмаар арилж байгаа

-Харин Монгол бол нэгдмэл улс. Гэтэл Засгийн газар нь холбооны улсууд шиг яамдаа фракцуудад хуваарилж өгөөд тус тусдаа бие дааж явж болох уу. Жишээ нь, Алтангадас нь Ерөнхий сайдаа, МоАХ нь ҮХХАҮЯ болон Зам тээврийн яамаа, таны тэргүүлдэг фракц гэхэд Эрдэс баялаг, Нийгмийн хамгааллаа гэх мэтээр яамдаа квотлон хувааж хуваарилж болох уу
-Үгүй, тэгээд өөр яах юм. Хэн нэгэн сайд болно. Тэр нь ардаа ямар нэгэн хаягтай л байгаа. Түүгээр нь цоллож, тэгж харж болохгүй биз дээ.

-Хүндээ бас биш юмаа. Эхлээд яамдаа фракцуудад квот болгон хуваарилж, фракцууд нь хүнээ томилуулах нь хууль, зарчим талаасаа буруу жишиг.
-Тийм юм байхгүй ээ. Хэрвээ тэгдэг бол Эрдэнээг Уул уурхайн яам, Ганхуягийг Нийгмийн хамгааллын яаманд тавьж болно ш дээ. Тэгээгүй, туршлагыг нь харсан. Эрдэнээ энэ салбарт өмнө нь сайд байсан, Улаан олон жил Сангийн сайд  явсан гээд туршлагыг нь харсан. Тэмүүжин гэхэд түрүүчийн Их хуралд сүүдрийн Хуульзүйн сайд шиг л ажилласан. Энэ мэтээр ажил хийж чадах чадварт нь тааруулж томилгоо хийсэн. Жишээ нь, Тэмүүжинг Соёл, спортын сайдаар томилоогүй л байгаа биз дээ.

-Улстөрийг багаар хийхгүй, фракцуудад хуваарилсан учраас тэнд Ерөнхий сайд лидер болж амжихгүй, харагдахгүй, харин ч фракцуудын тэнцвэрийг хангах кординаторын ажилдаа илүү цаг заваа зарцуулаад байгаа юм биш үү
-Амьдрал өөрөө илүү комплексны болж байна л даа. Хуучин шигээ 300-хан тэрбумын төсөвтэй, жилдээ 100 км зам барьдаг, 10-хан яамтай явдаг цаг  үе ард үлдэж. Хүн ам өсч, төсөв тэлж, бид улам бүр л урагшаа явж байна. Ингэж томрохын хэрээр Ерөнхий сайд гэдэг ганц хүн бүх асуудлыг шийдээд явах боломжгүй боллоо. Ерөнхий сайд хүссэн хүсээгүй сайд нартаа эрхийг нь өгөөд салбарыг нь хариуцуулаад явахаас өөр аргагүй болж байна. Тэгэхээр нэг лидертэй Засгийн газрын кабинет гэхээсээ энэ улсын хувь заяаг дөрвөн жил үүрч явах үүрэг хүлээсэн АН болон  “Шударга ёс” эвслийн бүлэг дээр бүх шийдвэр гарч байгаа. Нэг лидерийн үгийг дагаж явдаг арван жилийн өмнөх хуучин систем маань ажиллахгүй боллоо л гэсэн үг.  Чи зөвхөн барилгын салбар дээр л бод л доо. Монгол Улс 1921 оноос хойш 1996 он хүртэл 100 мянган л тохьтой орон сууц барьсан байдаг юм. Гэтэл ганц энэ жил л гэхэд 20 мянгыг барилаа. Амьдрал ингэж л үйл явдлаар, агуулгаараа маш хурдтай эргэж байна. Бүх юм, одоо Чингис хаан шиг хүн гарч ирээд ч нэг лидерээс хамаардаг үе өнгөрсөн.

-Тэгвэл Засгийн газар танхимын зарчмаар ажиллана гэдэг заалтаа хуулиас авмаар юм биш үү
-Үгүй, Засгийн газар танхимын зарчмаар ажиллаж байгаа. Сайд нар хариуцсан салбараа удирдаад бүгдийг нэгтгэж дүгнээд УИХ-ын өмнө хариуцлага хүлээдэг хүн нь Ерөнхий сайд хэвээрээ явна.

-Миний асуултын санаа бол Ерөнхий сайдын саналаар бус, фракцуудын квотоор орж ирсэн сайд нар нь Засгийн газрын тэргүүндээ тэр бүр захирагдахгүй, тус тусын тоглолт хийгээд яваад байгаа юм биш үү л гээд байгаа юм.
-Чи Засгийн газрын хуралдаанаас сурвалжлага хийгэд л үз л дээ. Тэгээд хар, танхимын зарчим байна уу гэдгийг.

-Харин энэ чиглэлд амьдрал нэг их баяжаагүй юмшиг байна лээ.  Засгийн газрын хуралдааныг  сурвалжлах хүсэлтээ тавьж үзсэн. Тийм жишиг байдаггүй юм байна, боломжгүй гэсэн хариу өгсөн.
-Хэвлэлийн албаны дарга Мөнхтөрд нь ханд. Адилхан сэтгүүлч хүн та нарт худлаа хэлэхгүй байлгүй.

-Тэгвэл УИХ-ын тухайд яръя. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүдийн бараг дөрөвний нэг нь давхар дээлтэй сайд яваа. Тийм учраас Засгийн газар нь УИХ-ынхаа дээр гарсан, парламент нь Засгийн газрын хуулийн хэлтэс шиг болсон гэж шүүмжилдэг.
-УИХ-ын дарга бол Ерөнхий сайд биш. Би 76 гишүүнийг хуралдуулж шийдвэр гаргахад чиглүүлэх үүрэгтэй хүн. Алтанхуяг гэдэг хүнээс сайд нарынх нь хувь заяа хамаарч байгаа бол Энхболд гэдэг хүнээс энэ 75 гишүүн огт хамааралгүй. Өөр өөрсдөө сонгогдож гарч ирсэн, юу дуртайгаа ярих эрхтэй, танхимд ярьсан зүйлийнхээ төлөө хариуцлага хүлээдэггүй. УИХ-аас томилогддог Засгийн газарт хяналт тавьж ажиллуулах үүрэг бол байгаа. Тэр нь 39 кнопоо дарснаар хэрэгжих боломжтой. Тэгэхээр надаас гадна 38 хүн хэрэгтэй. Харин Ерөнхий сайд бол өөр. Хэрвээ сайд нь үгэнд орохгүй, өөрийн дураар тоглоод байвал хэзээ ч хамаагүй УИХ-д оруулж ирээд огцруулж болно. Үүгээрээ УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд хоёр ялгаатай. Тэгэхээр давхар дээлийн зовлон надад бол ирц бүрдүүлэх, хариуцлага тооцох талдаа байгаа ч кабинет талдаа илүү байна гэсэн үг. Энийг өөрчлөх талаар Ерөнхийлөгчөөс хуулийн төсөл өргөн барьсан. Ирэх долоо хоногоос батална.

-Давхар дээлийг дан болгох уу.
-УИХ-ын гишүүн нь сайдын албыг давхар хашиж болохгүйг хуульчилна. Мөрдөх хугацааг нь 2016 оны сонгуулийн дараагаас үйлчилж эхлэхээр батална.

-Ийм хуулийн төслийг ялангуяа сонгууль бүрийн өмнө шоу болгож олон ч удаа өргөн барьсан даа.
-Ялгаа нь энэ удаа  УИХ батална. Үндсэн хуулиар нэгэнт хүлээн зөвшөөрчихсөн зохицуулалт учраас одоо бол яах ч арга байхгүй. УИХ-ын гишүүн хүн сайд байж болохгүй гэж ярих ч боломжгүй.

-Заавал Үндсэн хууль гэхгүйгээр Засгийн газрын тухай хуулиар зохицуулж болдоггүй юм уу. Засгийн газрын гишүүдийн гуравны нэг ч, юм уу дөрөвний нэг нь УИХ-ын гишүүд байж болно гэх мэтээр босго тогтоож болмоор санагддаг
-Яг одоогийн ярих гэж байгаа зохицуулалт наадахь чинь л дээ.

-УИХ хяналт тавихаас гадна Засгийн газрыг шахаж ажиллуулах үүрэгтэй. Энэ үүргээ хэр биелүүлж байна вэ
-Хувь гишүүн ч, юмуу Их хурлын дарга гэдгээрээ Энхболд шахахаар Засгийн газар сайн ажиллахгүй. Нэг жишээ хэлье. Миний гаргасан санал дэмжигдээд УИХ-ын тогтоол болсон. Одоо нэгдүгээр сарын 1-нээс бүх яаманд байгаа Барилга захиалагчийн товчоог татан буулгаж төвлөрсөн болгоод, тэр нь бариулах бүх барилгынхаа менежментийг хийдэг болж байгаа. Сайд нар энэнд  дургүй байгаа. Өөрийнх нь эрх мэдлээс гараад явчихаж байна ш дээ. Барилгын салбар бол үнэхээр замбараагүй, зовлон болчихсон асуудал учраас надад 38 байтугай гишүүн олдсон. Гишүүд нам харгалзахгүйгээр дэмжиж УИХ-аар тогтоол гаргуулсан.  Энэ бол УИХ хяналтаа тавьж байгаа л нэг хэлбэр. Түүнээс бус, зарим хэвлэлийнхний хүсээд байгаа шиг тэр бүтэлгүй сайдыг ингээд зайлуулчихъя гэхээр нөгөө 38 гишүүн чинь олдохгүй шүү дээ.

 -Ер нь бол та өнөөдөр УИХ, Засгийн газар хоёр байх ёстой байр байрандаа байгаа гэж хэлж чадах уу.
-Би тэгж хэлж чадахгүй. Яагаад гэвэл ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нарыг өөрчлөх сонирхол УИХ-ын нэлээд олон гишүүнд байгаа нь өөрөө УИХ Засгийн газрынхаа халаасанд орсон гэдэгтэй утга таарч байна гэсэн үг. Гэхдээ бүх тохиолдол тийм биш. Жишээ нь, бидний эцэслэн баталсан 2014 оны төсөвт сайд нар бол дургүй байгаа. Тэдний хүсэл Засгийн газраас оруулж ирсэн анхны төсөл байсан. Гэтэл УИХ шүүж үзээд сайд тус бүрийн багцаас хамгийн багадаа 10 тэрбумыг хасчихлаа шүү дээ. Огцруулдаггүй юмаа гэхэд УИХ төсвийн зарлагын реформоороо дамжуулаад сайд нарыг хянаж чадаж байна. Энэ бол хуульд байгаа парламентын хяналтын хамгийн том эрх мэдэл.

-Ерөнхий сайдыг бас хэтэрхий жижиг асуудлаар хөөцөлдөж байна гэж шүүмжилдэг
-Улсын Ерөнхий сайд нар гэхээр Цэдэнбал, Батмөнх гээд наашаа явна. Тэд нараас хэн нь ч одоогийн Ерөнхий сайд шиг гэр хорооллын нүүрсний үнэд анхаараагүй л байхгүй юу. Үүгээрээ өнөөдрийн Ерөнхий сайд өөр харагдаж байгаа нь үнэн. Бид цаг үеийн бүх Ерөнхий сайдаа ийм байна гэж нэг хэвэнд оруулж болохгүй. Нүүрс гэр хорооллынхонд асуудал мөн үү. Мөн учраас тэдэнтэйгээ адилхан санаа зовоод анхаарч байна. Өмнө нь хамгийн том, хамгийн их гэр хороололтой дүүргээс сонгогдсоныхоо хувьд нүүрсэн дээр зөвхөн тойрогтоо хийдэг байсан менежментээ одоо Ерөнхий сайд болсон учраас хотын хэмжээнд хийж байна. Энийг би буруу гэж үздэггүй. Яагаад гэвэл өнөөдрийн Ерөнхий сайд илүү амьдрал мэдэж байна. Зарим хүн улсын Ерөнхий сайд байж хэтэрхий жижиг юмаар оролдлоо, нүүрс ярилаа, уулзварын нээлтэд оролцлоо гэдэг л дээ. Хийж байгаа ажлаа тайлбарлахад юу нь буруу гэж. Энийг манай Засгийн газар хийсэн юм шүү гэж тайлбарлаж явахгүй бол ард түмэн ойлгохгүй, хоёр жилийн дараа сонгуулийн дүн тавих үед Алтанхуягийн засгийн хийсэн ажил юмуу, Батболдынх нь юм уу гэдгийг  сонгогчид санахгүй шүү дээ. Энэт утгаараа PR хийж байгаа нь ч буруу биш.

-Бас давхар улстөрийн зорилготой байх нь
-Мэдээж, намын дарга хүн дараагийн сонгуулиа давхар бодож явах ёстой. Бүх Ерөнхий сайд зарим хүний дүгнэж байгаа шиг макро төвшний мундаг хүн байх албагүй. Ажлаа яаж хийх эрх чөлөө нь Ерөнхий сайдад өөрт нь байгаа.

-Уулзварын нээлт гэснээс бондоор сайхан бүтээн байгуулалтууд хийж байнаа. Харин чанар, зарцуулсан мөнгөн дүндээ дүйж байгаа эсэхэд УИХ хяналт тавихгүй юу
-Тавина, бараг энэ баасан гаригт хэлэлцэх байхаа.

-Зарим нь чанарын хувьд ч, хэрэгцээ талаасаа ч зарцуулсан мөнгөн дүндээ үнэхээр хүрэхгүй байна. Хотод цэцэг хэрэгтэй. Гэхдээ зарцуулсан мөнгө дүн нь арай л их санагдсан. Хогны уут бол бүр дэндүү. Их тэнгэрт, танайд хогны уут өгөхгүй л байх л даа. Та харсан бол арай дэндүү, зүгээр хальс. Тэгээд мөнгөн дүн нь гурван тэрбум  гэсэн байхаа. Ард түмэн хогны уут өгөөрэй гэж АН-д саналаа өгөөгүй шүү дээ.
 -Би хогны уутны эсрэг байгаа. Аудит явуулж шалгуулж байгаа. Яах гэж ийм юм хийснийг мэдэхгүй, Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр, АН-ын зорилт мөн байсан эсэх, уут тарааснаар хотын хогны асуудал шийдэгдэх эсэхэд эргэлзэж байгаа. Тэгээд дээр нь тендергүй явсан байгаа юм.  Сая Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар хийсэн “Том төрөөс Ухаалаг төр рүү” гэдэг хурлаас иймэрхүү хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй байсан уу, хэрэгтэй байлаа гэхэд ийм мөнгөн дүнгээр хийх байсан уу, яах гэж хийснийг асуу гэдгийг УИХ, Засгийн газарт зөвлөмж болгосон. Тэр дагуу асуудал яригдана. Харин цэцгийг би дэмжиж байгаа. 340  сая төгрөг зарцуулаад хотыг жилийн хагаст цэцэгтэй, өнгө үзэмжтэй байлгана гэдэг сайхан хэрэг. Та нар цэцгийг нь хараад байна. Би бол цэцгэн дээр ажилласан 300 гаруй хүний давхар харж байгаа.   Тэдгээр хүмүүс цэцэг тарьж арчилсныхаа төлөө сар бүр цалин авч байна, найман хувийн зээлээр байртай болох бололцоо нээгдэж байна. Магадгүй 300 саяас илүү мөнгө салхинд хийсч байдаг шүү дээ. Тэрнээс л дээр.

-Улстөр хаврын хаварт л бужигнадаг. Бужигнах бүрт л АН-ын дараагийн дарга нь Энхболд, эсвэл Баттулга гэдэг. Одоо магадгүй дараагийн Ерөнхий сайд нь гээд албан тушаал чинь нэмэгдээд ороод ирэх байх.  Үүнд та ямар хариулт өгөх вэ
-Энэ дөрвөн жилдээ Засгийн газарт болоод АН дотор тийм юм болохгүй. Энэ байгаа чигээрээ явахаас өөр аргагүй. Дөрвөн жил богино хугацаа, их юм бүтээж хийх л ёстой. Хаширсан гэж хаширсан хүмүсийг л хэлдэг.  Олон Засгийн газар огцруулсны сайн үр дүн гэж байдаггүйг бид мэднэ. Энэ бол бидний өмнө нь явж үзсэн зам. Заавал тэр алдаагаа давтаж, өмнө нь “яваад үзсэн зам” руугаа хальтирч орох шаардлагагүй. Шат шатандаа ажил урагшилж хүн бүр л завгүй ажиллах  ёстой. Хэвлэлээр гадагшаа мэдээлэхгүй л болохоос манай намын бүлэг дээр долоо хоног бүр ажлын хариуцлага үр дүнгийн тухай байнга ярьж байгаа. Энэ нь УИХ-ын хяналтын л бас нэг хэлбэр. Ер нь УИХ-ын дотоод хяналт бол  сайжирсан шүү. Хүн амьтан зоддог улсаасаа ч салж байгаа.

-Харин ч тийм гишүүнийнхээ  асуудлыг хэлэлцэхгүй байгаа юм биш үү
-Хүрэлсүх гэж гишүүн байсан гараад явсан, өөр ямар гишүүн байна вэ.

-Хэвлэлээр Номтойбаяр гишүүний тухай гараад л байгаа шүү дээ
-Номтойбаярын надад өгсөн тайлбараар бол хэвлэлээр гараад байгаагаас эсрэг юм билээ. Надаас мөнгө шантаажилсан, би өөрийнхөө хүсэлтээр цагдаагийн байгууллагаар шалгуулж байгаа гэж хэлсэн. Үүнийг нь хуулийн байгууллага тогтоохоос биш, УИХ тогтоохгүй.

-Хүрэлсүх гишүүний хувьд зодооноор биш, хувийн шалтгаанаар өргөдлөө өгөөд чөлөөлөгдсөн биз дээ.
-Мэдээж тэгсэн, тэрнийх нь дагуу чөлөөлсөн. Гэхдээ Баярсайхан гишүүнийг цохиж унагаахыг бүгдээрээ харсан шүү дээ. Бас Ардын намынхан ч шахсан байлгүй. Чи одоо зодоон нүдээн хийгээд, боль л гээ биз. Тэгээд ч санал өгөхөд МАН-ынхан нь дэмжсэн санал өгч байна лээ.

-Тэр ч арай өөр байх аа. Хүн ёсны, ар гэрийн гачигдалтайг нь ойлгож өгсөн санал байлгүй
-Бас тэгсэн л байх.

-Ер нь та хуучин коммунист гэдэг шиг нэг тал руугаа заримдаа  хэтэрхий ханараад байх шиг  харагддаг.
-Хуучин комунист гэдэг шиг хуучин ардчилагч байна уу

-Мэдэхгүй, таны тухай шазруун, зэвүүн ардчилагч гэж ярьж бичиж байсныг та өөрөө харсан л байх. Та бол УИХ-ын дарга. Түүнээс бус, тэнд АН-ын байр суурийг хамгаалдаг дарга биш. Гэтэл тийм шинж заримдаа харагддаг.
-Жишээ нь

 -Алх цохиод л сөрөг хүчин МАН-ыг бүлэггүй  үлдээх, 2013 оны төсвийг цөөнхгүйгээр баталж байх жишээтэй.
-Цөөнхийг бүлэгтэй болгох алхыг ч би цохьсон. 2013 оны төсвийн тухайд Амаржаргал гишүүний л бодол. Ер нь ямар ч нөхцөлд хууль журам, зарчмаараа л явна. Түүнээс нь хазайж явж болохгүй, зөрчих эрх надад байхгүй. Хэдийгээр цөөнх алдаа гаргасан ч түүнийг нь уучлаад бид бүлгийг нь байгуулж өгөөд тэр алхыг бас би цохиж л байсан.

-Энд хуулиас илүү хүн ёсны харилцаа, улстөрийн соёл, зөвшилцөл байх ёстой байсан болов уу. Олон жил нэг танхимд суусан, тэгээд адилхан улстөрийн хүчин тэнд намын их хурлаа хийж байхад ганц өдөр хүлээгээд цаашаа явж болох байсан шүү дээ. МАН-ыг бүлэг байгуулах эрхгүй үлдээсэн чуулганы тухайд шүү дээ.
-Тэр надаас хамаараагүй юмаа. Бүлгийн шийдвэр гарсан. Намайг УИХ-ын дарга болохоос өмнөх шийдвэр. Тэр үед АН-ын бүлгээр юу ярьсан гэхээр Засгийн газрыг хамтарч байгуулахаар тохирсон намууд Үндсэн хуулийн дагуу, УИХ-ын Дэгээр цаашаа явах боломжтой. Заавал бүх намтай зөвшилцөх, ирэх хариуг нь хүлээх албагүй. Хуулийн боломжтой, хориглосон зүйл байхгүй байхад цаашаа явъя, өдөр алдахгүй гэж шийдвэр гарсан. Тэр дагуу л явсан. МАН-ынхан тэр үед “бид эднийг олонхи байхдаа засагтаа авсан, одоо биднийг авч л таараа” гэж бодсон юм билээ. Тэгээд хамгийн эхний албан тушаал, хэлэцэх асуудал бол УИХ өөрийгөө зохион байгуулах шүү дээ. Бидэнд 44 кноп байна, Үндсэн хуулиар олгосон эрх мэдэл, хуулийн шаардлага нь нээлттэй байна, түүгээр нь цаашаа явъя л гэсэн.

-Де-факто гэж нэг ойлголт байдаг даа. Та де-факто УИХ-ын дарга мөн үү. Цөөнхийн оролцоогүйгээр сонгогдсон шүү дээ
-Би энэ ажлыг өнөөдөр хуулийн хүрээнд хийгээд явж байна. Шаардлагаа тавиад хаана хаанаа хүлээн зөвшөөрөөд ажил урагшаа явж байгаа. Энхболдыг Их хурлын дарга биш гэж үздэг бүлэг нэг хэсэг байсан. Бүр Цэцэд хүртэл өгч үзсэн. Сүүлдээ хүлээн зөвшөөрсөн. Их хурлын даргын хувьд би бүгдэд тэгш хандах үүрэгтэй. Тэр зарчмаараа л яваа. АН-ын гишүүдэд илүү минут олгоод, Ардын намын гишүүний микрофоныг хааж байгаа юм надад байхгүй. Тэгэх боломж ч байхгүй. Харин ч сүүлийн үед Ардын намын гишүүдтэй санал нийлэх юмнууд олон болж байгаа шүү.  Жишээ нь төсвийн үеэр л гэхэд төгсөгчдийн 50 хувь гэдэг дээр Ё.Отгонбаяр, бас валютын ханш дээр Ж.Энхбаяр гишүүнтэй санал нэгдсэн. Гишүүдийн ярьж байгаа саналуудаас зөвийг нь авч дэмжих эрх мэдэл надад байгаа юм. Алхаа цохихын өмнө саналаа хэлж тэрийг нь аваарай гэж болдог. Тэр нь өөрөө Байнгын хороон дээр асуудал хэлэлцэхэд чиглэл болдог.

-Ярилцсанд баярлалаа.

http://otgonbayar.niitlelch.mn

Л.Болд: Ийм барилга үлдээж чадсандаа би одоо ч сэтгэл өег явдаг

УИХ-ын гишүүн, Гадаад харилцааны сайд Л.Болдтой зарим зүйлийг тодруулж ярилцлаа.

-Таны нэр холбогдсон сөрөг гэхээр мэдээлэл хэвлэлээр цөөнгүй  хөвөрч байна. Эдгээрт өөрөөс тань хариу авч болох уу?
-Хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр миний нэртэй холбоотой сөрөг мэдээлэл гарангуут л тайлбар өгөөд явах цаг зав, сэтгэхүй, хүмүүжил байхгүй л дээ. Тухайн асуудалд өөрөө орооцолдсон, эсвэл уг хүн, түүний багтдаг хүрээнийхний ашиг сонирхол хөндөгдөөд эхлэхээр хэн нэгэн хүнийг учир утгагүй сэдвээр гүтгээд байдгийг би сайн мэднэ. Иймэрхүү ажлыг зохион байгуулагч нь өөрийг чинь сайн мэддэг, эсвэл тодорхой хэмжээгээр хувийн сонирхол нь зөрчигдсөн этгээд байдаг нь ч нууц биш. Хэрэв хэн нэгэн асуудалд ул суурьтай хандаж, уг асуудлыг чин сэтгэлээсээ судалж үзсэн бол ийм худал мэдээллийг тараахгүй шүү дээ. Интернет мэдээний доор ч элдэв нэр ус тавилгүйгээр сэтгэгдэл, тайлбар бичингээ хүн үнэмшчихмээр “мэдээлэл, тодорхой нэр хаяг” тавигчид ч уг асуудалд орооцолдсон хүмүүс байдаг даа. За ямар асуултууд байна вэ?

-Тухайлбал, хамгийн сүүлд гэхэд Гадаад харилцааны сайд Л.Болд Францын талтай уран олборлох ажлыг эхлүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурсан гэж зарим улс төрийн хүчин, төрийн бус байгууллагууд эсэргүүцэл илэрхийлж байгаа харагдсан?
-Тийм гэрээнд гарын үсэг ер зураагүй. Уран болон бусад ашигт малтмалыг олборлох ажлыг эхлүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурах эрх надад байдаггүй. Ийм асуудал өөр шугамаар, өөрийн тусгай хууль тогтоомжтой шүү дээ.

Улс орныхоо хувь заяанд санаа тавьж эсэргүүцэл илэрхийлж, хардаж сэрдэж байгаа хүн, байгууллагыг би бас сайн ойлгож байна. Үнэхээр л хэн нэгэн хүн, байгууллага Монголд цөмийн хортой, аюултай нөлөөллийг учруулах гэрээ, хэлцэл хийсэн нь үндэслэлтэй бол энэ асуудлыг шалгах, гэм буруутныг олж илрүүлэх, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх ёстой. Хэрэв шаардлагатай бол УИХ-ын гишүүний хувьд би ийм хариуцлагыг чангаруулах хуулийн төслийг санаачлахад ч бэлэн байна.

Цөмийн хаягдал булшлахтай холбоотой асуудал олон улсын хатуу хяналт дор шийдэгддэг зүйл. Хаана хэн ч бай энэ асуудалтай зууралдангуут дороо л олонд нээлттэй болох хэмжээний хурц асуудлуудын нэг юм. Цөмийн хаягдлыг Монголд булах ямар ч боломжгүй.

Францын гадаад хэргийн сайдын айлчлалын үеэр хоёр талаас албан ёсоор гарын үсэг зурсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийн талаар тухайн бүрт нь ил тод мэдээлж байсан. Тухайлбал, “Дипломат паспорт эзэмшигчдийг визийн шаардлагаас харилцан чөлөөлөх тухай” хоёр талын хэлэлцээрийг баталгаажуулсан. Мөн хөдөө аж ахуй, боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, спорт, аялал жуулчлалын салбарт хамтран ажиллах яриа хэлцлүүдийг харгалзах салбарын сайд, дарга нар хийсэн дээ. Түүнчлэн Монголын Нотариатчдын танхим Францын Нотариатын Дээд зөвлөлийн хоорондын гэрээнд гарын үсэг зурсан.

Франц Улстай хөгжүүлж буй худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны түвшинг ахиулах, манай улс дахь Францын эдийн засгийн сонирхол, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх бодлого баримталж байгааг манай тал илэрхийлсэн, хамтын ажиллагаагаа улам урагшлуулсан айчлал болсон гэж үзэж байгаа.

-Зайсангийн газрыг тусгай хамгаалалттай газар нутгаас чөлөөлүүлэхээр Хан-Уул дүүргээс хамт сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Ц.Оюунгэрэлийн хамт УИХ-ын тогтоолын төсөл санаачилсан байна лээ. Төрөөс тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хэмжээг аль болох нэмэгдүүлэх бодлого барих байтал энэ чинь болж байгаа юмуу?
-Энэ асуудал маш тодорхой сэдэв л дээ. Бидний өргөн барьсан тогтоолын төсөл бол Зайсанг тусгай хамгаалалттай газар нутгаас чөлөөлүүлэх тухай биш юм. Тэнд он удаан жил амьдарсан айлуудын алга дарам газрыг чөлөөлж, эдгээр иргэдэд эзэмшүүлэх тухай л асуудал шүү дээ. Түүнээс биш тусгай хамгаалалттай газраас хумсалж багасгаж байгаа гэсэнтэй огт дүйхгүй, маш бага хэмжээтэй газар шүү дээ. Эдгээр иргэдийн эрх ашгийг цөөн гэлтгүйгээр Монголын төр хамгаалах, онцгойлон авч үзэх учиртай. Түүнээс өөр ямар ч ашиг сонирхол байхгүй. Төрийн ажил гэхээр дан ганц бодлогын гэх үгээр тайлбарладаг, шалтагладаг цаас байж болохгүй. Төр иргэнээ мэдэрдэг, тэдний төлөө зүтгэдэг байх ёстой. Төрийн гаргасан шийдвэр жижиг гэлтгүй бодитой, иргэдэд наалдацтай, хүртээмжтэй байх ёстой. Бид бодлого гэх нэрээр хоосон тунхаглал гаргахаа одоо багасгах, зогсоох учиртай. Мөрөөдлийн бичиг баримтуудаас салж иргэнд үйлчилдэг төртэй болохын төлөө би зүтгэдэг.

-Мөн Таныг Батлан хамгаалахын сайд байх үедээ Цэргийн музейн хашаан дотор тус салбарын албан хаагчдын орон сууц барих нэрийдлээр 10,3 тэрбум төгрөг угаасан гээд дуусаагүй барилгуудын зургийг сонинд нийтэлсэн байсан л даа?
-Энэ ч бас тодорхой асуудал байна. Байшин барилга нь торойгоод байж байгаа. Батлан хамгаалах салбарын офицер, ажилтан, албан хаагчдад зориулагдсан 300 айлын орон сууц боссон. Барьж байгаа компанид нь зарцуулсан хөрөнгийн тайлан нь байгаа байлгүй дээ. Бас Батлан хамгаалах яамныхан ч хяналтаа тавьж байгаа биз. Цаг хугацаатай өрсөн хөрөнгө оруулалт хийж батлан хамгаалах салбарын ажилтнуудад ийм барилга үлдээж чадсандаа би одоо ч сэтгэл өег явдаг. Гадна холболт болон техникийн асуудлаа яам шийдүүлээд л манай цэргийнхэн сайхан орон сууцуудтай болно шүү дээ. Ер нь та нар нэг очоод үзээрэй. Батлан хамгаалах салбарын түүхэнд албан хаагчдынхаа нийгмийн асуудлыг шийдэхээр өдий дайтай бүтээн байгуулалтыг хийж байсан тохиолдол ч байхгүй юм байна лээ.

-Энэ нийтлэлд БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар “Энхийн төлөө” цогцолборыг байгуулсан. Гэхдээ тус улсын Батлан хамгаалах яам тусламжийн зарим хэсгийг мөнгөөр бус, бараа, түүхий эдээр өгдөг байсныг нь зарж борлуулдаг байсан. Энэ мөнгө хаана юунд зарцуулагдсан нь хачирхалтай байгаа гэж бас дурджээ?
-Уг цогцолборыг Хятадын тал зураг төслийнхөө дагуу өөрсдийнхөө хөрөнгөөр өөрсдөө бариулсан болохоор надад хэлэх ч үг алга даа. Хуулийн байгууллагаар шалгуулж ч болно. Бүх зүйл тайлан тооцоотой, ажил хариуцсан хүмүүс нь ч ажлаа хийгээд  явж л байгаа. Асуудал байвал тэднээс тодруулах хэрэгтэй.

Энхийг сахиулахад бусад улс оронтой мөр зэрэгцэн явж байгаа аль ч улс оронд цэрэг эрсийнхээ эрүүл мэнд, сэтгэл санааны тогтвортой байдлыг хангах сувилал, амралтын цогцолбортой байдаг жишиг бий. Тиймээс ч тэдэндээ төдийгүй батлан хамгаалах салбарын албан хаагчдадаа зориулж энэ цогцолборыг барих төслийг улсын төсвөөс нэг ч зардал гаргалгүйгээр байгуулж чадсан нь миний нэртэй яах аргагүй холбоотой л доо. Гэтэл одоо сонин хэвлэлээр дамжуулан үүнийг маань булах гэж шавар цацаад байх юм. Үүдэнд нь хадаатай байсан дурсгалын жижиг самбарыг хүртэл авч хаясан байна билээ. Миний нэрийг бичиж энэ цогцолборыг босгоход хувь нэмэр, хичээл зүтгэл оруулсныг л тэмдэглэсэн байсан л даа. Тэрчлэн цэргийн албан хаагчдад зориулан амралтын сүлжээ байгуулж, баруун бүсийнхний амралтыг Баян-Өлгийд, төвийн бүсийнхийг Өвөрхангайд бий болгоход нийтдээ 500 гаруй сая төгрөг зарцуулсаныг ч буруутгах гэж оролдож байгаа. Цэрэг эрс амрах эрхгүй гэж үздэг хачин тайлбарыг би хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөхгүй. Харин ч цэрэг эрсээ хүндэтгэн эн тэргүүнд авч үзэх ёстой гэж боддог.  Үүнийгээ би хаана ч, хэзээ ч хамгаалах болно. 

Хүний хийсэн, бүтээсэн зүйлийг сонинд худал бичүүлж, дурсгалын самбараас нэрийг авч хаялаа гээд байхгүй болгож, баллаж чадахгүй нь харин сайхан юм даа.

Ярилцсан Р.НАМДҮ

INVICTUS

“Ярилцъя” нэгэн зочныг урихаар эртнээс төлөвлөж байсан юм. Тэр бол “Хас”-ын хэмээгддэг Чулууны Ганхуяг.

Энэ залуу 1991 оноос Монголын хөрөнгийн биржээс ажлын гараагаа эхэлсэн юм. Хоёр жилийн дараа буюу 1993 онд Унгарын Эдийн засаг, төрийн захиргааны их сургуульд суралцахаар Будапештыг зорьсон. 1997 онд сургуулиа дүүргэж эх орондоо ирээд Монгол Банкинд ажиллаж эхлэсэн. Дараа нь тэрбээр Монголын анхны банк бус санхүүгийн байгууллагыг байгуулсан юм. Байгуулсан зүйлээрээ овоглогдох хувь тавилан тэр бүр хүн болгонд заяадаггүй. Харин одоо түүнийг бид “Хас”-ын Ганхуяг л гэж дууддаг болжээ. Үргэлж дүрэлзэж явдаг тэрбээр шинэ үеийн сэхээтэн залуусын нэгэн тод дүр төрх. Үүнтэй маргах аргагүй нь бас үнэн билээ. Ингээд бидний яриаг таалан соёрхоно уу.  

-Цаг хугацаа харавсан сум шиг өнгөрөх юм. Нэлээн хэдэн жилийн өмнө өөрийг тань иргэдийн хуралд нэр дэвшиж байх үед бид анхны ярилцлагаа хийж байлаа. Тэр үед би ямар ч намгүй, хийж бүтээхийн хүсэл эрмэлзэл дүүрэн, бизнесийн талбарт өндөр амжилт олчихсон залуу сэхээтэнтэй уулзаж байсан. Өнөөдөр бол миний өмнө МАН-ын зүтгэлтэн, залуу лидерүүдийн нэг сууж байна. Улс төр лүү орсон шийдвэртээ хааяа ч гэсэн харамсах сэтгэл төрөх юм уу.  “Новш”-ын улс төрд хэрэггүй хөл тавьлаа даа гэсэн. Өөрийн тань хувьд донсолгоонтой,  басхүү нэлээд хурдан хэмнэлтэй он жилүүд өнгөрөх шиг.
-Бидний анх уулзсан тэр өдөр нь ч аягүй бол өнөөдөр таарч байж магадгүй. 2008 оны орон нутгийн сонгуулийн өмнө таны ярилцлагад орж байсан. Яг таван жилийн өмнө юм байна. Миний хувьд улс төрд орсондоо эргээд нэг их айхтар харамсаад, тэр шийдвэртээ эргэлзэж тээнэгэлзээд байдаггүй.

- Нэг ч удаа тийм бодол төрж байгаагүй юу?
- Байгаагүй.

- Бие даагаад иргэдийн хуралд нэр дэвшиж байх тэр үедээ та нийгмийн дунд  маш өндөр рейтингтэй залуу байсан. Ер нь бизнесийн салбарт ажиллаж байх үеийн таны амжилт онолжсон, гялалзсан, цэвэр, бас шинэ байсан л даа. Улс төрд орж ирээд харин сайн муугаар нэлээн “нүдүүлсэн”. Бараг саараар илүү “балбуулсан” болов уу. Залуу хүний хийсэн бүхий л алхмыг дуран илүү тод татаж хараад байдаг. Ялангуяа манайх шиг уламжлалт ёс суртахууны суурьтай оронд бол “Энэ яасан хөдөлгөөнтэй залуу вэ” гэх ч юм уу, жаахан  сөргөөр харчих гээд байдаг. Харин одоо энэ хэцүү үеээ туулчихаад зогсож байна уу гэж харж байна.
-Мэдээжийн хэрэг бизнест  байхад бол би ёстой хэвлэл мэдээллээр ч тэр олон нийтийн дунд ч тэр өөрийн чинь хэлдгээр муу хэлүүлж үзээгүй л дээ. Тэгж явж байгаад улс төрд орох эхний алхмаа хийхээс эхлээд л хувийн амьдралтай ч холбоотой, миний зан араншинтай ч холбоотой олон талын мэдээллүүдийг хэвлэл мэдээллээр гаргаж тавьж, намайг буруу зөрүүгээр бичих, ярих, түгээх явдал гараад эхлэсэн. Энэ бүхэн нь улс төрд орсон хүнийг дагаж л явдаг тавилан юм шиг байгаа юм. Энэ үүднээсээ жам ёсоороо л явсан байх л даа. Мэдээж хэрэг өөгүй хүн гэж байхгүй. Өө, алдаа, зөрчил, дутагдал бол хүн болгонд л байдаг.

- Энэ бүхэн чинь залуу насны л нөгөө тал шүү дээ, уг нь .
-Тийм л дээ. Харин намайг мэддэг байсан хүмүүст нөгөө талаас нь таних боломж гарч ирсэн байх. Зөвхөн нэг талаас хардаг байсан хүмүүст өөр талаас нь харж таних бололцоог олгосон юм болов уу гэж би хардаг. Би өөрийгөө энэ улсын иргэн болж төрсөнд баярлаж явдаг. Энэ улсын иргэн болсон нь миний хувьд их хувь тавилан. Монгол улсын хүү болон төрсөндөө бахархаж явдаг. Надад өөрийгөө яг зөв үнэлж хөрсөн дээр буух боломж бас олдсон. Нөгөө нэг тэнгэрт хийсээд байсан хүн чинь бууж ирээд өөрөө өөрийгөө толинд харна биз дээ. Хүмүүс намайг яаж харж байна вэ гэдгийг бодож тунгаах ийм сайхан бололцоо гарч ирсэн. Өмнө нь бодож тунгаах тийм бололцоо гардаггүй байсан. Тийм болохоор өөрийнхөө дотоод ертөнцийг илүү гүнзгий ухаж, мөн чанараа таних бололцоог гаргаснаас гадна хүмүүстэй харьцаж байгаа харилцаа,найз нөхөдтэйгөө, намын нөхдүүдтэйгээ, өрсөлдөгчидтэйгөө, бизнесийн түншүүдтэйгээ, гадаад дотоодын хөрөнгө оруулагчидтайгаа харилцах харилцаагаа ахин шинээр нээх, тэр хүмүүстэй харьцаж байсан харилцаа маань юун дээр тогтож байсан юм бэ гэдгийг олж харах тийм боломжийг надад бас олгож өгсөн. Тэгэхээр амьдрал надад илүү том боломжийг нээж өгсөн байгаа биз. Намайг илүү хурцалж өгсөн ч байх.

-Өөрийгөө олсон эсэх тухай яриа их явдаг юм. Уран зохиолд , урлагт, бас хувь хүн дээр. Би жишээ нь өөрийгөө олох гэдэг энэ үгэнд тийм ч их таатай ханддаггүй. Гэхдээ энэ удаад хэрэглэчихье. Та бол өөрийгөө олчихсон, бэлэн бүтээгдэхүүн болчихсон байсан хүн шүү дээ. Тэгэхээр улс төрд орж ирсэн тань цэцэрлэгт орсон төдий зүйл байсан юм уу. Өөрийгөө таньж мэдэх гээд л хэдэн жил яваад байсан нөхөр болж таарах нь ээ дээ?
-Би түрүүн хэллээ шүү дээ. “Хас” гэдэг банкийг хамт олныхоо хамт зүтгэж байгаад байгуулаад босгоод ирсэн. “Тэнгэр” санхүүгийн нэгдэл гэдэг байгууллагыг босгоод ирсэн. Гаргаад ирсэн. Хамтын зүтгэл л дээ. Гэхдээ би манлайлж явсан. Энэ нэрнүүдийг нь хүртэл өөрөө өгч байлаа. “Хөгжлийн алтан сан” гэж байж байгаад “Хас” болж байсан. Анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байсан. Өнөөдөр системдээ хамгийн том банкнуудын нэг болж чадлаа. Даатгал, орон сууцны зээл, электрон банк гээд олон төслүүдийг амжилттай хийсэн. Бизнесийг ил тод хэрхэн яаж явуулах вэ гэдэг талаас их зүйлийг хийж тодорхой манлайллыг үзүүлж чадсан. Үүнийхээ хүчээр амжилтад хүрээд, тэрнийг нь бизнесийн салбарынхан үнэлээд, хүлээн зөвшөөрөөд явсан. Би энэ үед өөрөө нэг үүлэн дээр л,  “Тэнгэр” компани гэдгээрээ ёжлоод хэлвэл тэнгэрийн л нэг тийм амьтан болчихсон байсан л даа. Хүн өөрийгөө үнэн дүгнэдэг, үнэн олж хардаг байх ёстой.

-Бизнесийн салбарт тэр дээр явж байсан нэр хүндээ улс төрд унагаж орж ирж ирсэн. Өөрийн хийж байгаа эрсдэл юм даа.  
-Тийм. Унагаж ирсэн. Хүн бол өөрөө ялалтаас юм сурахдаа тун бага зүйлийг мэдэрч ойлгодог юм шиг байгаа юм. Өөрийн маань мэдэж хийсэн тэр уналт бол надад бүр миний хэлж байгаа үг хүн дээр очоод зөвхөн миний бодож байгаа байдлаар тусдаггүй юм байна гэдгийг хүртэл ойлгох тэр боломжийг олгосон. Жижиг гэлтгүй олон боломж олгосон. Зөвхөн банк зээл, хүү, санхүү, хөрөнгө оруулалт, бизнес гээд яриад явж байсан хүн очоод нийгмийн асуудлууд руу ороод ирэхээр энэ улс орны нийгэм, хүний хөгжлийн асуудал боловсролтой холбоотой байна уу, соёлтой ч холбоотой байна уу хамаагүйгээр оролцохгүй асуудал байхгүй болж ирдэг. Энэ утгаараа их зүйлийг ойлгуулсан. Чи цэцэрлэгт орсон юм уу, сургуульд орсон юм уу гэж та асууж байна. Хүн бол зарим нэг мэргэн хүмүүсийн хэлсэн үгнээс иш татаад хэлвэл ер нь сурсаар байгаад  л дуусдаг тийм амьтан юм байна. Тэгэхээр суралцах бол өдөр тутам хийгддэг ажил. Хүн өөрөө хөгжөөд, өөрөө суралцаад л явах ёстой. Тэрнээсээ айх ерөөсөө ёсгүй.  Бүх юмыг мэддэг, төгс төгөлдөр, гэгээрсэн дүр эсгээд хүнээс юм авахаа больсон, хүний үгийг сонсохоо больсон, шүүмжлэлийг хүлээж авах бүрэн чадваргүй болчихсон хүмүүстэй би зөндөө тааралдлаа.

-Та харин шүүмжлэлд их тэсвэрлэдэг шүү. Энэ бол магтаал. Хүлээж аваараасай гэж хүсч байна.
-Баярлалаа. Өөр дээрээ ирсэн болгоныг сөргөөр тусгаад, хэрүүл болгоод, сөргөлдөөд, бүх шүүмжлэл дээр хариу өгөөд байх нь буруу юм болов уу. Би анхнаасаа л  ийм зарчим барьж ирсэн.

- Хоёулаа нэг бодит хөрсний тухай яръя. Бид яг бодит хөрсөө мэдэхгүйгээр л нэг нэгийгээ саваагаар ороолгоод байх дуртай. Жишээ нь, улс төрийн манай байгаа зах зээл бол нэг үгээр нийгэмд танигдчихсан, төрийн төсөв рүү гараа шургуулаад байхгүйгээр биеэ болон гэрээ төвхнүүлчихсэн тийм “бэлэн бүтээгдэхүүн”-үүдийг намдаа авах гэж өрсөлддөг. Энэ бол улс төрийн бодит амьдралд байдаг зүйл.  Ч. Ганхуяг гэдэг “бэлэн бүтээгдэхүүн” өөрөө МАН-ыг сонгосон. Маш богино хугацаанд дэд сайд болсон. За, нэг нөхөр кранаар явчихлаа. Лифтэнд суугаад талийчихлаа гэсэн том шүүмжлэлийг араасаа дагуулсан. Тэр кран миний тухайн үед харж байснаар С.Баяр гэдэг кран байсан болов уу. Энэ тухай таны цээжинд явдаг бодлыг сонирхмоор байна. Яагаад ингэж асууж байна гэхээр асуудлын нөгөө талд ч дандаа тайлбар, бодол, үзэл санаа байдаг. Хүмүүс таны амьдралын зам болгоныг хялбархан байсан. Бүгдийг нь товчилчихсон гээд хараад байх бас харамсалтай шүү дээ.
-2008 онд тантай хийж байсан ярилцлагынхаа үеэр би яг хэлж байсан. Намайг  юу түлхээд байна вэ, ийшээ орохыг. Болж бүтэхгүй юм зөндөө байгаад байдаг. Миний амьдрал болоод байдаг. Миний хүүхдүүд болоод байдаг. Гэтэл нийгэм маань болохгүй байдаг. Би энэ улсын иргэн болж төрсөн хүний хувьд зөвхөн авдаг, зөвхөн өөрийгөө бөөцийлдөг хүн баймааргүй байдаг. Эргээд өвөг дээдэстээ, ахмадууддаа, энэ улсыг бидэнд өвлүүлж өгсөн хүмүүсийн өмнө үүрэх хариуцлага гэж бидэнд байхгүй гэж үү. Надад өөр дээрээ авах үүрэг ноогдоогүй гэж үү. Миний үүрэг зөвхөн өөртөө, өөрийнхөө эргэн тойрон төдийд хязгаарлагдах ёстой гэж үү. Энэ бодлууд надад орж ирдэг байсан. Зөвхөн надад ч биш бусад залууст ч орж ирдэг байх. Өөрийн хүчээ энэ нийгэмдээ, энэ улсдаа, ирээдүй хойчдоо, өшөө төрөөгүй байгаа дараагийн үеийн монголчуудынхаа амьдрах тэр нийгмийн төлөө зориулъя л даа. Миний шийдвэрийн суурь ердөө л энэ байсан. Надад тэр айхтар 07-р сарын 01-ний үйл явдал асар их цочроо өгсөн. Орж цэгцлэлцэхгүй бол болохгүй юм байна. Энэ улс төр чинь буруу явчихбал бид үйлээ үзэж байгуулсан бүх юмаа эргээд баллах тийм нөхцөл байдал үүсэх юм байна гэдгийг ойлгосон. Өөрийнхөө хариуцлагыг би иргэнийхээ хувьд тэгж л ойлгосон. Энэ банк бол зарчмаараа цаашаа явна. Болчихлоо. Одоо би би буцаагаад хамт олондоо итгэл өгөх цаг нь болчихлоо. Сэтгэл зүйн хувьд би бүх талаар ингэж бэлэн болсон байсан. Ингээд намайг дэмждэг, намайг мэддэг ах нар маань, хамтран зүтгэгчид маань за, Хуягаа одоо тийшээ явна аа гэсэн. Би тэр дуудлагыг эргэлзэлгүйгээр хүлээж авсан. Банкинд байхдаа ч, бизнес хийж байхдаа ч эх орны дуудлага гэж юу байдаг юм бэ гэдгийг би боддог байсан. Бусад залуучууд ч өөрсдөөсөө асуудаг байх. Тийм дуудлага гарч ирэхэд хариу өгөх, хариу үйлдэл хийхэд бэлэн байх ёстой гэж би өөртөө зарчим болгож, шаардлага тавьж явж ирсэн. Банкинд байхдаа эх орныхоо төлөө яваагүй гэж би хэлэхгүй. Өнөөдөр “Хас” гэдэг банк улс орны амьдралд ямар үүрэг гүйцэтгэх ёстой вэ. Хөдөө орон нутагт амьдарч байгаа иргэддээ яаж хүрэх ёстой вэ. Бизнес хийх гээд зээл нь олдохгүй байгаа хүмүүст яаж туслах ёстой вэ гэдэг талаас нь бүх бололцоог тэлэх гэж ажиллаж ирсэн. Татвараа яаж төлөх ёстой юм, гадны хөрөнгө оруулалтыг яаж оруулж ирж, үр ашиг  гаргаад яаж буцаж өгөх ёстой вэ гэдэг тэр зарчмаа барьж ирсэн. Гэтэл дараагийн шатанд би зөвхөн нэг бизнес, нэг салбар, зөвхөн нэг хамт олон гэхээсээ илүүтэй энэ улс орны хэмжээнд гарч ажилламаар байна. Би өгч чадах юм байна. Надад бусдад байхгүй чадвар байгаа гэдэг итгэл дээр тулгуурлаж энэ шийдвэрийг гаргасан. Ардын намын сонголтын хувьд миний хувьд ойлгомжтой сонголт.

-Ардын нам болоогүй байсан л даа.
-Монгол Ардын Хувьсгалт Нам гээд Социнтерны гишүүн ганц нам байсан. Нийгмийн баялагийн дахин хуваарилалтыг хийх, нийгмийн халамжийн бодлогыг тууштай хэрэгжүүлэх бодлого явуулдаг. Хүрч чадахгүй байгаа боломжийн амьдралыг нь бий болгож өгөөгүй байгаа цагт хүмүүст энэ баялагийг тэгш хүргэх, дахин хуваарилалтыг хийх тэр бодлогыг барьдаг нам надад бол илүү ойрхон. “Хас”  банкаар намайг дүгнэдэг бол тэндээс л миний сонголт харагдана. Яагаад ийм хөшүүн, хуучинсаг нам сонгочихов оо гэж намайг хүмүүс шүүмжилж л байсан. Хуучин коммунистууд шүү дээ гээд л. Гэхдээ өнөөдөр бол коммунист, коммунист бишдээ асуудал биш шүү гэдгийг надад итгэдэггүй байсан хүмүүс ч гэсэн харж байгаа байх. Энэ бол ардчилсан улс. Ардчилсан улсад сонголт байх ёстой, илүү эдийн засгийг чөлөөтэйгээр өөрөөр нь явуулна гэсэн нэг үзэл байж байхад нөгөө талд нь арай илүү дүрмийг нь тогтоож өгдөг, татварыг арай илүү боломжит нөхцөлд хүрсэн хүмүүсээс нь аваад арай бага хийгээд байгаа, хийж чадахгүй байгаа эмзэг хэсэгтээ өгдөг тэр тогтолцоог өөрийнхөө намын гол бодлого болгоод явдаг хоёр нам энэ улсыг үндсэндээ засаглаад явж байна. Би бол төрийн зохистой оролцоо гэдэгт итгэдэг. Шударга хуваарилалт байх ёстой гэдэгт итгэдэг. Зүгээр яагаад хүмүүс миний үгийг өнөөдөр илүү хүлээж авах болов оо гэж бодож байгаа бол өнөөдөр байгаа засаг маань үнийг тогтворжуулах хөтөлбөр хэрэгжүүлээд, оролцох оролцохгүй байгууллагуудыг татаж оролцуулаад, хуулиа мушгиж гуйвуулж байгаад үнийг тогтоодог, торгодог, хаадаг, хураадаг, хоргоодог ийм байдал руу оруулж байна. Өнөөдөр зүгээр үйлдлээр нь дүгнээд үзвэл аль нь илүү захиргаадалтын хуучны аргаар үзээд байна, аль нь илүү чөлөөтэй зах зээлийн зарчмаар эдийн засгаа аваад явах гээд байна, хэн нь илүү тууштай байна гэдгийг харин ч харуулж чадаж байгаа болов уу .

-Практик дээр улс төрийн нам сонгож байгаа залуучууд хоёр гурван янз байгаа юмаа. Яг ултай философи дагасан сонголттой залуучууд цөөхөн л таардаг. Ихэнх нь карьер зурсан төсөлтэй л орж ирж байгаа. Улс төрийг түргэн шат ахих бололцоо, гарч ирэх бололцоо гэж хардаг. Энэ утгаараа бол  Ардчилсан нам дотор залуу хүн орж ирээд тонгочоод, байр сууриа эзлэх боломж их хомс. Эднийх чинь өөрсдийгөө залуу гэж хэлүүлсээр байгаад тэрэндээ итгэчихсэн лидерүүдтэй нам шүү дээ. Доторх үеүүдийн сэлбэлт энэ тэр гэж бараг явагддаггүй. Энэ мэтээс нь залуучууд залхаад л МАН руу ханддаг юм болов уу гэж зарим талаас хардаг юм. Гэхдээ таны сонголтыг тэгж хямдруулж байгаа юм биш шүү. Иймэрхүү бодлын үзүүр ч гэсэн байсан уу л гэж асуух гээд байгаа юм.
-Би түрүүн бараг хариулчихсан. Надад бол өөр сонголт ерөөсөө байгаагүй. Нөгөө талаасаа Ардын нам тодорхой тодорхой асуудал дээр их шүүмжлүүлдэг шүү дээ. Олонхийн бодлогоо дагана гэдэг нэрээр үзэл бодлоо тулгах арга газар авсан л гэнэ. За, тэгээд энэ хотын асуудлыг ярьдаг, авилгын асуудлыг ярьдаг. Энэ намтай л холбож ярьдаг. Сонгуулийн санал хураалтын дүнг өөрчилчихлөө гэдэг таамгаар тэр 2008 оны зуны үйл явдлууд жишээ нь өрнөсөн шүү дээ. Гэхдээ...

-Гэхдээ биш ээ. Авилгын тухайд бол том голомт мөн шүү дээ.
-Ороод өөрчлөх юмтай, мөлжүүр ихтэй, ажиллагаа ихтэй. Энэ намыг өөрчлөхгүйгээр улс орон цаашдаа явахгүй гэдэг итгэл үнэмшилдээ хөтлөгдөөд орсон гэдэг талаас нь харж тайлбарлаж болно. Би ч тэгж бодсон. Юмыг гаднаас нь талбай дээр жагсаад өлсгөлөн зарлаад, трактордаад, муугаар хэлбэл салаавч өгөөд өөрчлөгдөхгүй гэдгийг л ойлгосон. Дотор нь орж байж энэ өвчилчихсөн байгаа бие дотор эхлээд антибиотик нь болж, болохгүй байгаа өвчилчихсөн эд эсийг шахаж гаргаж байгаад дараа нь өөрөө тэр антибиотик нь болж байгаад, дараа нь тэр вакцин нь болоод энэ намаар дамжуулаад энэ нийгмийг эрүүлжүүлэх үйл явцад хувь нэмрээ оруулж болно шүү дээ.

-Маш гоё хариулт байна.
-Ийм ойлголттойгоор орсон гэдгээ л ойлгуулах гэж энэ жишээг авлаа.

-Нөгөө краны тухай яагаад та тойроод байна вэ?
-Хүмүүс крандчихлаа, лифтэнд суучихлаа, цахилгаан шатаар явчихлаа л гэсэн.

-Дэд сайд гэдэг чинь маш том албан тушаал биз дээ?
-Тэгж харсан, ярьсан. Намайг энэ албан тушаалд яригдаж эхлэхээс өмнө. Энэ Сү.  Батболд крандчихлаа гэж. Тэгээд энэ асуултанд түрүүн би шууд бусаар хариулчихсан болов уу л гэж бодож байна. Би бол өөрийгөө өгөхөд бэлэн болчихсон, тэрнийгээ баталчихсан, харуулчихсан хүн ирсэн.

-Улс төрийн нийтлэлчийн хувьд надад бол гайхалт байгаагүй. Миний энэ асуултууд гайхалт нь одоо хүртэл үргэлжилж байгаа хүмүүсийн өмнөөс асууж байгаа асуулт юм.
-Би ойлгож байна.

-Тэгэхээр би хариултыг авчихлаа гэж ойлголоо. Нөгөө талаас та одоогийн явуулж байгаа эдийн засгийн бодлого дээр нэлээн бухимдалтай байгаа. Эдийн засагт болж байгаа савлагаа, давалгаанд та хамгийн мэдрэг ханддаг. Бас байр сууриа солилцож явдгийн хувьд анзаардаг юм. Гэхдээ нөгөө краны засгийн үед та бас зарим нэг юмнуудыг хийж болохоор л байсан шүү дээ.  
-Байсан. Зарим зүйлээ хийсэн, шууд хэлчихье. Бодож орсон. Орохдоо бодож, хэлж орсон зүйлээ хийсэн. Дутуу дулимаг үлдээсэн, хийгээгүй, хийх бололцоо гараагүй зүйл зөндөө байгаа. Стандарт бус гэгддэг өмнөх засгийн газрын гол ололт бол бид том төслөө хөдөлгөсөн. Олон жил дуншсан төслийг гацаанаас гаргаж эхлүүлсэн.

-Ер нь бол зургаан жил хэрүүл хийсэн төсөл л дөө.  
-Тийм. Тэр хэрүүлийг эцэс болгож, галт тэргээ хөдөлгөж чадсан нь энэ хамтарсан засгийн хамгийн гол гавъяа нь. “Оюу Толгой”-н гэрээг хөдөлгөж, энэ их бүтээн байгуулалтыг эхлүүлж, дэлхийд Монгол гэдэг нэрийг хүлээн зөвшөөрүүлж, гадны бизнесүүд, хөрөнгө оруулагчид энд очиж бизнес хийж болох юм байна. Энэ улсад итгэл найдвар тавьж болох юм байна. Хамтын нийгэмлэгийн ижил тэгш гишүүн юм байна гэж хүлээн зөвшөөрүүлсэн нь юутай ч зүйрлэшгүй амжилт. Орж ирсэн гадны хөрөнгө оруулалт, хөдөлсөн том төсөл монголчуудын сүүлийн 40 жилд эхлүүлж байгаагүй том бүтээн байгуулалтыг эхлүүлж хийсэн тэр амжилтыг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй байх.

-Улс төрийн бодлогын үнэлгээ бол хамгийн эрсдэлтэй үнэлгээ байдаг л даа. Нэг нь гарч ирээд л дэвсэлж болдог. Юу ч биш болгож болдог.  
-2008 онд хямарсан шүү дээ, дэлхий. 2009 онд монголд тэр нь мэдрэгдсэн. Хоёр банк татан буугдсан. Бид нар төсвийн тодотголоо хийж байгаад, олон улсын валютын сангаас Stand by credit гэдэг тэр зээлийг нь авч байгаад эдийн засгаа тогтоогоод дараа он нь нэмэх, хасах үзүүлэлттэй гарсан эдийн засгийг 2010 ондоо 11 хувийн өсөлттэй, 2011 онд 17 хувийн өсөлттэй гаргасан. Тэр мөнгө орж ирж бид нар цалин хөлсөө нэмэх боломж гарч ирсэн. Нөгөө яриад байдаг тэтгэврээ нэмэх боломж гарч ирсэн. Гол нь 2012 онд дүнгээ тавиулахдаа ер нь олон улсын практикт ховор л дүн тавиулсан. Эдийн засаг 17 хувь өсөөд, цалин хөлсөө хоёр сонгуулийн хооронд гурван удаа, гурав дахин нэмчихсэн Засгийн газар унасан.  Унагах нөхцөл байдал бол олон байсан л даа. Нэг хүн авилгын хэргээр баригдаад явсан. Тэрний өмнө нам нь хоёр хуваагдсан. Доторх лидерүүдийн зөрчил ил гарч ирсэн. Нөгөө талаас ч бас ухаалаг тоглолтуудыг хийсэн. Улаанбаатар хотод хэвлэл мэдээллээр дамжуулж явуулсан системтэй PR-ийн үр дүнд нам сонгуульд унасан. Шууд ялагдсан гэж хэлэхэд бас хэцүү шүү. Өнөөдөр 26 суудал байж байгаа. Ардчилсан намыг шууд ялчихсан гэхэд хэцүү. 33 суудалтай байж байгаа. Өвөрхангайг оруулаад шүү дээ. Ардын намын нэрээр гарч ирээд намын харъяаллаа солиод явсан хүмүүсийг бас оруулаад ийм дүн гарч ирж байгаа бол ялалт гэж нэрлээд байх хэцүү. Тэгэхээр 2012 онд бид нар муу дүн тавиулсан гэж би шууд хэлж чадахгүй.

-Тийм ч биз, үгүй ч биз.
-Эхлүүлсэн ажлууд бол байна. Өнөөдөр харамсалтай нь би нэг зүйлийг санаж байгаа дээрээ хэлэхгүй бол болохгүй нь. Улс төрд дөрвөн жилийн циклээр сонгуультай тулдаг хүмүүс дөрвөн жилийнхээ дотор үр дүн гардаг төслүүдийг барьж авдаг, хийдэг. Өмнөх засгийн хувьд улс орны ирээдүй 30, 50, 100 жилийн цаадахыг харж, ирээдүйг харж эхлүүлсэн томоохон төслүүд бол байгаа. Мэдээж хэрэг яг өдөр тутмын, яг маргаашийн хэрэгцээг хангах, ард иргэдийн хэрэгцээг хангах ажлууд ч хийгдсэн. Кембриджийн стандартыг нэвтрүүлэх ажил байна. Монгол улсыг ирээдүйд хүчирхэг, чадалтай, хамтын нийгэмлэгийн бүрэн эрхт манлайлагч гишүүн байх үндэс суурийг нь хүнээ боловсруулж байж тавина. Монголын иргэн, монгол хүн дэлхийн иргэн байх тэр бололцоог бүрэлдүүлэх зорилготой эхлүүлсэн тэр хөтөлбөр өнөөдөр хэрэгжээд л явж байна. Хөрөнгийн бирж гээд цааш нь олон амжилтуудыг ярьж болно.

-Гэхдээ өнөөдөр бүгд тэглэгдчихсэн байгаа. Тэр гайхалтай эдийн засгийн өсөлтийг чинь тэглэчихсэн.
-Н.Алтанхуяг сайд очоод Салхитын цахилгаан станцын туузыг хайчилснаар эсвэл энэ хотын дундуурх хөдөлгөөнийг шийдэж өгсөн япончуудын барьсан гүүрний нээлтийг хийснээр ард түмэн дүнгээ тавиад байна гэдэг  нь миний түрүүчийн хэлэх гээд байгаа санаа. Бид нар сонгуулийг харж ажиллаагүй. Сонгогдохын тулд ажиллаагүй. Бид нар улс орныхоо хэтийн ирээдүйг харж том том төслийн үрийг тарьж ажилласан. Өнөөдөр энэ Улаанбаатар хотод хийгдэж байгаа замын төслүүд, энэ урдуур явж байгаа Богд уулын хойгуур явж байгаа замын ажлыг эхлүүлээд мөнгийг нь шийдээд Хөгжлийн банкинд нь мөнгийг нь хийж өгчихөөд ганц төгрөгийг нь заралгүйгээр өгсөн. Өнөөдөр харлуулах талаас нь маш олон юм ярьж болно оо. Миний хувьд халтар хултар улс төр хийж байгаа болгоныг нь ярих сонин биш байна.

-Миний ярилцлагын сүүлийн зочид голдуу танай намынхан байлаа. Учир нь  хэвлэл мэдээллийнхний анхаарлын төвд танай намын их хурал орж ирсэн. Урих шаардлагатай зочид маань үүнээс үүдэж танай намыхан байж таарлаа л даа. Бүгдээс нь ажиглаж байхад нэг л өнгөтэй шүүмжлэлүүд гарч ирээд байх юм. Хайр дурлалаас шархдаад үлдчихсэн хохирогч маягийн гомдол. Хэвлэл мэдээллийн эргүүлгийг ашиглаж тархи угаах чадвар танайд ч гэсэн байсан шүү дээ. Тийм биз дээ?
-Гэхдээ бид нар, бид нар гэж яриад яахав. Миний хувьд зорилгодоо хүрэхийн тулд ямар ч арга хэрэгслийг хэрэглэж болно гэдэг байдлаар асуудалд хандмааргүй байгаа юм л даа. Энэ дээр эргээд би нэг удаагийн сонгуулийн амжилтын тухай яриагүй. Нэг удаагийн сонгуулиар дүн тавиулах тухай яриагүй. Өнөөдөр алсын хараатай монгол улсын сайн сайхны төлөө явах тийм чин эрмэлзэлтэй хүмүүс улс төрд нь орж ирээд зориг гаргаад хувийн золиосоо хийгээд, босгочихсон байгаа хайран нэр хүндээ, босгочихсон байгаа хувийн бизнес мөнгө хөрөнгөө хайрлалгүй үүний төлөө зүтгэх ёстой л гэж боддог. Сонгуулиар бол нэг дүн тавиулна. Хамгийн том дүгнэлт нь хүний амьдралын эцэст тэр хүн зөв явж уу, буруу явж уу, харамсахаар явж уу, харамсахааргүй явж уу гэдэг дүгнэлтийг хүн өөрөө эхлээд тавина. Дараа нь ойр дотных нь хүмүүс, нийгэм нь тавьж өгөх ёстой. Тэр дүгнэлтэн дээрээ би очоод алдчихмааргүй байгаа байхгүй юу. Өнөөдөр өөрийнхөө зарчмаас ухарч нэг ялалтын төлөө тархи угаах байдлаар улс төр хийснээр ард түмнээ басамжилж тархийг нь угаана гэдэг бол сайхан зүйл биш гэдэгт би итгэлтэй байгаа. Хийх ёстой ажлаа зарчмынх нь дагуу хийгээд явааа, тийм шулуун шударга байдлаар ажиллаж чадаж байгаа улстөрчдийг үнэлдэг, хардаг, гаргаж ирдэг тэр цаг бол удахгүй ирнэ. Түрүүний ярьдаг сошиал медиа руу өнөөдөр ороод харвал бидний ажлын үр дүнг 100 хувь тэглэчихсэн гэж би бас бодохгүй байна. Хүмүүс санаж байна, ярьж байна. Өнөөдөр шударга өрсөлдөөнийг зохицуулдаг газрын нэг дарга залуу гарч ирээд л дэлгүүрт бараа зарж байгаа, насаараа хөдөлмөрлөсөн  хүмүүсийг олон зуун саяар очоод торгочихож байна. Тэгэхлээр хэн нь илүү хуучин нийгмийн аргаар үзэх гээд байна. Хэн нь илүү шинэлэг байдлаар үзээд байсан байна гэдгийг хүмүүс харж мэдэрч л байна шүү дээ.

- “Миний дэлгүүр”-ийг 450 сая төгрөгөөр торгосон тухай ярьж байна уу?
-“Миний дэлгүүр”, “Номин”, дээрээс нь манай нефть инпортлогчид байж байна. Том том жишээнүүд байна шүү дээ. Цаагуураа нугалаа завхрал доогуур төвшинд ч маш ихээр явагдаж байна. Энэ нь хүмүүс дээр буугаад нийгмийн бухимдал асар их тэлж байна.

-Сервис дагасан бизнест үнэхээр иргэдийг бухимдуулж байгаа том бухимдал байдаг шүү дээ. Ядахдаа ёс зүйг нь засах гэж байгаа байлгүй дээ. Их дэлгүүр гэсэн том малгай тавьчихаад хэрэглэгчээ үргэлж гомдоогоод гаргадаг. Хүнд үйлчилж чаддаггүй. Авсан барааг нь уутанд нь хийгээд өгч чаддаггүй. Мөнгөөрөө худалдаад авчихсан байхад гарахад нь дохио нь дуугараад үйлчлүүлэгчээ эвгүй байдалд оруулдаг. Эргээд уучлал гуйж чаддаггүй. Ийм л үйлчилгээгээр ашиг олж байгаа шүү дээ.
-Гэхдээ энийг засаг зохицуулах ёстой юм уу. Өрсөлдөөн өөрөө зохицуулах ёстой юм уу. Энэ чинь  бид нарын зарчмаа тогтоод сонгочихсон нийгэм шүү дээ.

-Тийм. Гэхдээ манайхан жаахан чангахан цохиулж байж хөдөлдөг гэмтэй.  
-Өнөөдөр 23 жилийн өмнө хийсэн сонголтоо үгүйсгэх гээд ч байгаа юм шиг үйл ажиллагаанууд яваад байна шүү дээ. Өнөөдөр төрөөс зохицуулахыг л хүсээд байдаг. Энэ дээр нугалаа гарч ирнэ. Миний түрүүчийн хэлээд байгаа залуу бол нугалаа гаргаж байгаа хүн. Нугалаа гаргахдаа өнөөдөр их дэлгүүрт заавал очих албагүй ш дээ. Бид нарын сонгочихсон нийгмийн чинь нэг гоё нь тэр байхгүй юу. Сонголт өөрөө бүх иргэдийн өмнө байдаг нь.

-Савалгаанд нь жаахан үйлчилгээ сайжраасай л гэж харж байна.
-Социализмын үед дэлгүүрт очиж талх авахдаа худалдагч эгч нарт яаж загнуулж байсан, яаж кассанд очерлож байгаад, даруулж байгаад дундуур нь гишгүүлэн байж байж талх, сүүгээ аваад явж байсныг санаж байна. Өрсөлдөөн байхгүй бол тийм л байдалд хүрнэ. Тэрнийг нэг сайхан санаатай төрийн зүтгэлтэн гарч ирээд урдуур нь далдганаж гүйж очоод зохицуулдаг зүйл биш гэдгийг дэлхийн түүх харуулчихсан. Энийг бол хэрэглэгч өөрөө тодорхойлно. Таалагдахгүй бол битгий оч, тэр их дэлгүүрт. Цөмөөрөө болъё л доо, би та нарт уриалчихъя. Үйлчилгээ нь таалагдахгүй, барааг чинь баглаж өгөхгүй байгаа бол та битгий оч. Миний дэлгүүр лүү оччих, Скай руу оччих. Сонголт зөндөө байна шүү дээ. О.Магнай гэдэг хүний лантуугаар шийдвэрлэх гээд байж болохгүй. Сайн санаа өвөртөлсөн дүртэй, эх орон гэж цээжээ дэлдсэн хүмүүс чинь дандаа гай чирдэг нөхдүүд гээд нэг хүн хэлсэн байдаг л юм.

-Том утгаараа төр хувийн хэвшил рүү хутгалдаж байгаад бид бүгд дургүй байна. Би өнөөдөр танд эдийн засагт минь юу болоод байна вэ гэдэг асуултыг тавих гэж ирсэн.  Ямар дохио дуугараад байна вэ. Хөрөнгө оруулалтын орчинд үнэхээр үймрээн үүссэн. Тэрийгээ засах гээд  урд хойд хөршүүд рүүгээ гүйгээд л, бүтэлтэй бүтэлгүй нэр зүүгээд л байх шиг байна. Мөнгөний эрэлд яваад л байна. Бонд босгож ирээд л . “Чингис” бондыг хийлээ. Одоо дахиад л “Самурай” бонд гэж яригдаж байна. Бонд гэдэг маань бас тэнгэрээс унагаж байгаа шар тос биш ээ. Эргээд л бид хамтаараа төлөх, энэ насандаа эс чадвал үр хүүхэд маань төлөх ийм л өр.  Засаг барьж байгаа нөхдүүд нь эдийн засаг яагаа ч үгүй, эд нар зүгээр худлаа атаархаад юмаа. Ерөөсөө яагаа ч үгүй гэх юм. Хөгжлийн яамны сайд нь ч хэлэх юм. Бүх юм л сайхан байна гэх юм. Эдийн засагч хүний хувьд энэ тухай та нэг нухацтайхан хариулт өгөхгүй юу?
-Энэ бүх болоод байгаа үйл явдал дээр иргэнийхээ хувьд эсэргүүцлээ илэрхийлсэн илэрхийллийг бол харсан байх. Тэрнээс илүүгээр эрх баригчдын ажил үйлдэлд нь дүгнэлт тавьж чадахгүй.

-Одоо нэмж хэлээд байх шаардлагагүй гэсэн үг үү?
-Тийм. Өмнөх засагт ажиллаж байхдаа хийж чадаагүй, итгүүлж чадаагүй нэг ажил яах аргагүй манай улсын үндэсний эдийн засгийн болон нийгмийн эрсдлийн удирдлагын тогтолцоо. Бүх юм ямагт өөдөө яваад байдаггүй. Сайнд найдаад саард бэлэн байх ёстой байдаг. Эдийн засагч нар бол тийм л хүмүүс. Эрсдлийн удирдлага байх ёстой. Нүүрсний үнэ дандаа тийм байна. Хятадууд дандаа бид нараас нүүрс аваад байна гээд зэсийн, алтны үнэнд найдлага тавиад байж болохгүй. Эдийн засгаа төрөлжүүлнэ гэж их ярьдаг байсан. Хийсэн үйлдэл бол байхгүй. Бодлого бол тэрэн дээр тогтвортой явж чадаагүй. Бодлого үгүй байсан гэж хэлж болно. Эрсдлийн удирдлагын хувьд. Өнөөдөр бидний гадагш гаргаж байгаа экспортын барааны үнэ өндөр байгаа үед бид төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль өмнөх засгийн үед батлуулаад тэндээ нэг заалт оруулж өгсөн. Баялагийн сан байгуулах, төсвийн тогтвортой байдлын хуулийн дагуу тогтворжилтын санг байгуулж ажилласан. Тэрэндээ мөнгөө хурааж чадаагүй. Илүү орлого орж ирээд байгаа юман дээр бид нар мөнгөө хангалттай хурааж чадаагүй, амжаагүй. Нөгөө талаас 2008 оны сонгуулийн үр дүнд үүссэн байсан амлалтыг биелүүлэх талаас хоёр нам хоорондоо уралдаад амлалтандаа хүрэхийн төлөө явсан. Эргээд энэ бол сонгогчдоо басамжилсны үр дүн. Мөнгийг нь өгчихвөл бид нар сонгогдчихно. Тийм нэг сохор итгэл үнэмшил дээр тулгуурлаад явчихсан. Хүмүүс бол амьдралынхаа чанарт өөрчлөлт гаргахыг хүсч байсан.

-Таны, та бүхний тэмцлийг харсан. Надад бол таалагдсан. Ардчилсан нийгэмд хүмүүс эсэргүүцлээ янз бүрээр л илэрхийлдэг шүү дээ. Харин ч содон байсан. Нийгмийн хэв журам зөрчсөнгүй. Зам хааж, үймээн самуун дэгдээсэнгүй. Тэгсэн атлаа хоржоонтой эсэргүүцэл байсан. Б.Болдсайхан эмчийг таньж байна. Нөгөө хоёр нь жиргээчид үү. Энийг яаж бодож олсон юм бэ?
-Би бодож олоогүй ш дээ. Би өөрөө жиргээнд тодорхой хэмжээний цаг зарцуулдаг. Өөрийнхөө үзэл бодлыг заавал Ганчимэгтэй уулзалгүйгээр өдөр тутамд хүмүүстэй хуваалцаад яваад байх нь зөв юм болов уу гэж бодоод тэгээд явдаг. Өнөөдөр доллар 1700 боллоо. 1700 болонгуут нь талбай дээр гарч салаавч үзүүлнэ гээд манай Б.Болдсайхан эмч тоглоод жиргэхээр нь би очоод хатгаад тэгвэл наадах чинь маргааш болно хоёулаа маргааш гаргачихъя гээд л эсэргүүцлээ илэрхийлсэн. Тэгсэн гурван танихгүй хүн нэгдсэн байна лээ. Тэгээд тэр үед нь мэдээжийн хэрэг нээлттэй зарлачихаж байгаа юм чинь сэтгүүлчид давхиж очоод тэгээд л сенсаци дэгдсэн. Энэ бол яахав саваагүй үйлдэл байсан. Би шүүмжилсэн хүмүүсийн бодлыг хүлээж авч байна.

-Юу нь саваагүй байгаа юм бэ?
-Өнөөдөр эргээд л нөгөө би өөртөө яаж харагдах нь чухал биш, эргээд эргэн тойрондоо нийгэмдээ, улсдаа яаж харагдах вэ, нөхдүүддээ яаж харагдах вэ гэдэг дээр дүгнэлтийг хийсэн. Би зөвхөн Ганхуяг биш. Би монгол хүн гэдгээ би бодоогүй. Би нэг намын гишүүн, энэ нам дотроо ойрхон явдаг найз нөхөдтэй, журмын андуудтай гэдгээ бодоогүй.

-Та тэгээд харамсаад байгаа юм уу?
-Харамсаагүй. Шийдэмгий байж үр дагаврыг нь даа. Эргэлзээгээр ямар ч ажил бүтдэггүй гэж би өөртөө хэлдэг. Гэхдээ эргээд нөлөөг нь харвал хүмүүст яаж туссаныг нь харвал би үнэхээр ордныхоо гадаа очиж байгаад, Ерөнхий сайдынхаа цонх руу, Их хурлын даргынхаа цонх руу бүдүүлэг үйлдэл хийсэндээ уучлал гуйж байна.

-Одоо албан ёсоор уучлал гуйж байна уу ?
-Би албан ёсоор уучлал гуйж байна.

-Миний ярилцлагаар дамжуулж уу?
-Дамжуулж.

-Би бол дэмий юм биш үү гэж зөвлөмөөр байна. Ер нь төр засгаа шүүмжилж яагаад болдоггүй юм. Шүүмжлэл, эсэргүүцэлд тогтсон “хэл” гэж байхгүй шүү дээ. Бөмбөр нүдэж, трактор оруулж ирж, плакат барьж, өндөг, лооль чулуудаж, гутлаа шидэж, жагсаал хийж төрөл бүрээр ертөнцийн эсэргүүцэл явагдаж байдаг. Салаавч үзүүлэхэд яадаг юм бэ?  
-Уучлал гуйх ёстой гэж бодож байна. Уучлал гуйхад надаас их зүйл гарахгүй. Би бол өөрийнхөө алдаа шүүмжлэлийг хүлээж авч чаддаг хүн. Үүгээр залуус маань тодорхой нөхцөл байдалд үйлдэл хийхдээ бас бодолцож дараа дараагийн алхмуудаа хийж байгаасай гэсэн тийм жишиг, нөгөө талаасаа уучлал гуйхаас битгий айж бай гэдгийг үзүүлж байгаа юм. Миний дотор залуу, цочмог Хуягаа бас байдаг. Тэр Хуягаа гүйж очоод салаавч үзүүлчихсэн. Өөр арга хэлбэрээр үзэл бодлоо илэрхийлэх боломж надад байдаг. Ийм боломж байдаггүй хүмүүс ч байж магадгүй. Мэдээжийн хэрэг зөвтгөөд би яриад байвал яриад байж болно. Эдийн засаг хэцүүдэх нь ээ. Доллар 1500 боллоо. 1550, 1600, 1700 болох нь ээ гээд л байсан. Цочроо авахгүй, дохио болохгүй байсан. Нийгэмд бол Б.Болдсайхан эмч бидний үйлдэл цочроо өгч чадсан. Тодорхой хэмжээнд дохио өгсөн. Хүмүүст юм бодогдуулсан. Сайн талаас нь гэвэл тийм. Нөгөө талаас би бас энэ олон түмэнд ялангуяа залуустаа тодорхой хэмжээнд нөлөөтэй болсон, харж дагадаг олон хүнтэй, бас хариуцлагаа ухамсарласан хүний хувьд салаавч гаргасан тэр үйлдэлдээ уучлал хүсч байна.  

-Яриаг тань таслаад нэг зүйлийг асууя. Танай намын дарга болоод удаагүй байгаа М.Энхболдыг дарга болохоос нь өмнө би ярилцлагадаа урьсан. Тэр үеэр түүний хариултууд дотор салаавчны тэмцэлтэй холбоотой хөнгөхөн шүүмжлэл явсан. Гэтэл тэр үг таныг эмзэглүүлсэн юм шиг байна. Миний ярилцлага хүмүүст эвдрэлцүүлэх шалтгийг битгий тарьж байгаасай гэж би хүсдэг. Мэргэжлийн зорилго, хүсэл шуналдаа хөтлөгдөөд асуултуудаа тавиад, хариултуудаа аваад аваад цацаад байх нь нэг хэрэг.  Энэ миний ажил болохоор, явдгаараа л бас явах ёстой. Гэхдээ ард нь хүмүүсийг битгий эе эврэлцээсэй гэж боддог. Таны facebook дэх гарсан мэдэгдлүүдийг би сонссон.
-Тэрэн дээр би хөнгөн шүүмжлэл гэж хүлээж аваагүй. М.Энхболд дарга бол энэ төр нийгэмд том ажил үйлс бүтээсэн, өнөөдөр улс орныг манлайлж яваа төрийн зүтгэлтэн хүн. Хөнгөн үг бол хэлэхгүй байх. Цаанаа бодож байснаа л хэлсэн байх. Зөвхөн намайг ч хэлээгүй байх. Ер нь цаашдаа яаж явах ёстой юм, улс төрийн соёл ямар байх ёстой юм. Ямар байдлаар энэ намын гишүүд жагсах ёстой юм. Хэрвээ цэргүүд нь тушаалыг нь биелүүлэх үү, биелүүлэхгүй юу гэдэгтээ эргэлзэж байгаад байлдаанд орвол сайн үр дүн гарахгүй. Би ойлгож байна. Би чинь нэгэн цагт Ардын намын журамт цэрэг гээд зарлачихсан хүн. Гэхдээ түүний ярилцлагыг уншаад тэр хариултад хувь хүнийхээ хувьд би бухимдсан. Тэр бухимдлаа цахим хуудсаараа илэрхийлсэн.   

-М.Энхболд дарга хуучин нийгмийн үеийн суурь төлөвшилтэй хүн. Хувь хүнийхээ хувьд ч ер нь хүн ирээд хоёр гурав цохиод авсны дараа харцаараа чи яагаад байна аа гэж хэлэхээр тийм л зан төрхтэй хүн шүү дээ. Тийм болохоор шууд ордон руу салаавч гаргах нь өөрийнх нь хувьд байж боломгүй юм шиг санагдсан байж магадгүй. Бусдаар тийм гүнзгий агуулга тээгээгүй байх.
-Гэхдээ би бас тэгж бодохгүй байна.

-Тэр бол намын дарга М.Энхболд биш байсан. Одоо бол намын дарга М.Энхболд, намын гишүүн Ч.Ганхуяг нарын харилцаа, хамтын ажиллагаа сайн сайхан яваасай гэж хүсч байна.  
-Тийм ээ. Ардын нам өөрөө сөрөг хүчний байр суурин дээр сайн тогтож ажиллаж чадахгүй байна. Нөхцөл байдал хүндэрч аюул заналхийлэлд орчихоод байхад, хийж бүтээсэн зүйлс маань нурж унаж байхад зүгээр хараад соёлтойгоор боловсноор бичиг шидээд, хамт наадаад, баярлаад явах нь бол зохисгүй юм. Ийм үед онцгой арга хэмжээнүүдийг авах ёстой гэж бодож байна. Эдийн засаг руугаа хандсан ажлуудыг. Есдүгээр  сард дэлхийн эдийн засгийн форумын салбар хуралдаан энд болсон. Н.Алтанхуяг сайд тэрнээс хойш Японд очлоо. Эдийн засгийг ч тайвшрууллаа. Хөрөнгө оруулагчдыг тайвшрууллаа. Эргүүлж даллаж дуудаж эхэлж байна. Хөрөнгө оруулалтын хуулиа шинэчиллээ. Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хуулийг баталлаа. Гадны хөрөнгө оруулагчид орж ирээд монголд бизнес явуулж болно шүү гэдэг дохиог тод томруунаар өгч эхэлж байна. Одоо нэгдүгээр сард Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Давост очиж Монголын хөгжлийн загварын тухай танилцуулгаа хийнэ. Монгол улс тэнд цуглах 3000 шахуу гадны хамгийн том бизнесийн төлөөлөгчдийн, улс төрийн төлөөлөгчдийн өмнө том мэдэгдэл хийгдэх болов уу гэж бодож байна. Эргээд Монгол даллаж байна.

-Давос бол үнэхээр шал өөр индэр. Энэ жилийнх манай хувьд маш чухал үйл явдал болно.
-Би хувьдаа их баяртай байна. Түрүүн би муу үр дагавруудыг нь хэлсэн. Сайн үр дагаврууд нь шууд гарчих зүйл биш гэдгийг бол ойлгож байна. Гэхдээ бидний хувьд сөрөг хүчин болчихоод шокноосоо гарахгүй жил хагас болчихоод ингээд яваад байх нь буруу. Энэ сонгочихсон байгаа бидний улс төрийн тогтолцоонд чинь баланс байх ёстой. Нэг нь хийдэг, нөгөөх нь шүүмжилдэг, хардаг, хянадаг, эрх барьж байгаа хэд нь эд нар хараад байгаа юм шүү, эд нар шүүмжлэх юм шүү болохгүй шүү гэдэг тийм бас тодорхой хэмжээний болгоомжлолтой ажиллах ёстой. Шийдвэрийг тэгж гаргах ёстой. Бүх юмыг л задгайгаар амныхаа пангаар гэртээ гал тогоондоо сууж байгаа юм шиг болж байна, бүтэж байна, өөрийнхөө хүүхдүүдийг хуурч байгаа юм шиг байдлаар ард түмнээ басамжлаад яваад байгааг зүгээр хараад суугаад байх нь манай намын хувьд буруу юм гэдгийг л хэлмээр байна.

-Таны дотор миний бодож байснаас хатуу том чиг шугам байдаг юм байна. Бас таны дотор олон хүний мэддэггүй гайхалтай сайн аав байдаг. Тантай нэлээн олон жил харилцаж, заримдаа бухимдлаа, уйтгар гунигаа, мөрөөдлөө хуваалцдаг хүний хувьд мэддэг юм л даа. Харин олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр нэг л хөнгөн Ч.Ганхуягийн тухай бичээд байдаг. Энэ нөгөө залуу настай холбоотой байна уу. Өөрөөсөө өөрөөр үнэлэгдэх бол миний хувьд хамгийн тэсэрмээр бухимдлыг төрүүлдэг. Харин та яадаг вэ?
-Би хүнд таалагдах гэж амьдрахгүй л дээ. Миний амьдралын зарчим. Би Хуягаагаараа баймаар байна. Би микрын сахилгагүй, аав ээжийн хайртай хүү. Дүү нарынхаа атаман нь байсан тэр Хуягаагаараа л баймаар байна. Нэг албан тушаал дээр оччихлоо. Нэг амжилтанд хүрчихлээ. Нэг хэдэн цаас хийчихлээ гээд дөмбийгөөд, гэдийгээд, зузаараад хүнд харагдахгүй болоод, өөрийнхөө хаанаас яаж гарч ирсэн билээ, хэн гэдгээ мартах утгагүй. Эцсийн дүндээ хүн бол нэг л амьдарна. А цэг төрлөө. Явсаар байгаад нэг шугамаар явна. Шугамаар явсаар байгаад Б цэг дээр очино.

-Таны Facebook дээрээ бичсэн нэг өгүүлбэрийг иш татаж асуумаар байна л даа. Шатрын ноён ч, хүү ч адил. Эвхэгдээд нэг л хайрцганд ордог шүү дээ гэж. Нэг нөхөр л төрөл арилжтал хувирсан тухай хувийн эмзэглэл байна гэж харсан. Төрөл арилжсан  улсууд цөөнгүй байна. Бүр дугарахаа байчихаад байна. Ярвайлдаад л, пацаанууд нь бүр сагаад алга болчихлоо. Партизанууд бүр больницын төвшинд очтол эмгэг нь илэрч байна.  Хуучин хэдээс ч зарим нь аймшигтай өөрчлөгдсөн байна. Та баян хүн болохоор тантай тийм хүмүүс тааралддаггүй байж дээ гэж  бодож суулаа.
-Баян гэдгийг мөнгөөр хэмжээд байх надад утгагүй санагддаг.

-Эдийн засгийн хүч бол хамгийн том хүч. Мөнгөтэй хүн гөлөгнөдөггүй. Айдаггүй. Энэ үнэнээс бас зугтаад яахав.
-Баян хүн гэдгийг би мөнгөөр хэмжмээргүй байгаа юм. Ер нь тэр их буруу зүг рүү нийгмийг авч яваад байгаа. Мөнгөөр хараад намайг баян гээд байдаг. Би өөрөө дотроо нэг ертөнцтэй, өөрийн гэсэн үзэл бодолтой. Өөрийн гэсэн үнэт зүйлтэй. Өөрийн гэсэн амьдралтай хүн гэдгээр нь хүмүүс бие биенээ хүлээж авдаг болоод зөвхөн өнгө үзэмжээр нь биш, энэ бүхэл бүтэн хүн явж байна. Энэ өөрөө нэр төр. Энэ хүний нэр төрд халдаж болохгүй гэдэг тийм соёлыг тогтоохсон.

-Наадах чинь бол цаасан дээр бичигддэг л хариултууд.
-Тийм байх ёстой. Өнөөдөр бол яахав манай нийгэмд бол би баян хүн. Баян гэдэг нь би хүүхдээрээ баян, би түүхээрээ баян, би өөрийнхөө мөрөөдлөөр баян, өнөөдөр амьдрал надад мууг ч сайныг ч бүгдэнг нь жигдхэн сайхан хуваарилаад өгчихсөн байж байгаа. Миний амьдралд миний том хүүг бол шударга бус хуваарилалтаар тийм төрүүлж өгсөн гэж би үзэхгүй. Бурхнаас, тэнгэрээс тэгж заяагаагүй. Буруутай тогтолцоо, буруутай үйлдэл, хувь хүний алдаанаас болоод тэр хүүхэд өнөөдөр хүртэл шаналаад хэвтэж байна. Гэхдээ Дашка маань өнөөдөр 16 нас хүрчихлээ. Би өнөөдөр хүүгээ нуугаагүй. Би хүүгээ ил гаргаад ирчихсэн. Яагаад вэ гэхээр хүү маань нэгдүгээрт, насанд хүрчихлээ. Энэ улсын бүрэн эрхтэй иргэн нь болчихлоо. Тэр хүү бол үүрэг хүлээх чадвар байхгүй. Яагаад вэ гэхээр хамгийн хүнд ачааг тэр хүүхдийг төрсөн өдөр нь үүрүүлчихсэн энэ улс. Тэгэхлээр энэ хүүхэд эрхээ яаж эдлэх ёстой юм бэ. Иргэний үнэмлэхээ авъя. Дахиад ийм үйлдэл энэ улсад гарч, ийм хувь тавилан хүүхдэд ноогдох ёсгүй юм шүү гэдгийн төлөө Дашка минь тэмцэж байгаа юм. Насаараа нэг өрөөнд тэргэнцэр дээр тархин дотроо цоожлоостой биеэ удирдаж явж чадахгүй байна гэдэг бол аймшиг.
-Өмнөх ярилцлагын үед би таниас асууж байхад тэр эмчийг уучлал ч гуйгаагүй гэж та хэлж байсан. Тантай уулзсанаасаа хойш бодоод л яваад байдаг юм.  Даун, аутизм гээд олон аймшигтай өвчнүүд байна. Тэд биш байсан уу. Үнэхээр арга чарга алга уу?
-Биш л дээ. Тархины цус харвалт, бүтэлт явагдсан. Буруу эмчилгээ явсан. Эхлээд төрөхөд буруу тариа хийгээд, болоогүй байхад нь дүлүүлж шахуулж эхэлсэн. 30 минут гацаасан, тэгээд би өөр дээрээ жишихээр нэг л юм ойртоод байгаа юм л даа. Жорлон дээр удаан суучихаад босохоор хөл рүү бяс гээд биржигнэдэг ш дээ. Хүний тархин дээр тийм юм явчихлээр чинь тархи тал нь цус харвалттай үлддэг юм байна. Цэвэр хувь хүний алдаа байсан. Тэр эмч нар бол уучлал гуйх байх байтугай ерөөсөө яаж байна, ийж байна гэж нэг ч удаа яриагүй. Сая бол би нэрийг нь дэлгээд тавьчихсан. Гавъяат эмч Үйлст гуай байсан. Сая бас нэг хүүхдийг тэгсэн байсан. Би эртхэн энэ асуудлаар тодорхой хэмжээнд явдаг байж дээ. Бас энэ алдааг байдаг юм байна шүү гээд эмч нартаа ч гэсэн яамандаа ч гэсэн нэг дохио очих ёстой байж дээ л гэж бодсон. Тэгсэн бол ахиад хүүхэд тийм хувь заяа эдлэхгүй байх байж. Яагаад гэхээр маш олон ээж аавууд энэ асуудал дээр шаналаад гэртээ сууж байдаг юм байна лээ. Энэ асуудлыг нийгмийн анхаарлын төвд авчирч нийгэмд ярьдаг, энэ хүмүүсийг нийгэмшүүлдэг, анзаардаг тоодог, халамжилдаг тэр цагийг ойртуулах ёстой гэж би үздэг.

-Дашка маань одоо ярьж сурч байна уу?
-Байхгүй шүү дээ. Биеэ бүр удирдахгүй. Юу ч байхгүй, нүдээ удирдаж чадахгүй. Тэгсэн ч тархи нь цаанаа байж байгаа.

-Аавыгаа танина биз дээ?
-Танина. Илэрхийлж чадахгүй. Юугаараа ч илэрхийлж чадахгүй. Хооллуулна, арчлуулна. Тэгээд л байж байдаг.

-Та бол мэдээж бүх арга чаргыг л хайсан байх?
-Тархийг нь нэгэнт л солиод тавьж чадахгүйгээс хойш одоо яая гэхэв дээ. Энэ бол миний амьдралын эмгэнэл. Миний өмнөх амьдралыг ухаж гаргаж ирж байгаад энэ хүүгээсээ болоод анхны эхнэрээсээ салсан байдлаар яриад, бичээд  байдагт л би эмзэглэдэг. Энэ бол худлаа. Битгий ингээч гэж би гуймаар байна.

-Хүний амьдралыг мэдэхгүй байж л дүгнээд байдаг. Нэг ч удаа уулзаж, мэдрэлцэж, халуун гараа атгалцаагүй байж л хараалаар булаад л. Нэр зүсээ нуучихаад л интернетээр бусдыг “алж” байдаг тэр хүмүүс бол эмгэнэлтэй амьдралтай хүмүүс шүү дээ.  
-Тийм. Миний хүүг битгий доромжил, битгий худлаа дүгнэ гэж л хэлмээр байна. Амьдрал эрээнтэй бараантай. Би түрүүн хэлсэн. Би төгс төгөлдөр хүн биш. 

-Хүн болгонд л өнгөрсөн байдаг гэдгийг бид мартчихаад байх юм л даа. Хэрэв манай сэтгүүлчид тэгж бичдэг бол та уучлаарай.  
-Би гэхдээ шударга байхыг л хичээдэг. Болохгүй бүтэхгүй байгаа зүйлийг болгохын төлөө явж болно. Хэзээ зогсоод за нэг том цэг тавиад ингээд энэ асуудал хаагдлаа гэдэг цэгээ бас тавьж чадна. Тэгэхлээр тэр талаас намайг заавал муу хүн, муу хүн дотроо өөрийнхөө хүүхдээс урваад явчихсан эцэг гэж битгий гүтгээч гэдгийг л гуйж байна.

-Яриа маань явж байгаад таны эмзэг зүйл рүү орчихлоо. Сая намын хурал гэж болоод өнгөрлөө. Бодвол та суусан байх. Бага хурлын бүрэлдэхүүн нэлээн шинэчлэгдсэн байна лээ. Цаашаа унжийгаад явахгүй урам зоригтой нэг цул болоод явах итгэл найдвар байна уу, улам илүү фракцлагдаж тарав уу?
-1000 гаруй хүн тойрч сууж байгаад гурав дөрөв хоног хуралдаад гаргаад ирсэн шийдвэрийг миний хувьд дүгнэх нь ахадсан ажил болох биз. Зүгээр сонголтуудаа бид нар хийсэн. Алдаан дээрээсээ суралцаад ирээдүй рүүгээ илүү өөдрөгөөр, эрчтэйгээр,  илүү хүчтэйгээр алхъя гэдэг тийм чин хүсэл зориг харагдаж байх шиг байна. Яг одоо жолоодлогыг гартаа авсан байгаа хүмүүсийн хувьд ямар нөхцөл байдалд яаж гарч ирээд ямар үүрэг хариуцлага нуруун дээрээ үүрч аваад зориг гаргаад гараад ирсэн бэ гэдгээ ойлгоод энэ албан тушаалуудыг авсан байгаа. Энэ нам бол өнөөдөр сөрөг хүчний байр суурин дээрээ гарч ирэх хэрэгтэй. Эрчтэй хүчтэй, ард иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалсан сөрөг хүчний дуу хоолой үгүйлэгдэж байгааг хүн бүр ойлгож байгаа. Үгүйлж байгаа. Сөрөг хүчин бол өмнөх бүх цаг үеэс илүү нягт нямбай ажиллах ёстой.

-Сөрөг хүчин байхын ашиг, хожоо гэж байдаг шүү дээ. Тэрийгээ л гаргаж чадахгүй байна. Гэхдээ тэр нь зөвхөн тэмцэх, нураах, үгүйсгэх, үймүүлэхийн нэр бас биш л дээ.
-Биднийг л муу байсан гэж зөвхөн яриад байгаа боловч манай эрх баригчид маань  бол бас томоохон томоохон алдаанууд гаргаад байгаа учраас бараг сөрөг хүчингүйгээр олон түмэн өөрсдөө дүгнээд байна. Дүнгээ тавиулаад байна. Мэдээжийн хэрэг сонгууль болтол хоёр гаруйхан жил байна. Юм бол ингээд л нэгээр дуусдаггүй. Эргэлттэй байдаг. Боломжууд гарч ирэх байх. Бид нар нэг алдаа хийчихсэн юм шиг байгаа юм. Нийтээрээ, ганц нэг нам ч биш, ганц нэг хүмүүс ч биш. Нийтээрээ. Бид нар их сайхан зорилго гаргаж ирж тавьчихаад, 1991 онд тэрийгээ тунхаглачихаад Ардчилсан нийгмийг сонгосон. Олон намтай тогтолцоог сонгосон. Зах зээлийн эдийн засгийг сонгосон. Тэгэхдээ тэрнийхээ мөн чанарыг бүрэн дүүрэн төгс утгаар нь ойлгож ухамсарлаж нөгөө талдаа ард нийтдээ, хүндээ сэтгэл рүү, зүрх рүү нь оруулах талыг нь тэр чинь яаж ажиллах механизм байдаг юм бэ гэдгийг ойлгуулах тал дээр буруу явчихаж. Өнөөдөр намайг нэг бухимдуулаад байгаа нэг зүйл бол баян гээд түрүүн ярилаа шүү дээ. Жишээ нь баян хүн л бол муу, луйварчин хүн, авилгачин хүн гээд яриад байдаг болчихож. Баян хоосоны зааг нэмэгдээд байна гээд л. Нөгөө талаас болохоороо ядуурлаас хүмүүсээ гаргая гээд байдаг. Одоо бүгдээрээ энэ сөрөг юмнуудаас салъя. Сөрөг яриануудаасаа эхлээд салъя. Ядуурлаас гарна гэж биш, баяжина гэж яръя. Иргэдээ баяжуулна гэж ярья. Ядуурлаас гаргана гэдэг чинь баяжуулна гэсэн үг биз дээ. Баян болно гэсэн үг биз дээ. Тэгвэл энийг нь сонгож яръя.

-Арай тэмүүлэлтэй, эрч хүчтэй үгийг нь сонгоё гэж үү?
-Тэгэж ярих хэрэгтэй. Нэг зүйлийг бид нар ойлгох хэрэгтэй.  Америкт очоод баян хүн гэхээр олны бахархлыг аваад тэр хүнийгээ шагшран магтаад урам өгөөд энэ хүн бол баян хүн. Энэ хүн бол амжилттай хүн гэж ярьдаг. Өнөөдөр амжилтыг шийтгэхээ болъё. Англиар Success гэж ярьдаг. Тэрийг бол биширдэг байхгүй юу. Тэрийг нийгэмдээ үнэт зүйл болгож гаргаж ирье. Хүн амжилттай байхын төлөө төрдөг, хүн амжилттай байхын төлөө амьдардаг, боловсордог. Өөрийгөө хөгжүүлж байгаад хөрөнгө оруулалт хийж байгаад, уйгагүй хөдөлмөрлөж байгаад амжилтанд хүрдэг. Амжилтыг дагаад үнэ, мөнгө нь орж ирдэг. Үнэ мөнгө орж ирэхлээр айдаг нуудаг биш гаргаж ирдэг, бахархдаг тэрнийг нь үнэлж чаддаг тийм нийгэм болох хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол бид нар зах зээлийн эдийн засаг, бизнесийн эдийн засаг гэчихээд нөгөө нэг ганц хоёр амжилттай яваа хүмүүсээ нийгмийн хог шаар болгоод зүхээд байхаар чинь бидний хүүхдүүд яаж харах вэ. Энэ оюутнууд чинь уншаад миний салаавчнаас хавьгүй долоон дор суртлаар угаагдаж байгаа байхгүй юу. Энэ муу олигархи, энэ муу луйварчин авилгачин энэ ингээд идчихлээ. Энэ лиценз худалдаад авчихлаа. Эцсийн дүндээ хүн өөрийн хүч хөдөлмөрөө гаргаж байгаад худалдаж авч байгаад, мөнгөө банкнаас зээлж авч байгаад, эрсдэл хийж байгаад биднээс өмнө нь хөдөлчихсөн бол түүнд атаархах биш илүү дэмжих хэрэгтэй. Олон мянган хүнийг ажлын байрыг бий болгож байна. Нөгөө яриад байдаг багш, эмч нарын чинь цалинг энэ баялаг бүтээгчид чинь бий болгож байгаа. Тэгэхлээр энийг бид туушдаа намын бодлогод ч оруулах ёстой, төрийн бодлогод ч оруулах ёстой. Ярихдаа ч бид нар жаахан хэм хэмжээтэй ярих хэрэгтэй байна гэдгийг улс төрчиддөө ч гэсэн уриалж байна. Бидний энэ ярианаас болж би л сайхан ядуу хүн, би сайхан өмчгүй хүн тийм учраас би шударга хүн гэдэг тэрэнгээрээ бахархдаг эх орончид дэндүү ихэсч байна. Тийм байх ёсгүй. Биеэ засна, гэрээ засна, төрөө засна. Тэр өвөг дээдсийнхээ сургаалийг дагаад явах ёстой. Тэр анх хувьсгал хийгээд явж байсан анхдагчдын нэг “Баяжигтун” гэж уриа гаргаад явж байсан нь санаандгүй зүйл биш гэдгийг би гэхэд дөнгөж саяхан л ойлгосон шүү дээ. Аливаа үзэл чинь уриа лозонгоор явж байж хүний сэтгэлд хоногшиж үлдэж энэ нийгэмд чинь шинэ үнэт зүйл бий болох юм байна. Энэ үнэт зүйл дээрээ бид нар нэг дүгнэлт үнэлэлт хийж гаргаж ирж байгаад энэ цаг үетэйгээ нэг хэмнэлээр алхуулахгүй бол үнэт зүйл нь социализмаараа өөр юман дээр тулгуурлаад яваад байдаг, тогтолцоо нь өөр болчихсон үед ийм гажуудал үүсээд байна шүү дээ. Би хувьдаа  энийг аваачаад шууд 2012 оны сонгуулийн дүнтэй уячихмаар байгаа юм. Тэгэхээр хүн дээрээ анхааръя. Мэдээжийн хэрэг аваад үлдэх ёстой соёлын өв уламжлалаа, биднийг Монголчууд гэж харагдуулах зүйлсээ бид авч үлдэх ёстой. Нүүдэлчин соёл иргэншлээс юм үлдэх ёстой. Гэхдээ нөгөө талдаа бид нар энэ дэлхий нийтийн нийгэмлэгийн нэг хариуцлагатай гишүүн нь. Цаг үетэйгээ нийцэж алхах ёстой. Өнөөдөр бид нар хотын хүмүүс, хотын үнэт зүйлсийг, хотын соёлыг бид нар ярьдаг хийдэг тэрнээсээ ичдэггүй, нуудаггүй байх ёстой. Өчигдөр твиттерээр гудамжинд нэг хүн бие засаад бөгсөө арчиж байгааг нь харуулсан байна лээ л дээ. Энхтайвны өргөн чөлөөн дээр. Ийм байдалтайгаа бид нар ажиллах хэрэгтэй. Арга хэмжээнүүд авах хэрэгтэй. Бидний утааны асуудал, түгжрэлийн асуудал, бухимдлын асуудал, гараад байгаа гэмт хэргийн асуудал, зурагтаар яригдаад байгаа сенсацийн асуудал бол цэвэр бидний дотоод сэтгэл, оюуны үр дагавар. Тэгэхээр бид нар утаатай тэмцэх биш, өөрчлөлтийг яг хүнээс нь. Хүн бүр яг өөрөөсөө өөрчлөлтийг хийж эхлээд илүү уужим, илүү сайхан, нэг сайхан гүнзгий амьсгаа авч байгаад, нэг сайхан уужим байдлаар байдалдаа дүгнэлт хийгээд явъя. Уурлалаа гээд, хүнийг хараалаа гээд бидний халаасанд мөнгө орж ирээд, ходоодонд хоол ороод ирэхгүй. Нэгэнт тийм юм чинь цөмөөрөө энэ амьдралаа сайхан байлгахын тулд бие биендээ урам хайрлаад инээмсэглээд явж байхад сэтгэл сайхан, дотор нээлттэй явбал хүний ажил амьдрал нь ч гэсэн бүтээд явдаг гэдгийг  манай шүтээд байдаг шашин маань хүртэл зааж өгөөд байдаг шүү дээ. Тэгэхлээр халаасан дахь мөнгөний хэмжээ бага байгаа бол өөрчлөлтийг хүсч байгаа бол дотроосоо эхлэ. Сэтгэхгүйгээсээ эхэл. Өөрийнхөө доторх сэтгэлээсээ эхэл гэдгийг л би бараг лам шиг номлоод байдаг болчихсон. Өнөөдөр бид нар ямар ч байсан өлсгөлөнд нэрвэгдсэнгүй. Тэгсэн атлаа ядуурал гэж ярих дуртай. Өөрсдийгөө хэтэрхий их доош нь хийх дуртай. Бид бол баян улс. Бид бүгдээрээ баян улс. Ийм сайхан уудам нутаг байна, ийм сайхан түүх байна. Ийм сайхан эрх чөлөө байна. Ийм сайхан сонголтууд байна. Хаана ч очоод бид хүүхдээ сургуульд сургачихаж болж байна. Өнөөдөр Энэтхэг рүү нэг очиж үзсэн хүн Хятадын нэг мужид очиж үзсэн хүн, Мяньмар гэдэг улсад очиж үзсэн хүн ядуурал гэдгийг жинхэнэ харж байгаа байх. Филиппинд өнөөдөр усанд автаад 10  мянган хүн нэг өдрийн дотор алга болчихож. Хэдэн зуун мянгаараа идэх юм байтугай уух ус нь олдохгүй. Бидэнд тийм амьдралыг дээрээс заяагаагүй. Бид нар тодорхой хэмжээнд байгаа юмандаа өнөөдөр болоод байна, бүтээд байна гээд эерэг талаас нь юмыг хараад явбал амьдрал бүтээд байна. Энэ дээр надад ямар нэгэн шашин шүтлэг, урсгалын юм байхгүй. Амьдралаас сурч ухаарснаа л хуваалцаж байна. Дээр нь бид бие биенийгээ уучилдаг байх хэрэгтэй. Уучлал гуйж чаддаг байх хэрэгтэй. Энэ бол том соёл. 

-Ярилцлагынхаа төгсгөлд бас яг өнөөдрийн нөхцөл байдалд асуухгүй өнгөрч боломгүй нэг асуултыг тавъя гэж бодож байна. Хувь заяа таны өмнө бас нэг сонин хаалга санал болгож магадгүй юм шиг байна. Шууд хэлэхэд АН-ын нөлөө бүхий лидер тантай сонгуулиар өрсөлдөж ялалт байгуулж парламентад орж ирсэн Ренчиннямын Амаржаргал Их хурлын гишүүнээсээ татгалзах хүсэлтээ гаргачихлаа. Одоо нөхөн сонгууль болоход өрсөлдөх хамгийн магадлалтай хүн бол та харагдаж байна. Энэ асуулт магадгүй эрт байж магадгүй. Гэхдээ энэ асуултыг тавихгүй байж бас чадахгүй нь ээ?
-Би өчигдөр өөрийнхөө твиттерээр зарим хүмүүсийг сонирхоод асуухад нь хариулсан. Одоо бол зөвхөн Р. Амаржаргал гишүүний л асуудал яригдаж байна. Тэр хүн өргөдлөө өгсөн. Р.Амаржаргал ахад би гүн хүндэтгэлтэйгээр ханддаг. Энэ хүнээс сураад авах юмсан гэж боддог хүмүүсийн нэг. Зарчмынхаа дагуу үйлдэл хийсэн гэж бодож байна. Өнөөдрийн засагт үнэлэлтээ өгчихлөө гэж харж байгаа. Хуулийн дагуу процесс явна. Улсын их хурал шийдвэрээ гаргана. Тэгж байж Сонгуулийн Ерөнхий хороо шийдвэрээ гаргана. Нам шийдвэрээ гаргана. Тэгж байж би ам нээх нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. Нэг зүйлийг нэмээд хэлье. Өнөөдөр бидний дунд яригдахгүй орхигдоод байгаа нэг зүйл байгаа. Бид нар өөрсдөө Монгол улсын дүр төрхийн гадагшаа харагдах байдлаа зөв тодорхойлж чадахгүй байна. Бид нар монголчууд, хөх толботой монголчууд, Чингисээрээ омогшоод л ингээд яваад байгаа. Энэ сэдэв рүү бүгдээрээ нэг харцгаая. Тэр цаг нь болчихоод байна.

-Монгол улс нүүр төрхнийхөө мake up-аа зөв хийж чадахгүй байна гэж олон залуучууд ярьдаг юм аа. Иймэрхүү сэдвүүдийг төрийн төвшинд хийх институци алга байна шүү дээ.
-Яахав брэнд гаргах тухай олон жил яриад л байна. Монгол юу вэ, бусад улсад юу гэж харагдаасай гэж хүсдэг вэ. Монгол гэхээр ямар дүр зураг гарах ёстой вэ. Чиний хувьд маш олон хүмүүстэй уулздаг шүү дээ.

-Нэг нийтлэл бичээд л ойлгуулчихдаг зүйл биш. Маш хэцүү сэдэв байхгүй юу. Нийгэмд аливаа зүйлийн үрийг суулгах маш хэцүү. Тэгдэг дуу хоолой болтлоо маш удна. Бараг ихэнхи нь бололцоогүй. Та нар үзэл суртлын тал дээр хүндрэлтэй тулгарахаараа сэтгүүл зүй рүү орох юм. Бусад үед бүх болж бүтэхгүйгээ чихдэг.
-Миний хувьд аягүй ойлгомжтой болчихсон. Сонгуулийн дараах саяны нэг жил ар ажлаа амжуулангаа өнгөрч болсон үйл явдлуудыг эргэцүүлэх боломж гарлаа. Бид нар уул уурхайн Евро азийн хамгийн хүчирхэг улс. Энийгээ цөмөөрөө нээлттэйгээр хүлээн зөвшөөрөхгүй бол болохгүй биз дээ. “Эрдэнэт” бид нарыг 20 жил хямралын үед, шилжилтийн үед аваад гараад ирсэн. Зөвхөн “Эрдэнэт”. Хүн болгон Уул уурхайгаар яриад бухимдаад байдаг. Одоо бид ямар төвшинд хүрэв. Өөрсдийнхөө бололцоог мэдрэх хэрэгтэй байна шүү дээ.

-“Оюу толгой” дээр гэхэд л зургаан жил хэрэлдэж байж хөдөлгөсөн. Зургаан жил гэдэг бол нэг хүний амьдралаар авч үзвэл том хугацаа биз дээ. Одоо ч эргэж хэрэлдсээр л байгаа. Улстөрчид нь ашиглаж сонгуульд ордог жишиг хүртэл  тогтчихлоо шүү дээ.  
-Одоо нэг талдаа цөмөөрөө гаръя л даа. Нэг талдаа гарахын тулд бид нар бодит байдлыг л хүлээн зөвшөөрье. Уул уурхайгүйгээр бидний ирээдүй байхгүй. Хомсдлын нийгэм байна. Ядуусын нийгэм байна.

-Дэлхийтэй тоглох гэж байгаа юм чинь бүгдээрээ нийлээд нэг талд гаръя. Энэ бол эдүгээн уриа. Гэвч хэн хийх вэ. Ойлгуулах, суулгах ажлыг хэн хийх юм.  
-Нэг талд гаръя аа. Цөмөөрөө уул уурхайн гүрэн гэдгээ зөвшөөрье. Уул уурхай гэхээр л хүмүүс ихэнхдээ хар бараан талаас нь хардаг. Бор эдийн засаг энэ тэр гээд л бид нар чинь өөрсдийгөө гутаахдаа сайн хүмүүс юм байна . Бор эдийн засаг энэ тэр гэж томъёолол гаргаж ирээд л. Браун Экономик гээд. Үгүй ээ юу гэсэн үг вэ. Бид нарыг тэжээсэн “Эрдэнэт” рүүгээ нулимаад л. Өнөөдөр бид нарыг авч яваад хүн болгоноо шахам буруу, зөрүү рультэй машинтай болгочихсон,гар утастай болгочихсон үйлдвэр шүү. Энэ байгаа юмыг чинь өөр хэн бүтээсэн юм. “Эрдэнэт” бүтээсэн. Нүүрс бүтээж байна. Оюу толгой бүтээнэ. Яагаад бодит байдал руу бид нар эгц нүд рүү харж чаддаггүй юм. Бодит байдал бол тийм. Бид нар ганц ширхэг хонь экспортолж чадахгүй. Ер нь бол манай нэг сумыг аваад явах хэмжээний хонины мах экспортолж чадахгүй. Хонины нэхий экспортолж чадахгүй.

-Хүний хамгийн том айдас бодит байдалтай гар барих шүү дээ.
-Тэгэхээр үүн дээр манай сэтгүүлчид ч гэсэн сайн ажиллах ёстой. Би өөрөө сэтгүүлч биш. Одоо бүр телевизийн нэвтрүүлэг хөтөлж байна, өөрөө зочноор оролцож байна. Нэг л зүйл хэлж байна. Цөмөөрөө баян болцгооё гэж. Цөмөөрөө нэг талдаа гаръя гэж.

-Ярилцлагаа бүх утга зүй дээр хамгийн гоё ойлголт байдаг “хаалга” гэдэг зүйлээр дуусгая гэж бодож байна. Олон жилийн өмнө улс төрийн нэг том зүтгэлтэн надад хэлж байсан юм. Хувь заяа хүний өмнө тэр бүр хоёр гурван удаа хаалга нээж өгдөггүй юм шүү гэж. Улс төрийн үүсч байгаа нөхцөл байдал дээр одоо таны өмнө энгийн ч байж болох, эсвэл бүр огт өөрөөр байж болох тэр хаалга нээгдвэл та явж орох уу?
-Би одоо үгүй ч гэж хэлмээргүй байна, за тэгнэ ээ ч гэж хэлмээргүй байна.

-Гэхдээ хаалга гэдэг гоё ойлголт гэдэгтэй бол санал нэгдэнэ биз дээ?
-Ер нь бол би хаалгаар дандаа ороод л явчихдаг. Алдахаас айдаггүй.

-Баярлалаа. Танд сайн сайхныг хүсье.
 Бид ийнхүү хөөрөлдлөө. Түүний цахим хуудсандаа өөрөө орчуулж тавьсан Эрнэст Хэнлигийн “Ялагдашгүй” хэмээх шүлгийг уншаад яагаад ч юм тэр өөрөө зохиовол ийм л үгсийг бичих байх. Тэрний л дотроос ийм тэсрэлт, ийм гашуун, ийм зориг төгөлдөр үгс гарна даа гэж бодогдсон. Гэхдээ тэр өөрийнхөө яруу найрагчийг “олж” авчээ. Та сонирхох уу...

Намайг бүрхсэн шөнө дундаас,
Дэлхийг нөмөрсөн гяндангийн харанхуйд,
Бурхдад юу ч бай талархана би
Ялагдашгүй сүнсийг минь хайрласанд.
 
Гай тохиолын хэрцгий гарт
Чангаар орилж, дальдичсангүй би.
Үйлийн тохирооны хүчин дор
Толгой минь цустай ч цэх хэвээр.
 
Цухал нулимстай ертөнцийн үзүүрт
Харанхуй мөхлийн аймшиг хүлээнэ.
Гагцхүү, харгис балмад он жилүүд
Намайг айлгаж, буулгахгүй ээ.
 
Завшааны үүд нарийн байсан ч,
Эрлэгийн зарлиг хатуу боловч,
Би бол хувь заяаныхаа эзэн
Сүлд сүнснийхээ ахмад нь мөн.

http://ganchimeg.niitlelch.mn